“njeh ndonje piktor nga Kosova?”
Posted by kolektiviza on Korrik 19, 2007
Nje mikja ime, artiste e re ne Shqiperi, me nis nje email ku me pyet nese njoh dhe i kam informacionet e kontaktit ndonje piktori te ri nga Kosova. Pyetje qe me beri zgjimin e mengjesit. Duke njohur aktivitetin dhe punen e saj, menjehere fillova te mendoj se per c’fare i duhej? Pasi nuk zgjatej shume ne email, mua me mbetej vetem te supozoja sec mund te kishte ndermend artistja. Me beri shume pershtypje qe kerkonte pikerisht nje piktor. Ka dashur te thot artist, patjeter!
Jane te rralle dhe ne mos ne zhdukje artistet qe jane (vetem) piktore. Porfoliot e artisteve te rinje ne Shqiperi e Kosove jane te diversifikuara. Si ne nje porfolio biznesi, artistet investojne ne shume llojshmerine e mediumeve dhe trajtave te ndryshme te artit bashkohor. Kjo i ben me pak te ndjeshem dhe i mbron nga luhatjet e tregut. Gjithashtu per shume prej artisteve te rinj: piktura dhe skulptura jane te pamjaftueshme, ne mos te papershtatshme per aktivitetin e tyre artistik.
Nderkohe, mua zorr se po me vinte ndermend ndonje artist- piktor. I vetmi artist i cili me eshte prezantuar si piktor ka qene Driton Hajredini. I nisa mikes time infon e kontaktit te Dritonit, dhe i them: Dritoni piktor eshte – por ne te shumten prezantohet me videoart. Pergjigjia e saj ishte: “piktori duhet te jete se s’ben i gjinise femerore”. Per kete kerkese nuk kisha pergjigje. Ne Kosove mund te ket mjaft piktore te zonja, por ne kerkimet e mia un nuk kam hasur ndonje qe te me jete ngulitur ne kujtese. Patjeter, me behet qejfi qe mikja ime u beson njohurive e mia dhe i merr ne konsiderate, por ne te njejten kohe me vjen keq sa pak informacion eshte i gatshem per kedo qe e do dhe e kerkon. Artistet shqiptare njohin shume pak punen dhe aktivitetin e njeri tjetrit. Aktiviteti i shume prej artisteve shqiptar/kosovar ndodh jashte, dhe shume prej veprave te tyre nuk arrijne kurre te ekspozohen ne Shqiperi apo Kosove. Nderkohe qe prezantohen me njeri tjetrin ne ekspozita nderkombtare, apo qe reprezantohen nga njeri tjetri. Nese filan fisteku perzgjidhet qofte nga autoritetet vendase, apo nga kuratore/specialiste te huaj per te perfaqsuar Shqiperine ne nje ekspozite; supozohet qe pervec prezantimit te punes tij – ai perfaqson vendin dhe artistet e vendit tij. Por shpesh here ndodh qe artisti dhe puna e tyre nuk njihet nga ata per te cilet ky behet pike referimi, shembull dhe reprezantues. Shume prej artisteve te rinj qe sapo po dalin nga bankat e Akademise, dine fare pak – ne mos aspak – mbi artistet bashkohore qe kane shtruar rruget mbi ku kto ecin. Treshja Anri Sala, Adrian Paci, dhe Sisley Xhafa ka vite qe prezanton Shqiperine/Kosoven ne arenen e artit nderkombetar, por mbeten te pa njohur dhe pa studiuar nga studentet qe neser do perballen me to ne treg. Tashme keto te tre dhe shume te tjere kane kohe qe operojne pothuajse teresishte jashte Shqiperise, dhe fale punes dhe ekspozimit tyre si artiste shqiptar – kane arritur qe ti shkeputen barres se prezantimit si te tille. Por kjo peshe e rende u ka kaluar mbi supe studenteve dhe artisteve te rinje qe u duhet te cajne hijet – gati mitike – te artisteve pararendes. Nese per nje gjenerate barra ishte qe te ishin Shqiptare (post-komuniste), per brezine fundit e artisteve qe sapo formohet barra eshte qe duhet tu ngjajne ose qe paragjykohen ne baze te ketyre te pareve. Kjo mungese njohurie dhe dokumentimi te historise se shkurter te artit bashkekohor ne Shqiperi e Kosove ka krijuar nje vorbull marramendese: si per ato qe operojne brenda saj, si dhe per ato qe e vezhgojne nga jashte.
