Arti totalitar dhe mentaliteti totalitar bashkëkohës

Suzana Varvarica-Kuka

Milosao

Për median: Nëse “Milosao” është një prej mediave të shkruara në Tiranë, që del një herë në javë dhe që ka marrë përsipër, si çdo media tjeter në Shqipëri, të informojë publikun mbi ndodhitë në fushën e arteve dhe të letërsisë, si dhe të informojë publikun, edhe pak më gjërë, rreth situatës që gjenerojnë faktet e kohëve të ndryshme mbi zhvillimin e arteve dhe të letërsisë, kjo do të thotë se jeta jonë e përditshme artistiko-kulturore vazhdon të rrjedhë e të dokumentohet. Nëse për publikun që lexon e gjithë media, në thënien figurative, është një ushqim i përdishëm mendimesh dhe figurash, nëse për ideatorët e saj ajo është punë e për gazetarin e saj është veprimtari intelektuale do të thotë se vet media është një nga veprimtaritë aktive të domosdoshme të njeriut për të shprehur të gjitha cilësitë e veta në qerthullin e shoqërisë. Në faqet dhe ekranet e mediave tregohet bashkëpunimi i ngushtë i saj me specialistët e fushave të ndryshme dhe në rastin e këtij shkrimi me studiues, historianë dhe kritikë arti dhe në rastin më të veçantë me mendimin e specialistit rreth artit totalitar. A mund të pyes se të referosh sot në media mbi të vërtetat e ideologjisë që stisi dhe jetësoi artin totalitar, gjë të cilën as nuk mund ta bënin, por as nuk mund ta mendonin studiuesit e kohës është një e drejtë legjitime për ta bërë studiuesit bashkëkohës apo e kundërta? Në se po. A është kjo një ndërmarje e rëndësishme kërkuese dhe studiuese? Në se po. A është kjo një vlerë njohëse rreth faktit të ndodhur, një informacion i duhur i mendimit të sotëm rreth pikpamjeve dhe qendrimeve krahësuese dhe rivlerësuese rreth artit totalitar? A është ky një qendrim keqtrajtues i studjuesit ndaj artistëve që krijuan nënpresionin e drejtëpërdrejtë apo të tërthortë të ideologjisë komuniste mbi artin?
Për studiuesin,
historianin dhe
kritikun e artit:
Sa shpesh i bëjnë gazetarët pyetjet se nëse ka kritikë arti në Shqipëri dhe pse nuk ka kritikë arti në Shqipëri? Kur më janë drejtuar drejtpërsëdrejti jam shprehur disi e rezervuar ose më qartë kam dhënë një përgjigjetë tillë: “Mendoj se mungon një sistem edukimi i kësaj fushe në Shqipëri ose sapo kemi dalë nga një sistem i egër njëpartik, i cili ka ndikuar në frenimin e zhvillimit të kritikës së hapur e të shkruar në media”. Sot nuk mund të mohoj asgjë nga ç`kam thënë, por do të theksoj fort se arti totalitar ka lënë prapa mentalitetin totalitar bashkëkohës si një rudiment, që do të duhet kohë t`i atrofizohet veprimi. Nuk mundem në këtë shkrim të jap arsyet pse ndodh kjo pasi qëllimi ka si topic krejt një temë tjetër, që lidhet me pasionin, detyrën dhe të drejtat e specialistit, në rastin e studiuesit, historianit, kritikut serioz dhe ka lidhje me përgjegjësinë morale e tij mbi edukimin dhe informimin e shoqërisë ku bënë pjesë. Më lejoni të shprehem se të gjithë studiuesit, historianët, kritikët janë seriozë kur fillojnë të shpalosin të vërtetat e gjetura nga një kërkim dhe vëzhgim kurajoz dhe shkencor mbi faktet historike, kur fillojnë të arsyetojnë hap pas hapi mbi ekserimentet krahësuese, kur arrijnë të konkludojnë dhe të koncentrojnë idetë e tyre dhe së fundmi kur arrijnë të përdorin një gjuhë të mbarsur me respekt mbi substancën e studiuar, që në formalitetin e saj përbëhet prej masës së arritjeve pozitive, prej masës së mangësive dhe prej masës së kahut të arritjeve negative. Ky arsyetim i hapur lidhet plotësisht me disa shkrime të botuara rreth artit totalitar të diktaturës, në Gazetën e respektuar “Milosao”, e cila i ka vënë në dispozicion faqet e saj specialistëve të ndryshëm të arteve, për të shprehur mendimin e tyre të lirë, të besueshëm, studimor, kërkues dhe informues për publikun. Dhe të gjithë këtë veprimtari intelektuale askush nuk mund ta keqinterpretojë, askush nuk ka të drejtë ta keq përdorë, askush nuk ka të drejtë të hedhë hamendje, kur nuk arrin të kuptojë pse dhe kush e lindi artin totalitar, cili ishte qëllimi i artit totalitar, cilët janë përfaqësuesit klasik të këtij arti, cilat janë veprat tipike të këtij arti? Dhe së fundmi mendoj së zërin dhe mendjen e studiuesit nuk mund ta burgosin sot në Shqipëri, kur të gjithë së bashku kemi bërtitur, ulëritur, brohoritur dhe mirëpritur sistemin demokratik. Mendoj se këtë nuk mund ta bëj askush edhe pse mendoj se mund ta frenojnë për pak kohë, por studiuesit shqiptar dhe të huaj të çdo kohe në vazhdim, do të analizojnë se ç`është arti totalitar i diktaturës komuniste dhe vendin që ka zënë në historinë e artit të shekullit XX. Gjithmonë mendoj se nuk kemi pse trembemi dhe trishtohemi për këtë art që sundoi në Shqipëri prej 40 vite me radhë. Nuk kemi pse themi dhe nxisim me hamendje dashakeqe se studiuesit po i fyejnë artistët shqiptar që realizuan disa vepra për qëllim të lulëzimit të metodës së realizmit socialist. Artistë të nderuar të kombit si: Guri Madhi, Zef Shoshi, Ksenofon Dilo, Vilson Kilica, Danish Jukniu, Sali Shijaku, Hysen Devolli, Jakup Keraj, Hasan Nallbani, Fatmir Haxhiu, Nestor Jonuzi, Skënder Kamberi, Vilson Halimi, Agim Zajmi, Sotir Capo, Nexhmedin Zajmi, Foto Stamo, Kel Kodheli, Qamil Grezda, Bujar Asllani e disa të tjerë nuk janë cënuar dhe nuk është në arsyen e studiuesit të cënojë dhe fyej dinjitetin e tyre artistik. Është më se e natyrshme që në krijimtarinë e tyre bëjnë pjesë vepra arti që i përkasin temave të kërkuara nga ideologjia e partisë në pushtetin komunist. Pasi mendoni pak kush do ta realizonte figurën artistike që kërkonte kjo parti, përveçse artistëve dhe detyra e studiuesit është të vërë në pah këtë ideologji të ushtruar mbi lirinë e artistit në diktaturën shqiptare. Në këtë arye pozitive duhen lexuar të gjitha shkrimet që do të vijojnë në ciklin “Arti i Diktaturës” në faqen e fundit të gazetës “Milosao” dhe aspak në mendimin dashakeqës se studiuesi po fyen artistin.

