Lyhet mozaiku
E Demo Shekulli
Fotoja që po botojmë, i takon gjendjes që kish ruajtur deri para pak kohësh një prej mozaikëve të Elbasanit që ndodhen rrugës për në këtë qytet, nën qiell të hapur. Sot këtë mozaik e kanë fshirë, e kanë lyer. Një vepër arti ndaj të cilës “është kryer një krim”, na tha piktori Maks Velo ai që bën denoncimin publik nëpërmjet intervistës. Kjo foto është realizuar nga Velo dy vite përpara kur punonte për librin “Heroizmi nudo” i cili ka si objekt studimi veprat monumentale në natyrë të realizuara gjatë epokës së realizmit socialist. Ja pse shkatërrimi i mozaikut të Elbasanit që Velo e vlerëson shumë, përbën “një krim artistik” ndaj veprës që shteti duhet ta marrë në mbrojtje si monument kulture.
Çfarë ka ndodhur me mozaikun e Elbasanit?
Të shtunën, më datë 15 dhjetor, duke shkuar për në Korçë nga Kërraba, u trondita, po aq sa kur pashë dikur freskat e Voskopojës të shpërfytyruara. Sa herë zbres nga Kërraba syri më zë tre mozaikë, një i madh që nuk është ndonjë gjë me vlerë, dhe dy të tjerë, më të vegjël, me temë aksionet e rinisë dhe ushtrinë, që janë shumë të bukur. Dhe sa herë zbres, e ngadalësoj makinën për t’i parë me kujdes, për t’i fotografuar. Në një libër për skulpturën që sapo e kam mbaruar “Heroizimi nudo”, kam një kapitull të veçantë për mozaikët që janë në hapësirë dhe në rrugët tona.
Tek një prej mozaikëve të vegjël, me përmasat 2.40m x 1.40m., ka ndodhur një katastrofë. E kanë lyer me të bardhë a me hidromat. Duhet, mendoj unë, të ketë qenë me rastin e festës së ushtrisë sepse ky mozaik me shtatë figura, përfaqëson atë parullën e partisë, “Populli ushtar!” dhe në qendër është një ushtar. Sidoqoftë ishte dhe është një vepër shumë e bukur dhe mendoj që duhet të rikthehet prapë në gjendjen e parë. Me sa më kanë thënë, këtë mozaik e ka bërë një grua, artiste nga Elbasani, aty nga vitet ‘80 dhe ishte një nga gjërat më të bukura që shihje në rrugë, një nga kujtimet më të mira të artit të realizmit socialist.
Çfarë ka të veçantë sipas jush?
Së pari duhet të kuptojmë që mozaiku dhe afresku janë dy ndër teknikat më të vështira në art. Në afresk ne nuk bëmë dot gjë. Punimet që janë bërë në Muzeun Historik Kombëtar ose në Muzeun e Krujës, nuk janë afreskë origjinalë, por të punuar mbi mur të përgatitur, pra nuk është teknika al afresco. Kurse këto mozaikë për të cilët po flas, apo ai i realizuar në Muzeun Historik Kombëtar apo ata të realizuar në Llogara, janë mozaikë vërtet të bukur, të punuar me dorë, me copa guri, Për mua këto duhen shpallur patjetër monument kulture dhe duhet të ruhen nga shteti. Skandali qëndron edhe në faktin që pikërisht në këtë ditë që ne inaugurojmë shkollën e restaurimit me një pompozitet të madh, shkojmë dhe shkatërrojmë veprat e artit. Asnjeri nuk i ngre këto probleme, asnjeri nuk flet një fjalë, shtypi nuk jep asnjë sinjal, udhëheqja e Galerisë as nuk bëhet merak fare, pedagogët e Akademisë e kanë mendjen vetëm për veten e tyre, qendra studimore e Akademisë boton libra privatë. Asnjerinuk shqetësohet për veprat e artit në hapësirë. Pas dëmeve të mëdha kolosale që patëm me vjedhjen e statujës në hekurudhë të Muntaz Dhramit, pas shkatërrimit, prerjes dhe zhdukjes së monumentit të madh kushtuar grave dhe vajzave të Mirditës, po vazhdojmë edhe sot. Ne nuk vemë mend, nga një anë themi të mbrojmë trashëgiminë, kurse nga ana tjetër po e shkatërrojmë trashëgiminë.
A thoni se është dhunë për të refuzuar një epokë, shkaku që në radhën e këtyre veprave që përmendët e pësoi dhe mozaiku?