Xha Xhai thënë
Ju shkruani:
Treshja Anri Sala, Adrian Paci, dhe Sisley Xhafa ka vite qe prezanton Shqiperine/Kosoven ne arenen e artit nderkombetar
Por unë nuk po e kam shumë të qartë si po kryhet ky “prezantim”: me fjalë të tjera, a e prezantojnë këta Shqipërinë/Kosovën sepse janë prej andej; apo sepse ashtu janë deklaruar vetë; apo sepse i ka deleguar ndonjë institucion përfaqësimtar në Shqipëri a në Kosovë; apo sepse trajtojnë tematikë shqiptare; apo sepse ashtu i ka etiketuar kritika profesioniste në vendet e tjera ku kanë shkuar të paraqitin artin e tyre?
Mund të pyetet edhe nëse një vepër arti vizual është shqiptare vetëm ngaqë është krijuar nga artistë shqiptarë… apo mos vallë duhet edhe që të konsumohet nga një publik shqiptar, brenda cirkuiteve komunikative të kulturës shqiptare, e cila të riprodhohet edhe nëpërmjet këtij komunikimi specifik? Nëse këta tre musketierë nuk e kanë dot një publik shqiptar (jo për faj të tyre), a nuk janë kthyer tashmë në personazhe në kërkim të një autori? Apo mjafton publiku (artificial) i biennaleve, për t’ua përligjur dafinat?
kolektiviza thënë
“treshja e shenjte”, apo dhe artiste te tjere prezantojne Shqiperine apo Kosoven ne rradhe te pare sepse jane prej andej. Kete nuk mund tua mohojme, dhe ne te njejten kohe – nuk eshte e thene qe pse jane prej Shqiperise dhe Kosoves jane te detyruar te perfaqsojne vendin e tyre perkates. Po ashtu nje artist nuk aspak i detyruar qe te trajtoj tematikat e vendit te tij; ai mund thjesht te bej art abstrakt, dhe po ashtu te perfaqsoj vendin e tij ne ekspozita nderkombetare.
Ndodhi qe Anri Sala, Adrian Paci dhe Sisley Xhafa ne fillimet e tyre trajtuan dhe iu pergjigjen kontekstit Shqiptar/Kosovar. Trajektoria e tyre eshte shume interesante, dhe aspak e rastit. Sisley Xhafa dhe Adrian Paci jane djemte e dy piktoreve te njohur dhe te sukseshem: Xhevdet Xhafa dhe Ferdinand Paci. Po ashtu dhe Anri Sala vinte nga nje familje me pozite. Mund te thuhet qe kane qene disi me te privilegjuar se te tjeret per te arritur aty ku jan sot. Qofte se emigruan, qofte se u larguan nga Shqiperia me rezidenca: ata paten ekspozim ndaj artit nderkombtar dhe formuan lidhje me agjentet e duhur. Ne fillim te 90’s pati interes te theksuar nga kuratoret dhe galeristet e Europes Perendimore per artin qe po dilte nga Europa Lindore. Artistet Shqiptare dhe Kosovare e gjeten veten te rrembyer nga kjo rryme: ata perfituan, e perdoren, dhe u perdoren nga ky interes per “Europen tjeter”. Qofte te suportuar nga kuratori Edi Muka (e ndopak dhe nga institucionet vendase) sepse ishin te nje niveli nderkombtar (fale ekspozimit tyre), qofte fale lidhjeve dhe punes tyre qe bene jashte Shqiperise/Kosoves ato u perzgjodhen te perfaqsonin vendet e tyre. Keshtu keto u bene pjese e rregjistrit te cdo kuratori qe ndertonte ekspozita mbi Ballknin. Por shume shpejte ata u bene me te medhenj sesa ekspozitat periferike mbi Ballkanin, dhe sado qe – kur ekspozohen ne ekspozita nderkombtare krah emrit tyre shkruhet kombi perkates, tashme ato prezantojne veten si artiste qe ndodhin te jen nga Shqiperia apo Kosova. Ne fakt ato tani duan te c’lirojne veten nga cdo lloj perkufizimi apo limite qe vjen me te qenit artist periferik, shqiptare apo thjesht artist i nje vendi te caktuar. (kete tendence dhe shqetesim e gjen jo vetem tek artistet shqiptare por dhe tek artistet e Europes Lindore ne pergjithsi si dhe ato nga Asia) Po te lexosh intervista me Anri Salen apo Sisley Xhafen ato shprehen qe duan te jene artist nderkombtare – universal. Dikush mund te thoshte qe tani pasi ezauruan c’munden e c’deshen te kontekstit shqiptar, arriten sukses fale punes tyre ne kete kontekst dhe tashme as nuk kane me lidhje me po ate kontekst – nuk ka se si vecse te shkeputen prej tij. Aq me mire – them une.