Zampa Di Leone – Skena e Artit Bashkekohor Kosove-Serbi ne episodin “Kthimi i Jedi-ve”

Zampa Di Leone eshte nje grup i pa identifikuar artistesh/kritikesh nga Serbia e Mali Zi qe me ane te karikaturave tallin dhe lozin me disa prej emrave me te shquar te artisteve, kuratoreve e organizuesve te Ballkanit dhe ne te njejten kohe synon te ofroj ne kritike te perfaqsimit te artit te rajonit ne kontekstin e artit Perendimor. Vizatimet e tyre grafike dhe gjuha kerkon te jete nje fare aktivizmi subversiv, por sec ka nje fare ambiguiteti mbi qendrimin e tyre kundrejt aktivizmit. Karikatura e fundit e tyre trajton polemiken e fundit ne skenen e artit Ballkanik rreth ekspozites”Exception/Zmbrapsje” e artisteve Kosovar ne Serbi.

Per te pare me shume prej punes tyre ndiqni lidhjet e meposhtme: SEECULTGallery,  Interviste, nje nga shume faqet e tyre.

Bolet! Bolet! Bolet! e Flaka Halitit.

Në qendrën për art bashkëkohor “Stacion” në Prishtinë, vazhdon të jetë e hapur ekspozita e artistes Flaka Haliti e titulluar Bolet! Bolet! Bolet!Një ekspozitë që tregon reagimin e saj në ekspozitën “Muslim Mulliqi”. Vetë Flaka flet për Express pse erdhi deri tek reagimi i saj.

Zhdukja e kryeveprave të artit shqiptar

Zhdukja e kryeveprave të artit shqiptar

Shkruan : Ben Andoni

Zilja e telefonit në Galerinë Kombëtare (GKA) nuk pushonte. Kur më në fund eprori i GKA-së e mori receptorin gjërat ishin të prera. Duhen kaq piktura. Dhe, sa më shpejt të ishte e mundur. Përzgjedhja të ishte e mirë. Ishte pragvizita e Presidentit amerikan G.W.Bush dhe gjërat nuk diskutoheshin. Kuptohet se pakkush e ka dëgjuar drejtorin e GKA-së para këtij urdhri, që ai vetë më vonë do e shprehte si marrëveshje mirëkuptimi. Madje, ai kishte bërë punën e përshtatjes së tyre në interior, me fjalët e tij. ”Të paktën do të jenë në kushte optimale dhe falë kushteve të aklimatizimit, ato do të jenë mirë”, u tha atëherë gazetarëve.

Kjo nuk ishte hera e parë. Për hir të së vërtetës, veprat e GKA-së kanë dalë shpesh nga institucioni për t’i stolisur paretet e varfra të dikastereve shqiptare. Ndërsa vetë ministrat, që kanë bërë tenderë gjithfarëlloj, e kanë pasur të vështirë të pasurojnë fondet e zyrave të tyre. Kur ka ardhur dekiku… një telefon tek vartësit e shumëbindur të GKA… dhe gjërat kanë marrë fund me shkopin magjik.

BATERITË E FUNDIT TË GALERISË KOMBËTARE

Ju ftoj te ndiqni nje replike te Tonit tek blogu i tij “Arti ne Koherat e Koleres” ndaj shkrimit me poshte te Fani Zguros. Problemet e GKA’se jane pertej shqetesimeve qe paraqesin te dy diskutuesit dhe pertej nje apo disa drejtuesve te caktuar te institutit. Ne teresi instituti eshte ne krize identiteti: ai eshte pa nje mision te qarte institucional (i vetmi muze kombtar s’mund te jete dhe galeri ku shfaqet derri e dosa e as laborator sic e do Fani) dhe nuk ka arritur ta pozicionoj veten ne nje qendrim dinjitoz qe i takon si muze. Sot ne Gazeten Standart lexoj nje artikull/interviste me drejtorin e GKA-se Genc Mulliqi ku shihet qartshem sa pa perspektive e largpamje punohet aty, aq me teper ne sektorin e ikonave.

Per t’iu kthyer me vone …

BATERITË E FUNDIT TË GALERISË KOMBËTARE

Për fatin ‘melankolik’ të artit shqiptar, Galeria Kombëtare e Arteve të Tiranës është i vetmi institucion jo vetëm shtetëror, por edhe dinjitoz, që prezanton rregullisht prej dekadash artin figurativ dhe të traditës dikur, dhe atë të ashtuquajturin në fillimin e viteve ‘90 artin bashkohor. Fillimi i këtyre viteve solli padyshim një entuziazëm dhe dëshirë për të reaguar dhe aplikuar atë cka për 40 vjet u ndrydh me mënyrën më artizane, primitive dhe ambulante që mund të projektonte njeriu. Por meqë edhe arti sikurse cdo aspekt tjetër shoqëror është drejtpërsëdrejti i lidhur me situatat historike dhe politike (ndonëse me shumë vonesë) në vitet ‘90 dhe më tej në Tiranë piktorë, skulptorë, artistët e rinj dhe studentët e akademisë së arteve reaguan nëpërmjet një arti, i cili mbi të gjitha fliste për konceptin e lirisë, clirimin e tabuve dhe gjithcka që nuk funksionoi me kohën e shkuar.

