“Tradhtitë e vogla” të Hatibit

11-6-07 Shqip

Pigmalioni tradhtoi, njëlloj si psikoanalisti që formaton klienten/pacienten e hutuar, me qëllim për ta shtënë në dorë, skulptori shtiu dashuri prej vërteti, eros e agape bashkë, në shtatoren që vetë e nxori nga dora e vet. Ai kapërceu kështu me tradhtinë e vet kufirin e gjërave dhe zhanreve: jo vetëm që tradhtoi gjithë sojin njerëzor duke rënë pre e incestit narcistik me një vepër arti, statujë të vetën, ai në fakt performoi një tradhti të pastër ndaj artit përfytyrues… Pigmalioni kapërceu kufirin e figurës dhe figurimit, ama në të kundërt me kahun kapërcyes të kolegëve të vet të fillimit të shekullit XX. Duke tradhtuar aktin e vet të parë artistik (skulpturën) ai ktheu tashmë në art qëndrimin dhe marrëdhënien e tij të re me objektin.

Vite më pas, të gjithëve na ndodh të ndalemi tek “tradhtia” e skulptorit, duke argumentuar në mënyrat tona se cili qe momenti që e bëri atë të thyente kufijtë e ndaluar dhe ta dashuronte krijesën që ndërtoi me duart e tij…

Tradhtia një temë jo pak e përdorshme në artet figurative do të jetë këtë vit motoja kryesore e konkursit ndërkombëtar të arteve pamore “Onufri”. Ky koncept, i ndërtuar nga poeti Ervin Hatibi, e risjell këtë të fundit në një nga dimensionet më pak të përfolura të portretit të tij, atë të piktorit. Piktura nuk është një nocion i prekur rastësisht nga Hatibi, por një dashuri e hershme, të cilën dikur do ta “tradhtonte” për shkrimin…

Çfarë prisni nga ky aktivitet?

Unë pres pak më shumë seç presin të tjerët, ndoshta për faktin se është hera ime e parë në një ndërmarrje kaq të madhe me artet figurative. Kjo

është përvoja ime e parë me një pozicion tepër të vështirë, i cili është pranimi i punëve, zgjedhja dhe gjykimi mbi punën e tjetrit, e cila është pjesa ku puqet përgjegjësia maksimale me pasionin tim dhe e bën shumë të fortë këtë lloj përjetimi që unë kam me “Onufrin”. Në qoftë se për dikë tjetër është puna e radhës, pasi “Onufri” do të bëhet vit për vit, për mua

është një ngjarje unikale, dhe jam impenjuar me gjithë përvojën time, ato çfarë unë besoj se janë vlera tek unë, për t‘i dhënë një kuptim sa më të madh punës me “Onufrin” këtë vit.

A mund të na tregoni se si nisi koncepti i këtij konkursi “Tradhtia në art”?

Koncepti ka lindur vjet, në biseda me kolegë artistë dhe fill pas lindjes së kësaj ideje a sfide, vendosa të shkruaj konceptin kuratorial. Vjet nuk u pa

e arsyeshme ta hidhnim dhe fitoi këtë vit. Po të jem i sinqertë nuk më duket dhe fort koncept i guximshëm, pasi me tradhtinë si temë në artet pamore, njerëzit janë marrë që kur s‘mbahet mend. Tradhtia është një nga temat qendrore në artet figurative. Evolucioni i artit perëndimor ka rrjedhur kryesisht nga arti ritual i krishterë. Mjafton të kujtojmë vetëm skenat e tradhtisë së Judës, vetëm këto të përmendim, do të shohim se tradhtia ka

një traditë mjaft të lashtë si tematikë në artet pamore. Por konceptualisht, po ta kapim nga ana strukturore atë qasjen e artistit me veprën e artit

sërish kemi pamundësinë që përjeton artisti për t‘i dhënë plotësisht rrugë idesë që ka në kokë, dhe është i detyruar të bëjë pastaj dhe kompromise gjatë rrugës për realizimin. Kjo ndodh në të gjitha artet, nuk është se ndodh vetëm me artet figurative. Por edhe në këtë aspekt konceptualisht, tradita e zbulimit të tradhtisë në artet figurative është sërish e gjatë. Titulli i “Onufrit” këtë vit, tema e tradhtisë luan pak edhe me ato gurët kilometrikë të artit modern, që është titulli i famshëm “Tradhtia e imazheve” nga Rene