Opinioni dhe deshira ime personale do ishte qe nje veper arti shqiptare jo vetem te krijohet/punohet nga dikush qe ndodh te jete shqiptare por qe, po ashtu, ti flase nje publiku shqiptar. Duhet thene qe shume prej puneve te tyre ne esence jane komunikim me publikun, kulturen dhe ne kontekstin shqiptar por nuk e realizojne potencialin e tyre nese ato krijohen pikerishte per nje publik te huaj dhe ekspozohen ne Shqiperi pasi te kete korrur apo jo sukses neper muzete e galerite e Europes. Dhe njehere, ato nuk kane qene te interesuar asnjehere per dafinat e publikut shqiptar (ndoshta vetem te atyre ne fuqi sa per tu mos u prishur pune). Tani u intereson qe dafinat mos ti marrin si artiste shqiptare por si artiste. Me duhet te pranoj nuk ka asgje te keqe ne kete. Ne mos me duket shume e drejte.
salvatori thënë
Cfare quhet art shqiptar?Piktura eshte shqiptare,kroate,amerikane?A ka me vlere kjo pyetje sot qe te gjithe vishen njesoj,qe te gjithe hane po te njejtat gjera dhe perdorin internetin?Universalja ka zhdukur pak e nga pak origjinen.Piktura,arti pamor ne pergjithesi e ka te veshtire te kete kombesi,ai perdoret nga shume artiste ane embare botes me po te njejtat elemente.Duchamp bente art amerikan apo europian?Picasso bente pikture spanjolle,franceze apo afrikane?veshtire te pergjigjesh.
Anri Sala e filloi me nje video ku paraqiste nenen e tij duke shpjeguar sistemin e vjeter qe lame pas,nje pune qe beri buje ne France dhe korri shume suksese.Pastaj vazhdoi me vepra te tjera,gjithmone ne video art,si “Byreku” etj.Sisley Xhafa pas dipllomimit ne Firenze perdori nje strategji te bukur,prezantim ne Biennalen e Venezias si klandestin,i paftuar nga askush.Nje menyre e te berit art qe i bashkengjitet Positionisteve te viteve 70.Por kritika u interesua per kete artist te ri qe vinte nga nje vend i panjohur me par ene arenen e artit bashkohor.Strategjia e Sisley funksionoi,prezantimi i tij ne Biennale doli neper gazeta dhe revista te specializuara ne Itali,si psh FlashArt.
Adrian Paci eshte marre me teper me artin shqiptar,ose me mire ka nderthurur me mire se sa dy te paret mjete shqiptare ne nje art te sofistikuar.I pelqej punet e tij,kam pare ekspozita te tija ne Lucca,ne Milano.Shpesh here gjendej ne faqet e revistave me intervista ku permendej si artist shqiptar qe punon me Shqiperine.
Keto shembuj mjaftojne te pranojme qe keta artiste ne nje fare menyre ishin te paret qe “pushtuan” perendimin dhe hodhen bazat e nje brezi qe po formohet gradualisht,fale dhe punes se mire te G.Qendro e E.Muka.