Duhet të kuptojmë që një popull i cili nuk ruan vlerat e veta artistike është si një njeri që nuk di emrin e vet. Nuk ka kuptim që të mbrosh mozaikun e Butrintit dhe të prishësh mozaikun e realizmit socialist, përndryshe duhet të shkatërrojmë edhe atë mozaik të Butrintit, meqë një ideologji tjetër e ka krijuar. Pra nuk duhet të ngatërrojmë mesazhet ideologjike me vlerat artistike. Këto janë pika referemi të jashtëzakonshme për ne, përndryshe duhet të zhdukim gjithë Elbasanin, shtëpitë ku banojmë, dhe tërë fabrikat.
Këto vepra janë bërë nga njerëzit, ajo ishte një epokë me të mirat dhe me të metat e veta të mëdha. Nuk po dënohen ata që kanë bërë krime dhe dënohen veprat e artit që s’kanë asnjë faj.
Le të gjendet kush dhe me ç’leje apo të drejtë e ka bërë këtë krim. A janë pronarët e kafeneve aty afër, a është bërë nga bashkia e Elbasanit apo është urdhër nga ndonjë idiot nga ministria. Unë nuk di kush e ka bërë këtë gjë. Duhet të dënohet ky akt dhe mozaiku të vihet nën mbrojtjen e shtetit si monument kulture, meqë tre institutcionet tona, Galeria, Akademia e Arteve dhe Instituti i Monumenteve të Kulturës nuk i konsiderojnë fare si vepra dhe merren me Bienale dhe “Onufër”.
Çfarë vendi zë ky mozaik apo të ngjashmit e tij tek “Heroizmi nudo”
Aty kam përfshirë një kapitull që merret posaçërisht me ata mozaikë në hapësirë me qëllim për t’i vënë në evidencë. Këta mozaikë, ata të Llogarasë, mozaikët e Pallatit të Pionierëve ndaj të cilëve u bë një krim tjetër i rëndë me t’iu rikthyer si vilë trashëgimtarëve të mbretit Zog, këto pra i kam evidentuar, fotografuar dhe kam dhënë mendimet e mia për këtë degë të artit siç ishte agjitacioni ku veç pllakatit përfshihej edhe mozaiku. Ne kemi pasur sukseset më të mëdha në grafikë, në pllakat dhe në artin e agjitacionit figurativ.
Ju kujtova ndër veprat e “Heroizmit nudo”, mozaikun e Pallatit të Pionierëve, sepse ai mozaik nuk dihet se ku është. Familja mbretërore nuk duhej ta kishte lejuar heqjen prej aty. Të gjitha këto raste tregojnë se operohet me shumë lehtësi, se dëmin e bën çdo njeri si t’i bjerë në kokë duke zhdukur vepra që janë një memorje kombëtare, sememorja kombëtare nuk është vetëm në ato depot e galerisë, janë edhe këto jashtë, të cilat janë më me efekt sepse tregon që jemi përkujdesur, kemi bërë vepra arti dhe në rrugë pavarësisht nga ideologjia. E përsëris, njeriu duhet të jetë në gjendje të ndajë mesazhin ideologjik nga vlera artistike e veprave të artistëve të cilët kanë punuar në kushte shumë të vështira ekonomike, por i kanë bërë këto vepra dhe nuk mund t’i zhdukësh në këtë mënyrë. Është një marrëzi e tërë.
Ne nuk bëjmë as skulptura parku, as skulptura në rrugë të mëdha, as mozaikë, as monumente gjatë autostradave të cilat i kemi mbushur me varreza si të vetmet monumente të shëmtuara. Atje ku vritet një person në rrugë, ngrihet një varrezë nga familja. Një ditë ka të ngjarë që gjithë Shqipëria të kthehet në një varrezë gjatësore që nga veriu në jug.
Shkruan : Ben Andoni 
Schie 2.0: Holland is a Well Regulated Country, 1999In a certain moment at the beginning of Nineties, in a very particular moment of European history – after the breakdown of Real-Socialism (the Eastern Block) – there was the reconstitution of the function of art and the renewing of criteria of �validity� along the lines of �political correctness� in the Post-Block world. Art has become anew �a matter of culture� with certain functions of mediating the positive social interest in the sense of public or general politics and ethics. The new art of the Nineties obtains social functions (the function of culture and practical politics) of mediation between the possible worlds (the centre, differentiating margins, transitional formations, crisis points) as well as the social function of creating an atmosphere of expected political correctness in a Europe deprived of totalitarian divisions. The formulations of painting and sculpture are being replaced with the formulations of open information work (video, installation, photography, linguistic-visual inter-text). Open information work represents the erased trace of site-specific culture (of the region, city, street, apartment, human body or geographic macro-space). A work of art is the inscription of layered and selected traces of culture �of� a certain located specific place and situation. The ontology and the morphology of these �contemporary� works is not an autonomous aesthetic form or occurrence, but it is conditioned by the unstable and adaptable:(a) phenomenology of information;