Magrit. Ndërsa personazh central në këtë parabolën që e kemi paraqitur është Pigmalioni, më saktë është momenti kur Pigmalioni bie në dashuri me statujën e vet dhe unë e kam parë këtë si një lloj “tradhtie”, edhe pse mund të

kishte mënyra të tjera interpretuese. Por fakti që artisti krijon një marrëdhënie krejt të re me një punë, del nga një traditë e konsoliduar pritshmërie për artin dhe e fut veprën e vet në një kontekst tjetër… kjo bie erë e mirë tradhtie. Në dijen time, i pari që e ka bërë këtë, është Pigmalioni. Miti në fakt shkon më tej: statuja u shpirtëzua dhe

ky u martua me të. Por mua më ka tronditur momenti legal në mit. Përballja e një krijese njerëzore dhe jonjerëzore, në këtë rast e artistit me veprën e

artit, një përballje erotike, skandaloze, joadekuate, një përballje e çuditshme, që duke fshirë kufijtë, e nxjerr nga konteksti veprën e artit dhe artistin deri diku. Unë mendoj se koncepti i “Onufrit” këtë vit është sa i

i ngushtë, nëse do ta shohim nga pikëpamja tematike, po aq është i gjerë, po ta shohim nga pikëpamja konceptuale, nga pikëpamja ndoshta dhe teknike e

përballjes së artistit me veprën e tij e rrjedhimisht me shikuesin.

Si është tek ju momenti i tradhtisë si artist, si mund ta shpjegonit duke u nisur nga vetja?

Unë mendoj se fakti që vazhdojnë të na vijnë në numër të konsiderueshëm projekte punësh dhe e-maile, tregon se artistët i ka intriguar qoftë edhe

Diçitura, si edhe titulli është mjaft intrigues. Tema më ngjan ndonjëherë se është më përfshirëse seç duhet, nëse do ta shihnim në aspektin

konceptual. E tregon mënyra sesi është propozuar teksti dhe mundësitë interpretuese që i kemi lënë në fillesë aty, pasi ne nuk marrim përsipër të zhvillojmë atë çfarë artisti do të bëjë vetë. Unë e shoh si intriguese maksimalisht. Në veprat që na kanë ardhur, luhet me konceptin e tradhtisë që i bën artisti traditës, tradhtisë që i bën artisti kanoneve dhe tabuve, duke pranuar një pjesë të tyre për hir të tradhtisë përfundimtare të tyre,

tradhtinë që i bën publiku artistit, tradhtinë që i bën vepra e artit, duke fituar një lloj pavarësie që artisti nuk e kontrollon dot më. Unë mendoj se intriga është e pafundme… Nga njëra anë besoj se mënyra si është propozuar tema e tradhtisë është një antologji homazhesh për këto pikat më simbolike të artit figurativ, që nga Pigmalioni e deri tek Pipa e Magdritit, e cila nuk është Pipë. Shumë njerëzve u është dukur tema e pamaterializueshme

kurse unë kam mendimin e kundërt, pasi tema më ngjan shumë e thjeshtë, aq sa kam pasur ato mëdyshjet e mia për ta propozuar apo jo.

Pas tradhtisë është gjithnjë gjykimi?