Artistet pikturojne akoma dhe kjo nuk eshte nje turp,piktura nuk ka mbetur mbrapa,ajo vetem po lufton me elektroniken dhe ngjyrat pa materie.
kolektiviza thënë
“A ka me vlere kjo pyetje sot qe te gjithe vishen njesoj,qe te gjithe hane po te njejtat gjera dhe perdorin internetin?Universalja ka zhdukur pak e nga pak origjinen.Piktura,arti pamor ne pergjithesi e ka te veshtire te kete kombesi,ai perdoret nga shume artiste ane embare botes me po te njejtat elemente.”
pikerisht sepse te gjithe hame te njejten gje, vishemi njesoj, dhe te gjithe bejme kerkimet te Google qe ka vlere nje artist qe zgjedh te komunikoj me nje situate qe eshte specifike (po aq sa eshte edhe globale). Dicka nuk mund te jete universale pa qene me pare specifike.
Eshte e vertete qe Anri vetem punet e para i ka pasur me tematike shqiptare; Sisley ka qene dhe me i shkeputur dhe “klandestin”; nderkohe qe Adriani ka qene me i rrenjesuar se keto dy te tjeret ne realitetin Shqiptar. Ndonjeri do vazhdonte te bente vlersimin se: Anri dhe Sisley per rrjedhoje jane artiste me te “mire” sesa Adriani qe nuk mund ti shkeputet dhe s’di ca tjeter te bej pervecse te merret me hallet shqiptare. Puna e fundit e Adrianit qe kam pare ishte nje video e kendshme e komisionuar nga galeria qe e prezanton “Francesca Kauffman” per Armory Show NY ‘07. Nje video larg kontekstit shqiptar por qe sado qe me pelqeu si pune dhe ishte e arritur, mu duke e huaj perkrah puneve te tjera te Adrianit.
Askush nuk tha qe eshte turp te pikturosh. Perkundrazi un shpreha nje fare keqardhje qe shume artiste te rinj mendojne qe mund te jene te tille vetem neper mjet mediumeve te tjera.
Me vjen keq por Edi Muka dhe Gezim Qendro tashme jave vetem figura (po aq mitike sa dhe artistet e lartpermendur). Po ato organizojne Bienalen e Tiranes dhe tani kane hapur TICA por puna e tyre edukative, suportive eshte teper e limituar keto vitet e fundit. Mund te them qe artistet qe sapo dalin nga Akademia nuk kane fare kontakt me to dhe nuk e njohin njeri tjetrin. Nese per nje brez Edi dhe Gezimi ishin mesues dhe udheheqes per kto me te rinjt ato jane dy kuratore me shume fuqi por qe nuk po iu japin vemendjen e duhur.
Suksesi dhe njohja e artisteve shqiptare ne perendim erdhi si pasoje e punes dhe suportit nga keta dy kuratore vendas qe i mbeshteten me anen teorike qe lypej. Tani qe keto te dy jane terhequr disi (Edi po operon nga Suedia, dhe Gezimi i eshte perkushtuar nje libri) jam kurioze te shoh se si do plotesohet boshlleku? Ose do dalin kuratore te rinj, gje qe duhet pershendetur – per aq sa ata jane te pregatitur, ose do te shohim artistet qe do mesojne te jene manageret dhe kuratoret e vetes.