Galeria Kombëtare e Arteve ishte pikërisht laboratori i këtij kërkimi dhe për më shumë se dhjetë vjet në hapësirat e saj u realizuan konkurset ndërkombëtare të arteve pamore dhe fotografisë Onufri dhe Marubi, Bienalja e Tiranës dhe një sërë ekspozitash kolektive dhe personale, ku spikatin artistët ndërkombëtarë si Phil Collins dhe Olafur Eliasson. Në këto edicione të gjithë ne jemi dëshmimtarë të prurjeve brilante si Onufri 1998, ku artistët pjesëmarrës ishin kolosë të padiskutueshëm të artit bashkohor. Andre Seranno, Pipilotti Rist, Vanessa Beecroft, Maurizio Cattelan etj, sollën përpara publikut shqiptar një vizion të ri për të kuptuart qëllimin e artit sot. Aktivitet e zhvilluara në këto vite janë padyshim ato që monitorojnë suksesin e Galerisë Kombëtare, energjinë më të bukur në vite dhe një shembull, i cili tashmë duket se ka humbur përfundimisht, duke i lënë vendin zbrastëisë dhe hicit.

Por cfarë na ofron Galeria Kombëtare e Arteve sot. Për të kuptuar këtë mjafton ti hedhim një sy programit e dy viteve të fundit të saj. Jo për mungëse memorjeje, por në të nuk do të gjejmë asgjë me vlerë dhe dinjitoze. Gjithcka ka ofruar ky institucion është material banal, trash dhe shija më e keqe që mund ti jetë prezantuar deri më sot publikut shqiptar.

Art Rruge – Wooster Collective

Duke qene ndiekse disi e rregullt e disa prej blogjeve te artit, lidhjet per te disa prej tyre i gjeni me poshte, mendova te sjell ketu tek Kolektiviza gjetjet dhe pikpamjet interesante qe has here pas here ne to dhe besoj se jan informative dhe argetuese per te pasuruar nje blog qe kryesisht eshte fokusuar ne prodhimtarine dhe praktikat e artit ne Shqiperi.

Nje prej ketyre blogjeve eshte aktivitet i grupit kolektiv Wooster dhe ka per qellim pasqyrimin dhe pershendetjen e artit te rruges. Blogu mbledh dhe koleksionon artin, shpesh here efemer, bere rrugeve te qyteteve te ndryshme neper bote. Ketu un po sjell dy qe me kan terhequr dhe bere per te qeshur diteve te fundit. E para nga artist i pa njohur, eshte e kendshme sepse duket qe personi e ka bere vetem pasi ka pare driten dhe hijet e vendit dhe i eshte pergjigjur me nje anije UFO-je. Eshte nje nderhyrje ne nje kontekst dhe hapsire te caktuar nga element pre-ekzistues. Njesoj dhe grafiti i dyte eshte nje pergjigje ndaj muzeut te ri te sapo celur ne Bowery ne zonen e Lower East Side. Banoret e zones (qe ka qene deri tani shume e varfer dhe e margjinalizuar, jane te irrituar jo vetem me hyrjen e nje muzeu por dhe me ndryshimin e demografikes dhe gjendjes ekonomike te zones qe po e ben shume te veshtire per ato qe kane dekada qe jetojne ne ate vend. Sigles “Hell, Yes” dikush thjesht i eshte pergjigjur “Hell, No”. Blogu prezanton dhe ben te ditur projekte shume interesante qe nuk gjenden neper galeri e muze por rrugeve te Brukselit psh si projekti “Grate Jane Hero(ina)” i JR

Video “Women are Heroes”

Soros Realizm

Me vjen keq qe nuk kam mundesi perkthimi te artikullit influencial te Misko Suvakovic mbi sojin e artit te propoganduar nga Sorosi e Fondacionet e Shoqerive te Hapura neper Ballkan. Marr shkas ta sjell ketu, edhe pse jo ne shqip, si nje koment ne vazhdimsi te atyre qe kam thene mbi nevojen per te shqyrtuar dhe hetuar lidhjet institucionale dhe sponcorizuesit e artit ne Shqiperi pasi keto kane implikime dhe pasoja reale mbi programin, aktivitetin dhe llojin e artit qe mbeshtesin dhe prodhojne. E sjell dhe ne drite te lidhjeve dhe mardhenieve te disa figurave drejtuese e kuratoriale te artit me fondacionin Soros, qe kane lidhur dhe siguruar karrieren e tyre dhe monopolizmin mbi skenen e artit bashkohor ne Shqiperi fale Sorosit. Mullinj ere, tha.   Miško Šuvaković

Critical Phenomenology of Artwork:

The Status, the Functions and the Effects of the Artwork at Manifesta 3

Status and FunctionsSchie 2.0: Holland is a Well Regulated Country, 1999In a certain moment at the beginning of Nineties, in a very particular moment of European history – after the breakdown of Real-Socialism (the Eastern Block) – there was the reconstitution of the function of art and the renewing of criteria of �validity� along the lines of �political correctness� in the Post-Block world. Art has become anew �a matter of culture� with certain functions of mediating the positive social interest in the sense of public or general politics and ethics. The new art of the Nineties obtains social functions (the function of culture and practical politics) of mediation between the possible worlds (the centre, differentiating margins, transitional formations, crisis points) as well as the social function of creating an atmosphere of expected political correctness in a Europe deprived of totalitarian divisions. The formulations of painting and sculpture are being replaced with the formulations of open information work (video, installation, photography, linguistic-visual inter-text). Open information work represents the erased trace of site-specific culture (of the region, city, street, apartment, human body or geographic macro-space). A work of art is the inscription of layered and selected traces of culture �of� a certain located specific place and situation. The ontology and the morphology of these �contemporary� works is not an autonomous aesthetic form or occurrence, but it is conditioned by the unstable and adaptable:(a) phenomenology of information; (b) structural functionality of the context and (c) the logic of narrationin the conceptual order of the articulation of meaning (attitude, point of view and social value). This is an art made �of� narrative, representative and transferred traces and effects of a concrete culture. In other words: (i) while traditional realistic approach of the nineteenth or the social ones of the twentieth century strove towards a faithful or optimal depiction of the world outside art, (ii) while Avant-garde and Neo-Avant-garde Anti-or-Post-Art �Realisms� (Concrete Art, New Realism, Neo-Dada, Pop Art, Arte Povera) strove towards a literal post-Duchampian transfer of the objects from the world outside art into the extraordinary and critical world of art, (iii) Realism (Soros Realism, Multicultural Realism) at the end of the Nineties emerged as a media presentation of real as well as fictional information and their erased and transferred traces through the relation of image and word in the process of constituting the social ideology of Globalisation, that is to say, the post-conflict Europe. The Ontology of Artwork in the Nineties One of the characteristics of the Nineties is the redefinition of the ontology of artwork according to the idea of the work of art as critical information in the conceptual art of the Sixties and the Seventies. The difference is that �the new work of the Nineties� is being realised according to the massive media infrastructure of late Postmodernism with the expectations of the positive micro-social projection of political correctness (environment, local customs, the logic or repression of everyday life, the rights of the margin in relation to the center, the gender issue, discursive formations of identity). This new art finds itself between the critique and the apology of social reality; in itself, it is an offer to reality as an imaginary and symbolical representation of possible �co-existence� of identities and their differences. But how did this particular ontology of artwork occur? We should start with the models constituted in the Conceptual art of the early and mid-Seventies. Joseph Kosuth, for instance, has explicitly established uncertain assumptions that were a direct attack on the Greenbergian Modernistic autonomy of the artwork as an established form or an expression of individual creative efforts of the artist(1) : (i) according to him, �Function refers to �art context�. Art only exists as a context, that is its nature – has no other qualities. (…) With the functioning of sets within sets, boundaries are temporary and arbitrary and wholly dependent on a sense of �purpose��(2) (ii) furthermore, he promised in several projects the essential relation between the text and the context in the process of manufacturing of the meaning: �Text/Context: It is the intention of this work to further make/show the nature of the activity (�making meaning�) to be a contingent, contextual aspect of cultural processes (with art being a concrete instance)�(3); he eventually (iii) concluded in his famous critique of Eclectic Painterly Postmodernism of the Eighties: �There are no new forms, only new meanings. An artist is engaged in the making of meaning, whether it’s the cancellation of meaning or not�(4) If we separate Kosuth’s ideas on critical Conceptual art from their primary function – and that is the critique of Essentialism, Objectivism and Universalism of the high Greenbergian Modernism – then we obtain a scheme which will gain its necessary institutional character in the actual culture of the Nineties. In other words, institutional media executions of function, context and manufacturing of meaning within culture become the essential aspects of an artwork which is no longer based on the concept and the appearance of the designed, executed or expressed form. The artwork is – and this is an ontological category – a mediatic constellation of information by which the functions of context are being presented in the manufacturing of social meaning of problems of Post-Socialistic, European Civil or Liberal American society. Art becomes a sonde for testing and presenting culture in its social capacities of function, context and manufacturing of public meaning. In the climate of the ‘New World Order’, a subversive yet internally artistic strategy of conceptual art has become relevant, dominant and mainstream: the art of depicting and constituting the social reality.

Grate (gjithmone) rrefehen nga burrat.

Kur burrat rrëfejnë gratë…

Një burrë mbi një grua/ Tetë studentë të Akademisë së Arteve ekspozojnë sot perceptimet e tyre mbi femrat në galerinë “Zenit”

Ç‘di një burrë për një grua? Shkrimtarët kanë mundur t‘i hedhin të gjitha ato çfarë dinë për gratë në libra, një burrë i zakonshëm e thotë me gjuhën e tij gruas që ka pranë se çfarë është ajo për të, ndërsa artistët vizualë vijojnë ta quajnë një eksplorim të pambarimtë botën femërore. Për shekuj me radhë, piktura na ka ofruar momente grash herë të trishta, herë rebele, duke hyrë në format edhe nga më absurdet për t‘i rrëfyer.

Përveç punimeve që vetë gratë artiste kanë bërë për të shpjeguar botët e tyre, burrat artistë vijojnë të lundrojnë në ujërat që do t‘i çonin pikërisht në vendin ku fshihet shpirti i gruas…

T’i kthehen derguesit – Ekspozita e Ervin Hatibit ne Stamboll

Në artin e fermanëvePoeti Ervin Hatibi ekspozon në Stamboll punime nga cikli i tij i njohur: Pop-Ferman

Në një kthinë të labirinteve të lagjes “Bejogllu” në Stamboll, në librarinë “Mavi Kum” (“Rëra e Kaltër”), e konceptuar edhe si qendër evenimentesh artistike ekskluzivisht mbi Mesdheun, u hap pardje një ekspozitë e poetit dhe artistit Ervin Hatibi. Kjo nuk është e para ekspozitë ndërkombëtare e Hatibit, i cili më parë është prezantuar në ekspozita në Paris, Ferrara dhe Shkup, po me ciklin pop-ferman, të njohur për publikun shqiptar. Hapja e saj u prit me interes dhe pjesëmarrje të konsiderueshme nga artdashësit turq. Punimet e Hatibit do të presin vizitorë gjatë një muaji, deri më 21 mars, ndërsa më 4 mars autori do të zhvillojë një bisedë me të ftuar ku do të lexojë edhe një përmbledhje me poezi. Në Turqi, fjala ferman ka gati një shekull që nuk i përgjigjet më realitetit politik dhe si titull ekspozite ngjall po aq huti sa kudo tjetër, por nga ana tjetër natyrshëm i madh e i vogël e dinë ç‘është. Në atdheun e fermanit, ai qëndron mes së njohurës dhe së panjohurës, së dëgjuarës dhe së harruarës. Ndaj dhe hapja e një ekspozite të tillë në Stamboll ka një domethënie të veçantë. Por çfarë janë fermanët e Hatibit?
Fermani dhe Tugra, Akti dhe Vula