Ne nuk është se kemi shpallur një limit dhe kush e shkel këtë limit po bën tradhti. Ne këtu do të flasim për tradhtinë, çdo artist e di vetë se si do ta

prezantojë tradhtinë, si do ta sfidojë tradhtinë si do t‘i rrijë besnik asaj. Të gjitha këto janë ato çfarë ne presim të na vijnë. Është mënyra sesi ne kërkojmë të joshemi nga punët që do të paraqiten, kemi dhënë thjesht një vijë të kuqe, por nuk kemi folur për anën nga duhet të jemi ne, apo nga janë artistët. Gjithkush duhet ta shohë këtë vijë mentale ose qoftë dhe fizike se ku është e si është… Punët që kanë ardhur deri tani, shumica e tyre janë

intriguese dhe luajnë me një ose me tjetrin kat të tradhtisë. Përtej fjalëve të mia ekziston dhe një koncept i shkruar, të cilin artistët e kanë parë, por

sërish është një temë e një tekst, e një punë e cila ka fjetur një vit rresht tek unë. Është parë dhe është refuzuar prej meje deri sa guxova ta paraqes sërish për një publik artistësh, të cilët do t‘i përgjigjen kësaj dhe më tej

për publikun e gjerë.

A nuk e shihni këtë nismë si një lloj “tradhtie” që ju i bëni Ervinit poet?

Fatmirësisht apo fatkeqësisht, kam edhe unë historitë e mia, ato tradhtitë e mia të vogla periodike me artet figurative. Kam hapur disa ekspozita, kam organizuar po ashtu një numër më të vogël ekspozitash se ato që kam hapur. Për mua si tek shumica e njerëzve apo tek vetë historia e njerëzimit, “tradhtia” e vërtetë ka qënë shkrimi. Që fëmijë kam pikturuar, kam bërë

shkarravina, diej, shtëpi, mace…pastaj kam zbuluar fjalët. Po ta marrësh me humor, tradhtia ime e parë është shkrimi, e jo piktura. Por unë besoj se jam pjesë e temës, madje shpresoj që prania ime ta bëjë më pikante apo problematike temën, rrjedhimisht edhe më të bukur…

Që në fillim të këtij aktiviteti ju jeni cilësuar si “I huaj” në Galeri…

Nuk e di se kush nuk e ka pritur mirë, gjithsesi unë kam të gjithë të drejtën që t‘i bëj njerëzit të shohin se nuk jam krejt i vetëm në kurimin e kësaj ekspozite. Jam me një partner i cili e ka treguar veten vjet si me “Onufrin” si me pavijonin shqiptar në Venecia. (Po kap vetëm dy momentet e fundit të punës së tij). Mendoj se bashkëpunimi ynë do të jetë shumë më simpatik seç do të ishte prania ime e vetme, apo prania e tjetrit i vetëm, pasi ai, Rubensi, e ka thënë vjet se çfarë mund të bëjë i vetëm. Në një kuptim, kjo nuk është ekspozitë apo konkurs që kurohet nga Rubensi dhe nuk është ekspozitë apo konkurs që kurohet nga unë, por nga një i tretë që është unë dhe ai. Në konferencë më erdhi mirë kur Rubensi tha “Ne jemi kuratori”. Unë jam plotësues në atë çfarë ofroj dhe ai është plotësues në atë çfarë ofron. Të dy shpresojmë të japim diçka të mirë. Nuk do të kisha pasur kurrë guximin e marrë t‘i hyja i vetëm një nisme të tillë. Ftoj të shihet fakti se nuk jam vetëm dhe jam me një njeri që ka dhënë prova sidomos me “Onufrin”

e vjetshëm dhe Bienalen e Venecias, ku, ashtu siç është folur edhe nga shtypi, pavijoni shqiptar ka qenë një aktivitet i suksesshëm. Kjo jo për të thënë se kur ai e bën vetëm një aktivitet dhe shumë mirë, përse

duhet ta bëjë me mua? Pikërisht kjo është një mënyrë tjetër sesi ai kërkon ta shohë “Onufrin” e sivjetshëm dhe si ai më ka provokuar mua. Unë kam hapur ekspozita jashtë dhe s‘i jam afruar kurrë Galerisë Kombëtare, kam hapur

aty vetëm një ekspozitë në vitin 1991, më pas nuk e kam parë veten aty.