Xha Xhai thënë
Kolektiviza, të falënderoj për përgjigjen… Megjithatë, disa nga ato që shkruan më shtyjnë t’i shkoj edhe më thellë kësaj teme. Sepse treshja Sala-Xhafa-Paci prodhon një lloj arti të tillë i cili e ka të vështirë të qarkullojë normalisht, sikurse qarkullon, të themi, një roman, ose një balet, ose një pjesë teatrale, ose një skulpturë. Në këtë kuptim, publiku shqiptar nuk ka si të jetë pjesë e atyre cirkuiteve komunikative ku Sala-Xhafa-Paci laureohen si artistë të kalibrit planetar. Prandaj nuk shoh pse dikush që interesohet për kulturën shqiptare duhet të merret edhe me treshen në fjalë. Që Sala-Xhafa-Paci bëjnë përpara, marrin lavde e dafina dhe pasurohen pa masë kjo është punë e tyre dhe ju lumtë; por kam frikë se ata janë duke e arritur këtë sukses duke qenë në gjendje t’u pëlqejnë kritikëve të artit, ose duke krijuar vepra të tilla, që t’i interpretojnë sa më mirë shijet, dëshirat dhe tekat e atyre pak mandarinëve që bëjnë ligjin kur vjen fjala për forma arti vetvetiu elitare, si video-instalacionet e të tjera sinkretizma; të cilat zor se mund të riprodhohen mekanikisht e të ushtrojnë dot ndikim të ndjeshëm në vetëdijen kolektive shqiptare. Mediat në Tiranë i kanë kthyer këta të tre në celebrities, duke i trajtuar vetvetiu si të famshëm; madje aq të famshëm sa ndonjëri prej tyre përnjimend gënjehet e kujton se ka shumë gjëra për të thënë edhe përtej mediumit ku shprehet artistikisht (video-instalacionit). Në të vërtetë, krejt soap opera e pjesëmarrjes në Bienalen e Venecias, e servirur nga mediat, ishte dicka tejet banale, madje e neveritshme (e kam kapur veten disa herë duke ulëritur në heshtje: WHO CARES? CHI SE NE FREGA?); dhe kurrsesi jo në favor të këtyre të treve. Me fjalë të tjera, nëse treshja kërkon të kozmopolitizohet, punë e tyrja dhe kushedi u del për mbarë se mbase kanë edhe borxhe për të paguar; por nuk ka pse ky produkt i ambicjes së kulluar të pak individëve prej Shqipërie duhet të përbëjë objekt vëmendjeje dhe analizash brenda kulturës shqiptare, përvecse për të treguar se konsumi i arteve vizuale sot në Shqipëri nuk ekziston, përtej pllakateve të fushatave elektorale dhe reklamave të cigareve.
salvatori thënë
Xha…nuk kuptoj mir epikeveshtrimin tend kur ti flet per celebrities.Ato ishin te paret qe perfituan nese mund te shprehem keshtu,me pare asnje artist shqiptar nuk kishte patur mundesine te dilte jashte dhe te studjonte artin bashkohor.Ato te tre,siç ka dhe te tjere sot munden te leviznin dhe te perdornin strategji por dhe te krijonin nje networking te mire,qe i ndihmoi me pas ne punet e tyre.
Kolektiviza,eshte e vertete qe Edi Muka dhe G.Qendro jane terhequr nga skena,nuk po i shohim me.Por,me siguri qe te tjere do dalin te operjne me te njejtat tematika.Ato nuk zevendesohen,pasi akoma nuk eshte kuptuar truri i tyre,por do te jene te tjere kritike qe do perpiqen te ecin ne te njejten rruge te veshtire.
Per universalen e kisha me ngjashmerine e çdo gjeje,dhe artisti eshte e vertete qe kerkon te jete specifik,por e ka te veshtire sot te jete origjinal ne kete prurje te paevitueshme ku te gjithe perdorin video-instalacione,fotografi,performance,medium qe esht ene mode dhe qe mbrohet nga kritikat.Kam vene re dhe e kam shprehur dikur se kuratoret (kujdestaret) sot kane marre nje fuqi te madhe,ata jane bere regjizoret e vertete te ekspozitave kolektive.Ne shume revista,ne rradhe te pare lexohet kuratori,dhe aty fillon e kupton vleren e ekspozites.Pastaj vijne turmat e artisteve,ne pergjithesi te rinj.Pra,ka ndryshuar pak me vitet 60 ku autori ishte figura e pare ne nje ekspozite,sot kjo figure eshte kuratori per mendimin tim.Lakohen shume emra kuratoresh,por jo dhe aq shume artistesh.