Kuratorja Eleni Laperi tregon përpjekjet e reja në fotografinë shqiptare

 

Gazeta Shqip

Jetojmë në botën e koncepteve

Kuratorja Eleni Laperi tregon përpjekjet e reja në fotografinë shqiptare

Pamjet janë meditimi i njeriut për botën, thotë filozofi i fotografisë, Vilem Flusser. Ndonjëherë mjafton një foto për të kuptuar një histori të tërë, apo për t‘i dhënë udhë mëdyshjeve të tua. Ti mund të shprehësh veten me një foto, apo mund t‘i përcjellësh dikujt netët e tua pa të. Kritikët dhe historianët e artit mund të flasin gjatë për fotografinë. Kjo e fundit është një nga artet që ka aq shumë përkufizime dhe sa herë përballesh me të kërkon të shtosh një tjetër fjali. Ndoshta fjalitë për një foto nuk mjaftojnë asnjëherë, apo ashtu siç thotë Flusseri: “Fotot ndonjëherë nuk kanë nevojë të shpjegohen”. Një nga artet më të pranishme sot në botë, e cila po vijon të dominojë dukshëm në të gjitha galeritë apo muzetë e njohura, po fillon të gjallojë dhe në Shqipëri.

Eleni Laperi, një grua që i pëlqen të citojë fjalitë e Flusser, duke besuar te mendja e tij, prej prillit të vitit 2007 është në krye të një projekti të quajtur “5.6″, i cili synon të ofrojë të rinjtë që e duan foton drejt këtij arti. Një lloj kursi që synon të bëjë dallimin midis një fotoje profesionale dhe një amatoreje.

Të rinjtë që kanë ndjekur këto kurse do të ekspozojnë punët e tyre të shtunën në ambientet e galerisë FAP pranë Akademisë së Arteve. Laperi tregon se si ky art, që mund të ketë qenë thjesht një pasion si të gjitha pasionet e një moshe të re, ka provokuar talentin e këtyre të rinjve, që tashmë duket se “jetën e tyre do ta kenë të lidhur me foton”.

Eleni flet me aq dashuri për ta. Kujton Brilanta Kadillarin, një vajzë që gjithnjë vrapon dhe mahnitet nga e bukura, apo Blerta Kambon, që teksa e sheh të ecë në rrugë i duket se rreth saj valëviten imazhet fotografike…

Çfarë është projekti “5.6″?

Projekti “5.6″ është një projekt i financuar nga “Swiss Cultural Program Albania” dhe synon të përgatisë fotografë profesionistë, synon të rigjallërojë jetën dhe veprimtaritë e bashkësisë së fotografëve, si dhe të promovojë fotografinë shqiptare, si produkt fizik dhe si mendim, duke i dhënë vendin që i takon në krijimtarinë e fotografisë botërore.

Kurset e përgatitjes profesionale janë të lidhura me kulturën teknike dhe teorike që lidhet me fotografinë dhe fushat ku ajo përdoret sot (gjë që është e vështirë të përcaktohet, sepse gjithnjë e më shumë ajo është pjesë e pandarë e jetës dhe veprimtarisë sonë). Pjesëmarrësit e kurseve mësojnë të bëjnë dallimin midis fotografisë profesionale dhe asaj amatore, ashtu si dimë të bëjmë dallimin e një piktori amator nga ai profesionist, apo të një poeti nga një bejtexhi.

Projekti ka nisur në prill të vitit 2007 dhe do të vijojë me mbështetjen e qeverisë zvicerane deri në vitin 2010, duke krijuar kështu një bazë të mirë për ta kthyer në një shkollë të vërtetë të fotografisë. Edhe pse kanë kaluar vetëm pak muaj, fakti që më gëzon është se jemi në kontakt me fotografë e editorë të fotografisë me emër, një listë që do vijë në rritje në vitet në vijim. Po ashtu, fakti që fotografia e këtij grupi është produkt i një programi të përcaktuar me kujdes, edhe interesimi për të nuk mungon. Në 4 prill të këtij viti, pesë prej fotografëve të rinj që sapo mbaruan kursin do jenë protagonistë të një ekspozite në Paris, në galerinë “Salaison”, e cila drejtohet nga një grup artistësh e fotografësh të rinj francezë.

Si do i vlerësonit punët e artistëve të rinj pjesëmarrës në këtë projekt?

Edhe pse në kushte të vështira për të pasur të gjithë një aparat profesional, i cili kushton shumë e nuk përballohet nga të gjithë (edhe për faktin se dy prej tyre humbën punën gjatë kohës që nisën kursin), grupit nuk i mungojë talentet e spikatura. Juerg Klotz, foto editori i njohur zviceran, e klasifikoi “të shkëlqyer” Sibel Pipën. “Nuk e di cilat janë planet e tua për jetën, i tha ai, po unë do të të thosha se fotografia duhet të jetë patjetër pjesë e tyre”. Mirel Myftarajn dhe Sibelin i kam shoqëruar në Pukë e Fushë Arrëz, ku ato do të realizonin një fotoreportazh për programin “Intercooperation” të decentralizimit të pushtetit lokal. Dhe s‘kishte gjë më të bukur se dy vajza të reja, të imta, që nuk rreshtin së fotografuari, edhe pse flokët e dëborës ua thanin gishta, madje një çast Sibeli e shtypi butonin me hundën e skuqur.

Brilanta Kadillari, që gjithnjë vrapon, mahnitet nga e bukura dhe teknologjia, dhe fotografitë e saj unë jam e sigurt që do të jenë pjesë e modës dhe reklamës së ardhme shqiptare, sepse shija e talenti i saj si piktore, e ndihmojnë mjaft në përpunimin e imazhit fotografik, duke i kthyer fotot e saj në vepra arti. Blerta Kambo, plot ide, aq sa unë që e njoh tani, kur e shoh të ecë në rrugë, më duket sikur rreth saj valëviten imazhet fotografike, projektet për organizime grupesh ambientalistësh apo fotografësh, shkrime, dëshira për të ndryshuar për ditë pamjen. Ashtu si shumë krijues, edhe ajo përdori trupin e saj për një projekt që ka të bëjë me maninë e kurave të dobësimit, ana e shëmtuar e bukurisë. Po jo vetëm këta…

As për ta, as për trajnerët e as për mua nuk ka qenë i lehtë ky vit, sepse ata rendin nga një fakultet te tjetri, apo nga vendi i punës tek aparati fotografik, ndërsa ne nervozoheshim, se donim më shumë.