Por kjo marrëdhënie me “Onufrin” më ka provokuar dhe tensionuar, duke arritur të prodhojë atë tekstin e tradhtisë. Disa njerëz e kanë parë këtë edhe si

tradhti, por unë ftoj të shohin anën e duhur të kësaj. Nëse “Onufri” do të kishte qenë një veprimtari që bëhet vetëm njëherë, Shqipëria do të kishte vetëm një “Onufër” në gjithë historinë e vet, edhe po të isha vetë i pestë si kurator nuk do të kisha hyrë. Por një tradhti në gati dy dekada “Onufër” ia vlen dhe këtë e them me sigurinë e njeriut që ka vite që ekspozon, ka vite që shkruan tekste apo parathënie për albume të arteve figurative, e them këtë me sigurinë e një njeriu që punon me një profesionist, i cili e ka provuar suksesin dhe të gjitha këto që thashë ia heqin pak atë sharmin provokues apo tradhtar që mund të kishte prania ime.

Çfarë është piktura në jetën tuaj?

Piktura ka qenë përherë e rëndësishme, në momente të caktuara më pak e rëndësishme, ka pasur ato uljet dhe ngjitjet e veta. Ekspozita e parë që kam hapur është në vitin 1991. Në atë kohë unë isha vetëm një organizator i kësaj ekspozite bashkë me të tjerë kolegë, por në momentin e fundit tetë autorët e

ekspozitës më kërkuan që unë të isha i nënti, pasi panë disa punime të miat. Në atë kohë isha 17 vjeç dhe kur kthehem në atë kohë shoh një lloj

naiviteti, isha thjesht i freskët në një territor të djegur dhe skena jonë nuk ishte globalizuar akoma. Ende disa prurje shiheshin si të guximshme edhe pse mund të kishte dekada që ishin bërë të njohura në botë. Kam pasur ca kolazhe me frymë pop arti, homazhe për artin modern, rilexime të mjeshtërve të viteve ‘20-‘30 me gjuhën e popit. Një ekspozitë interesante që kam organizuar dhe kam marrë pjesë ka qenë në shtator të vitit 1992, me poezi grafike në ambientet e LSHA-së. Kemi qenë tre autorë dhe njëri prej tyre Gent Gjokola ka qenë pjesëmarrës në pavijonin shqiptar në Venecia. Pas kësaj kam hapur ekspozita dhe jashtë Shqipërisë, Francë, Itali, Maqedoni. Jam në tentativa për të tjera ekspozita. Ata që më njohin e dinë mirë se nuk jam

njeri që trokas, pres gjithmonë të trokasin. Unë nuk do ta shihja këtë si arrogancë, më shumë si një modesti. Kur dikush troket unë e marr këtë si një lloj miratimi nga diku. Kam hapur një numër modest ekspozitash, por të

mjaftueshme për të justifikuar pasionin tim, janë rreth dy dekada të pandërprera punë, kryesisht me pikturën.

Si do ta vlerësonit skenën e artit pamor në Shqipëri?

Artistët shqiptarë janë integruar lirshëm në trendet globale të arteve pamore dhe kjo është e konfirmuar. Nuk ka më vend për ato mëdyshjet e më shumë se një dekade rresht, ku arti bashkëkohor rrethohej nga brezi më i moshuar i artistëve, që shikonin me një lloj syri dyshues. Ne sot kemi emra

që rreshtohen në galeritë dhe eventet më të mëdha të arteve figurative sot në botë.

Kjo është vënë re edhe tek fakti se gjithnjë e më tepër “Onufri” ka qenë një konkurs gjithnjë e më Serioz. “Onufri” ndërkombëtar dhe tradita e Bienales së Tiranës, që shpresoj të vazhdojë, ka ballafaquar prurjet vendase me ato globale në një mënyrë të tillë ku dallimet janë thjesht çështje targash e prefiksesh telefoni, por jo se shihet ndonjë disnivel, ose ndonjë lloj ballafaqimi josimetrik midis artistëve tanë dhe atyre nga bota. Gjej rastin të shpreh simpatitë e mia për punët e Edmond Gjikopullit, Ardian Isufit. Po i përmend për hir të dashurisë sime që është peneli. Nga një treshe solide
video-artistësh që i respektoj, veçoj patjetër estetikën e Anri Salës. Janë personazhe emblematike të artit të ri shqiptar dhe mendoj se do të kishin nderuar çdo vend, pa dallim prefiksi.