salvatori thënë
Nje tjeter problem ne Shqiperi eshte se nuk ekzistojne perkthime qe do te sherbenin per Akademine.Estetika dhe historia e artit pamor,autore si Edward Luci-Smith,Susan Sontag,Bonito Oliva e shume te tjere,jane nje pasuri e madhe per te njohur kohet e pergatitjes se ketij arti.Ka kohe qe nuk jam kthyer ne Shqiperi dhe nuk kam kontakte,por do te ishte mire qe ndryshimi te fillonte me marrjen e perkthimit te disa veprave te rendesishme,qe me pas te mund te edukojne breza nga ana teorike.Sot teoria eshte nje nga mjetet me te rendesishme.
kolektiviza thënë
“por nuk ka pse ky produkt i ambicjes së kulluar të pak individëve prej Shqipërie duhet të përbëjë objekt vëmendjeje dhe analizash brenda kulturës shqiptare, përvecse për të treguar se konsumi i arteve vizuale sot në Shqipëri nuk ekziston, përtej pllakateve të fushatave elektorale dhe reklamave të cigareve.”
sikur vetem per te bere te qarte se konsumi i arteve vizuale sot ne Shqiperi i eshte limituar pllakatave elektorale dhe reklamave te cigareve dhe artikujve te pa fund, qe iu ushqehen nje publiku qe meriton me shume, te tipit “si te depilohemi” apo “Jesica Biel nuk preferon meshkujt serioz” apo “Nicole Kidman, heroina ekologjike” atehere me fal nese mendoj se me mire te lexojne mbi soap operan e Bienale se Venecias apo jo? Nga analizat per artin bashkohor, sado elitare dhe te pa-kuptueshme qe mund te jene per masen e popullit nuk vjen e keqja. Mua me duket me e rrezikshme trajtimi prej budalli qe i behet popullit shqiptar nga mediat qe i servirin lloj mbeturinash si ushqim i shendetshem. ‘Në këtë kuptim, publiku shqiptar nuk ka si të jetë pjesë e atyre cirkuiteve komunikative ku Sala-Xhafa-Paci laureohen si artistë të kalibrit planetar.’
Ke shume te drejte qe dikush qe eshte i interesuar te di per kulturen shqiptare nuk ka pse merr ne konsiderate kto te tre apo kedo tjeter. po ashtu nuk besoj se arti i ketyre te treve apo arti bashkohor ne pergjithsi eshte i pa-komunikueshem dhe i paqarkullueshem per publikun shqiptar. E gjitha kjo eshte nje rreth vicioz: populli eshte injorant, artisti/arti e injoron dhe me shume. Artisti/art ankohet per injorancen dhe injorimin qe i ben publiku. Kerkojne vlersimin e publikut por dhe e shperfillin. Publiku i shkrete duke u menjanuar dhe injoruar ska se si ti pergjigjet ndryshe. Kjo shndrrohet ne nje “arms race” ku secila pale mundohet sa me shume te injoroj tjetren dhe te ankohet qe tjetri po e injoron.
ka shume simptoma problematike ne artin bashkohor ne Shqiperi (si c’do kund tjeter), disa zgjidhen dhe jan te eliminueshme, disa s’ka se si.
Xha Xhai thënë
Kolektiviza shkruan:
sikur vetem per te bere te qarte se konsumi i arteve vizuale sot ne Shqiperi i eshte limituar pllakatave elektorale dhe reklamave te cigareve dhe artikujve te pa fund, qe iu ushqehen nje publiku qe meriton me shume, te tipit “si te depilohemi” apo “Jesica Biel nuk preferon meshkujt serioz” apo “Nicole Kidman, heroina ekologjike” atehere me fal nese mendoj se me mire te lexojne mbi soap operan e Bienale se Venecias apo jo? Nga analizat per artin bashkohor, sado elitare dhe te pa-kuptueshme qe mund te jene per masen e popullit nuk vjen e keqja.