Po sa më shumë mund t‘u kërkosh këtyre të rinjve, që në këtë atmosferë mbijetese mendojnë edhe për krijimtari?

Sa afër është fotografia e së përditshmes?

Pamjet janë meditimi i njeriut për botën, thotë filozofi i fotografisë, Vilem Flusser. Në fillim ishin imazhet tradicionale. Pastaj njeriu shpiku shkrimin linear dhe tekstin, qëllimi i të cilit ishte të bëhej ndërmjetës midis njeriut dhe pamjeve, t‘i shpjegonte ato. Në këtë mënyrë teksti vendoset midis njeriut dhe pamjeve, por në vend që t‘ia bënte botën të qartë njeriut, teksti e fshehu atë prej tij. Teksti u rrit pa masë, duke bërë që njeriu të jetonte në funksion të tekstit të tij. Kjo “tekstolatri”, sipas Flusser-it, arriti në një stad kritik në shekullin e 19, duke sjellë kështu fundin e historisë…, sepse kur teksti nuk mund të përkthehet më në pamje, historia pushon së qeni. Pikërisht në këtë kohë kritike u krijua imazhi teknik, i cili do ta bënte përsëri tekstin të kthehej në figurë. Dhe më poshtë Flusser thotë se imazhet tradicionale janë prehistorike, ndërsa imazhet teknike janë post-historike, si rrjedhim i arsyetimit të mësipërm. Ontologjikisht imazhet tradicionale do të thonë fenomene, ndërsa imazhet teknike do të thonë koncepte. E citova gjatë Flusserin vetëm për të shpjeguar epokën e re në të cilën jetojmë, epokën e koncepteve, e cila përcakton të gjithë jetën e aktivitetin tonë dhe rolin e fotografisë në të.

Mund të themi se jetojmë në epokën e fotografisë?

Pse jo! Gjithnjë e më shumë jemi të varur nga impakti i fotografisë.

I shihni këta të rinj të shkëputur nga koha?

Nuk do të thosha se të rinjtë janë të shkëputur nga koha, më shumë se sa e jetojnë kohën në mënyrën e tyre. Ose më mirë të thuash, jetojnë kohën tonë, dhe ende nuk kanë arritur kohën tjetër, kohën e vendeve të zhvilluara. Shoh me kuriozitet se çfarë u bën përshtypje, sepse në këtë mënyrë mund të mësosh shumë mbi formimin e tyre. Po pozitiv është fakti që përpiqen të ecin me hapin e duhur.

Si do t‘i vlerësonit tendencat e reja në fotografinë tonë, në krahasim me atë çfarë bëhet sot në botë?

Ndoshta është herët të flasësh për tendenca te ne, se ende jemi në fazën e formimit dhe të njohjes së vetvetes. Po fakti që kontaktet janë të shumta dhe shkëmbimet me botën të prekshme, bën të mundur që të mënjanohen imitimet dhe të dalin në pah tendencat tona të reja. Për mua, “tendencë” e rëndësishme është ndërgjegjësimi i rolit të fotografisë sot, të kuptuarit e epokës në të cilën jetojmë.

Një foto mjafton për të kuptuar gjatë, si do e shpjegonit këtë?

Do t‘i përgjigjem kësaj pyetjeje me një citim të Flusserit përsëri: Është e vështirë të zbërthehen pamjet teknike (fotografitë), sepse me sa duket, ato nuk kanë nevojë të shpjegohen. Kuptimi i tyre fiksohet vetvetiu mbi sipërfaqen e tyre, ashtu si shenjat e gishtërinjve, ku kuptimi (gishti) është shkaku dhe imazhi (shenja e tij mbi një send) është pasoja. Funksioni i imazheve teknike është të emancipojë shikuesin e tyre nga nevoja për të menduar konceptualisht, duke e zëvendësuar një imagjinatë të gradës së dytë me konceptualizimin. Këtë kemi parasysh kur themi që pamjet teknike janë duke u kthyer në tekstin e ditëve tona.

Mes “Nëntorit” dhe “Onufrit”

Vlash Prifti Gazeta Shqip

Çfarë sollën dy nga ekspozitat më të fundit në Galerinë Kombëtare të Arteve dhe ç`kahje po merr arti ynë pamor këto vite

Nuk jam kritik në profesion, as nuk e pretendoj një gjë të tillë. Për mua, t‘i futesh asaj rruge, kërkohet jo vetëm të kesh prirje për të, por duhet edhe t‘i përkushtohesh gjatë dhe me gjithë pasionin e nevojshëm që ta njohësh e të familjarizohesh me sekretet profesionale të saj, të njohësh gjuhën e veçantë të kritikës, të dhënat nëpërmjet saj për ecurinë dhe arritjet më të fundit të shprehura nëpërmjet artit pamor në botën e sotme, të njohësh personalitetet dhe individët pjesëmarrës aktivë brenda dhe jashtë vendit, korrentet dhe zhvillimet aktuale etj., etj., e nga ana tjetër duhet të përballesh edhe me mërinë e të tjerëve. Por, ajo që më shtyu thjesht si krijues të jap mendimin tim ishin mes të tjerash propozimi që më bëri njëri prej artistëve dhe organizatorëve të prezantimit të dhjetë radhazi të veprave në gjininë e pikturës të bashkësisë së piktorëve artistë të moshave dhe brezave të ndryshëm “Nëntori 10″, si dhe indinjata e shprehur me të drejtë në ceremoninë e hapjes nga njëri prej artistëve tanë të njohur ndër vite, pjesëmarrës në këtë takim. Një indinjatë e shprehur në një formë të hapur e krejt normale për shoqërinë e sotme, ku secili si individ, por edhe i grupuar në formën e një shoqate artistësh, dëshiron të prezantohet para publikut artdashës, pse jo edhe në sallat e galerisë kombëtare, ku në mënyrë të pandërprerë janë prezantuar dhe prezantohen edhe individë apo grupime të tjera artistësh. Për ta bërë një gjë të tillë, kësaj shoqate apo këtij grupimi artistësh, të cilët e kanë bërë këtë zgjedhje që të shprehen nëpërmjet këtij mediumi tradicional nëpërmjet penelit, nuk duhet, mendoj unë, t‘i krijoheshin pengesa të tilla artificiale, madje asnjë pengesë e çfarëdo lloji qoftë, si ajo e bërë pak vite më parë nga ish-drejtuesit e galerisë (siç u deklarua nga folësi) që ata të mos ekspozoheshin atje. E mbi të gjitha kur shumë prej tyre janë krijues me përvojë, me arritje në krijimtari, madje themelues të shkollave tona të para të artit në ato vite kur privacionet në lirinë e të shprehurit ishin të mëdha dhe aspak të ngjashme me atmosferën dhe kushtet e lulëzimit të artit modern në fillim të shekullit të kaluar në Montparnas të Parisit. Si rrjedhojë, indikacionet e sjella me vete nga shkollat e lindjes dhe periudha relativisht e gjatë e një edukimi të kufizuar e të mbyllur në vendin tonë, edhe pse tashmë po ecet drejt një shtrati të ri e teorikisht pa asnjë pengesë, për mendimin tim, vazhdon të ndjehet akoma edhe në ekspozitën e lart përmendur, por edhe në të tjera paralele me të, të hapura kohët e fundit. Por, gjithnjë sipas mendimit tim, kjo dukuri që vazhdon të jetë prezente, nuk mund të mënjanohet thjesht nëpërmjet formës apo mënyrës së mospranimit apo të përjashtimit. Në radhë të parë situata e krijuar nga përjashtimi sjell një situatë konflikti e si pasojë atë të zgjatjes së periudhës që nevojitet dhe është e domosdoshme për vetëndërgjegjësimin për ndryshim. E pastaj terreni për alternativa të reja që praktikisht krijon apo është nxitës në kushtet e lirisë së shprehjes, duhet të mos mbetet i zbrazur në sajë të përjashtimit por, i vënies në funksion të vetëpërjashtimit që vjen si rezultat i përballjes e i konkurrencës së vazhdueshme gjithnjë e në shkallë më të lartë nga pikëpamja intelektuale dhe i aftësisë për t‘u shprehur me kërkesat dhe ritmin e kohës. E drejta për të shprehur kundërshtim e mospajtim kundrejt një gjendjeje të caktuar, duhet të ekzistojë brenda demokracisë në vetvete. Sipas një studiuesi të artit modern dhe atij bashkëkohor, kur arti sot bëhet objekt diskutimi mes grupesh bashkëbiseduesish, biseda priret të veçojë në njërin krah ata që diskutojnë stuhishëm e me gjëmim dhe në anën tjetër ata që qëndrojnë të tërhequr dhe që mbajnë një qëndrim më të butë.

Në fakt, të dyja format e përgjigjeve tipike shpesh bazohen te i njëjti dyshim = tek ai se kushdo prej tyre vështirë se e di se çfarë po thotë.

A nuk jemi që të gjithë (sigurisht dikush më shumë e dikush më pak) nën trysninë e ndikimit të mbartjeve të panevojshme nga e shkuara dhe të mangësive të një formimi e ndërgjegjësimi të plotë? Edhe pse tashmë liria e shprehjes është fituar, në terrenin në të cilin veprojnë, eventualisht mungon një traditë e vyer e arteve pamore, veçanërisht ajo e viteve të fundit, mungojnë muze me vepra të vyera të autorëve të njohur botërorë të periudhave të ndryshme, si dhe ata bashkëkohorë, mungon literatura e përkthyer dhe e botuar në shqip për sa u përket koncepteve, mendimeve dhe vlerësimeve të autorëve të mëdhenj për artin, ajo e kritikës bashkëkohore e të tjera. Mungon gjithashtu ndihma sociale e akorduar nga shteti për artistët, mungojnë shumë gjëra të tjera të domosdoshme, sidomos për brezat në formim. Në shkollat e mesme artistike, ku edhe mësohen bazat fillestare në lëndën e vizatimit, por edhe në të tjerat, përdoret akoma metoda e të rrokurit të karakterit nëpërmjet proporcioneve (metodë e vjetër ruse që nuk ngjan as me atë të Polikletit, tashmë edhe ajo e tejkaluar).

Por, mbase më e rëndësishmja në ambientet tona, mungon atmosfera krijuese e një pranimi të natyrshëm për bashkëbisedim të mendimeve dhe alternativave të ndryshme për nxitje, për një sinqeritet më të madh për ballafaqim të hapur me zhvillimet e kritikës së sotme dhe arritjet e përtej kufijve në këtë fushë dhe jo vetëm ato brenda nesh, që do të na detyronin herë pas here të reflektonim, të gjykonim e të arsyetonim sipas një përgatitjeje më të plotë e të shpreheshim me një gjuhë më profesionale. Janë mjaft të pakta prurjet e ekspozitave me vepra origjinale të autorëve të njohur botërorë (me sa di unë ato janë gjithsej pesë ose gjashtë të tilla ndër vite), duke mos përjashtuar këtu edhe pjesëmarrësit e huaj në Bienalen e Tiranës dhe në atë të “Onufrit” me një nivel që për sa u përket pjesëmarrësve të huaj, sa vjen dhe bëhet edhe më i dobët.

“Onufri”, a e bën dot?

 Indrit Sinanaj

25-12-2007 Shekulli

Na zuri fare papritur “Onufri” i këtij viti. Ecja në bulevardin kryesor “Dëshmorët e Kombit” dhe teksa kërkoja të gjeja ndonjë parkim buzë Hotel Dajtit, në ballinën e Galerisë Kombëtare më zunë sytë posterin e atij që është aktiviteti më i rëndësishëm i Arteve Pamore në Shqipëri, konkursit ndërkombëtar me 14 edicione “Onufri”.