Në të vërtetë, unë e kisha fjalën për konsumin e artit vizual si të tillë, pa ndërmjetësimin e ligjërimit gjuhësor; ndërsa llogjet për Biennalen, sado të holla, i përkasin sferës verbale, njëlloj sikurse “analizat për artin bashkëkohor.” Kultura shqiptare është e mbizotëruar nga verbum-i, ose elementi gjuhësor gojor, i komplementuar nga muzika si ekzoskelet i të folurit; por për arsye historike e deri diku ekonomike është privuar nga elementi vizual (piktura, skulptura, filmi, spektakli viziv, arkitektura). Kjo lidhet disi edhe me qëndrimin tradicional që mban ndaj imazhit Islami si fe dhe si botëkuptim. Shqiptari kreshnik varte në mur pushkën, jo pikturën. Nga ana tjetër, kur përmenda reklamat e cigareve, kisha parasysh forcën intrinseke të imazhit, ose mesazhit vizual të përcjellë; por jo banalitetin, ta zëmë, ideologjik të një kulture që i fton njerëzit të pijnë cigare ose, mutatis mutandis, të shkojnë në kutitë e votimit, sepse vota është “sexy”. Nëse imazhi sot, ashtu si përdoret nga mediat e në përgjithësi në sferën e komunikimit shqiptar, i përshoqërohet më tepër sistemit limbik (lexo: pornografisë), ose joshjeve instinktive, mishtore të homo albanicus, kjo nuk e përligj, megjithatë, shtegtimin e artistit vizual drejt skenash të tjera të përtejme, ku gjesti krijues i pritet dhe i shpërblehet më mirë.
Parrulla Armiqesore thënë
Po sikur te zevendesonim treshen me Kadarene? Do qendronin te njejtat pyetje dhe supozime si per Kadarene edhe per Sisley/Paci/Sala? Dhe ai artist eshte -me perjashtimin qe nuk ka shqiptar brenda dhe jashte shqiperise qe nuk e njeh.
Parrulla Armiqesore thënë
Padyshim do ta kishit me te lehte (ose dhe me te veshtire) te ballafaqonit publikun me figuren e Kadarese per tja pasqyruar me mire ato qe shkruhen me larte. Eshte Kadareja kandidat per Nobel se eshte shqiptar, shkrimtar shqiptar, apo shkrimtar qe shkruan per Shqiperine? Edhe nese vete Kadareja dhe ne duam ta zhveshim karakterin shqiptar shkrimtarit kjo nuk do te thote se publiku francez eshte gati ta bej kete.
Xha Xhai thënë
Kadareja shkrimtar global është shqiptar, ose është krejt mediokër. Dua të them që vepra e Kadaresë pa shqiptarësi brenda është pa vlerë — gjykimi im subjektiv, natyrisht. Për këtë autor është thënë rregullisht se “shkruan për të huajt”, por edhe sikur të ishte ashtu, ky do të ishte një produkt shqiptar për eksport, sikurse domatet e serrave. Kadareja është kandidat Nobeli sepse shkruan mirë; por shkruan mirë sepse letërsia e tij është produkt i kulturës shqiptare — jo për nga temat e trajtuara, as ngaqë është shkruar në shqip, por sepse kuptimet atje janë shtresuar gjatë leximit të veprës në Shqipëri. Përkundrazi, treshja kam frikë se rrezikon të mbetet pa publik, me përjashtim të pak kolegëve e sidomos me përjashtim të kritikëve të artit, të cilët janë gjithnjë në kërkim sensacionesh. Gjithnjë jam kurioz të di se për kë krijojnë këta artistë pikërisht; kujt i flasin e kujt i drejtohen; cilët njerëz duan të përfshijnë në hapësirat e veta të komunikimit. Kadareja i kryeveprave shkruante gjithnjë për publikun shqiptar. Kur isha në Gjermani, më ka qëlluar të jem i pranishëm kur një vendase (gjermane) përpiqej t’i mbushte mendjen një grupi shqiptarësh se Anri Sala ishte artist i kalibrit ndërkombëtar. Tani, gjermania, ishte kritike e fushës; të tjerët, që Anri Salës nuk i kishin parë asgjë, ishin vetëm publik. Nga ana tjetër, Kadareja u bë popullor në Shqipëri pa ndihmën e kritikës; sepse publiku e deshi dhe e bëri të vetin, sadoqë shumë gjëra në veprën e tij kanë natyrë elitare. Njerëzit lexonin një roman të Kadaresë dhe ndiheshin shpirtërisht të pasuruar në përfundim të leximit… gjë që është më e rëndësishme sesa të kuptuarit, aq më tepër që kuptimi në letërsi është gjithnjë interpretim. Megjithatë, dukuria Kadare në Shqipëri është ndoshta unike, e papërsëritshme; meqë edhe Kadareja vetë në ato kohë ishte i shënjestruar nga regjimi dhe mund të përfundonte i burgosur ose i internuar… Prandaj publiku e trajtonte pak edhe si hero, ose kalorës të disidencës, ose alternativë ndaj shkretëtirës estetike totalitare. Përkundrazi, treshja nuk rrezikon asgjë, përveç kapitullimit përballë pornografisë të kulturës komerciale trash.
salvatori thënë
Te besh nje krahasim ndermjet Kadarese dhe artisteve bashkekohore shqiptare,relativisht te rinj dhe pa shume publik ne Shqiperi,siç eshte e udhes te themi per nje art qe nuk ka patur ndonje lindje apo zhvillim natyror ne vend,me duket pak e padrejte.Jane dy grupime te ndryshme per ne shqiptaret,por jo pe te huajt qe kerkojne perfaqsues ne festivalet apo koncertet e ndryshme nga vende te pazhvilluara apo pa ndonje histori ne keto fusha.Letersia eshte me shume popullore se sa arti i videos apo instalacionet.Te deshifrosh fotografite e Adrian Pacit,apo performancat e Sisley Xhafes,apo videot e Anri Sales,kerkon nje pune teorike te rendesishme,kurse librat e Kadarese mund t’i lexojme edhe ne tren,ne bare apo ne dhome duke pire dhe nje cigare.Problemi eshte qe jo gjithmone duhet keputur peri aty ku sapo ka filluar te zgjatet,dhe keto personazhe,qe me ndihmen e mesazhit te Kolektivizes po behen publike dhe po marrin pak reklame,duhen mbrojtur sepse punojne dhe ne nje fare menyre shqiptaret,sado koprrace dhe inatçore qe jane,duhet t’i kene zili.Nuk e eshte e lehte te punosh art ne New York,Berlin apo Milano,siç edhe ne çdo vend tjeter.Ashtu siç krenohemi me Butrintin,ku shume studente,apo turiste shkojne per te vizituar veprat e artit,edhe keto artiste kane diçka ne lidhje me vendin e tyre.Mbaj mend qe Sisley ne Biennalen e Venezias ne 1997,kishte veshur nje fanelle me shqiponjen e flamurit shqiptar,pra ai me ane te Shqiperise kerkonte te hynte ne arenen e artit bashkekohor;ndoshta per te ishte me e lehte….ndoshta!
faton mazreku thënë
po more kosova ka piktor tmdhaj shum tnjohur tuj marr pjes naper ekspozita shqiptare , dhe europiane , Fehmi Telaku , Agron Bytyqi ,Faton Mazreku etj etj
kolektiviza thënë
t’me falni po askund nuk eshte thene se Edi Muka nuk njeh artistet (piktoret) kosovar dhe qe i vetmi qe njeh eshte Dritoni.Shkrimi me siper eshte i imi dhe jo i ED MUKEs, un e pranoj qe kam njohuri te limituara te (theksoj) piktoreve Kosovare.
Me sa jam ne dijeni un ai ka punuar shpesh dhe ka perfshire ne ekspozitat e tija ne Shqiperi e Kosove si dhe ato jasht trojeve shqiptare artiste nga Kosova. Keshtuqe i dashur Piktor mos merr kot si pushk e jevgut me Edi Muken. Edi Munt te kritikohet per mjaft gjera po un nuk do ta beja me turp per mos njohjen e artisteve Kosovar.
Piktori thënë
Ju kerkoj ndjese, Juve dhe Edit Mukes. Gabimet jane njerezore, kurse faljet jane hyjnore.