Unë hyj tek admiruesit rezistentë të artit për arsyen e thjeshtë se unë ende besoj tek arti. Besoj se arti ka potenciale të na bëjë mirë dhe më të mirë, të na zmusojë thepat dhe këndet, të na ofrojë mënyra për ta parë botën nën optika të tjera. Në fakt, sa herë mendoj mbi këtë çështje, më rezulton se Arti është par exellence demokracia e mirëfilltë. Pikërisht me këtë lloj dashurie pothuaj fëminore, përbën ngazëllim për mua kur mësoj për ndonjë aktivitet kulturor që gjallon jetën kulturore të kryeqytetit.

Po vërtet, ama, që “Onufri” i këtij viti na zuri fare papritur. Asnjë poster i shpërndarë nëpër Tiranë, asnjë publicitet televiziv i çfarëdolloj intensiteti, asnjë flier a trakt subversiv, pra, asnjë koordinatë urbane që në ndonjë mënyrë a tjetër do të na bënte me dije se diku, në kryeqytet, po ndodh një aktivitet i përmasave të tilla.

Kur afrohem tek posteri i Galerisë (i vetmi) që lajmëron Onufrin, arrij të shquaj madje temën, e cila është bajagi ngacmuese. “Bërë me Tradhti“. Tema përbën një provokim pikant, sidomos për pjesën më të madhe të publikut, të ardhur nga një kontekst i larmishëm tradhtarësh dhe poliagjentësh. Nuk është vështirë të arrish në përfundimin se tradhtia, ashtu si atëherë ajo politike, është stratagjema më e shpeshtë për anti-establishment. Dhe po të hysh brenda, punët e justifikojnë konceptin kuratorial. Ke aty jastëqe që shërbejnë si ekrane monogamish, shenja trafiku mbi të cilat kemi rënë dakord se janë shenja dhe jo vepra arti, erotikën e përmbajtur të sharrimit melodioz të një violine. Pra tek Onufri arrin ta dallosh tradhtinë jo vetëm në la trahison des images, por edhe në tradhti mjetesh, zejesh, kohësh dhe kufijsh. Ke aty përkëmbime interesante zejesh, në video që të shiten për fotografi, trungje pemësh me zgjatime seksuale alla Dali` etj.

Shkurt, Onufri i këtij viti ia vlen për t’u parë. Mjediset onirike që përcillen nga disa video-projeksione, kalojnë butë në ca vepra të tjera hiperrealiste (si psh një punë e Fani Zguros apo fotografia e Elsa Martinit, ose Francesco Acones), duke të dhënë ndjesinë se në fakt, realiteti është i të njëjtit sua me ëndrrat. Këtu, ata që tradhtojnë, janë vetëm sytë. Ndërsa në katin e dytë mund të gjesh një ekspozitë të “dytë“, tradhtie kohore, një “Onufri side effect“ siç thonë kuratorët. Në të janë ekspozuar me shumë sqimë “Shqipëria – si do të bëhet“ e viteve ’80. Është hera e parë që risillen në ndërgjegjen e kryeqytetit këto tablo. Një Shqipëri gati e harruar tashmë, një Shqipëri klaustrofobike me ankthe konspirasish ndërkombëtare që minonin komunizmën, një Shqipëri me heronj të inflacionuar, të nënkuptuar, të keqkuptuar. Pra, mund të themi se “Onufri“ i këtij viti është anti-establishmenti i fundit drejtuar kujtimeve, kuptimeve, përkufizimeve, aktuale dhe historike, që kemi mbi artin pamor, marrëdhëniet e tij me artistin dhe perceptimin publik.

Por siç e thamë edhe në fillim, edicioni i kësaj radhe vërtet na e “bëri me tradhti“. Onufri vetë tradhtoi i pari. Se na erdhi papritur. Kur s’e prisnim. Kur nuk e kishim mendjen. Si të thuash, pa paralajmërim. Zero foreplay. Diçka më kujtohet në fakt, nga shfletimi i faqeve kulturore në të përditshmet, që hapja e konkurrimit për pjesëmarrje ka qenë në muajin nëntor. Ky fakt më pat bërë shumë përshtypje pasi dihet botërisht se axhendat artistike të vitit duhet të përcaktohen qysh 1 vit përpara, siç ndodh në të gjitha organizimet serioze në botë. Ky anticipim lejon parashikimin e fondeve që do t’i lihet aktivitetit, aplikimin eventual për sponsora, planifikimin e saktë të aktiviteteve promocionale që do të ndërmerren. U jep edhe kohën e mjaftueshme artistëve, kombëtarë dhe jokombëtarë, ta mendojnë mirë e bukur se me se do të paraqiten në edicionin e radhës. Sepse “Onufër” nuk kemi çdo muaj. Kështu pra, me shpalljen e konkursit në nëntor i bie që koha për përgatitjen e këtij edicioni ka qenë rreth 4 javë. Në rast se kjo nuk është ndonjë lloj sfide alla “A e bën dot – (ekspozitën në 30 ditë)?”, atëherë unë e kam vërtet të vështirë të mos bëj pyetjen: Cilat janë mundësitë që një ekspozitë ndërkombëtare të zhvillohet për katër javë? A mundet të ndërtohet koncepti kuratorial, të pranohen aplikimet, të bëhet seleksionimi i punëve, vetëm për 4 javë?

Rrëmoj të gjej se ç’mund të bëjë një kurator për një kohë të tillë dhe më rezulton se në 4 javë kohë, nuk del koha për shumë gjëra. Ndaj “Onufri” i kësaj radhe ishte “Onufri” më sekret i të gjitha edicioneve. Pa postera. Pa lajmërime nëpër shtylla a billboarde. Pa qoftë edhe ndonjë spot të vockël të vockël në Televizionin Publik Shqiptar (shtetëror ky, ashtu si edhe “Onufri”) që të organizonte vëmendjen e opinionit publik ashtu që vizitat mos t’i liheshin rastësisë ose parkimeve pranë Hotel Dajtit. Ndaj “Onufri” i kësaj radhe (me ç’na dëftejnë logot në posterin kryesor) ishte “Onufri” më i këputur, me mbështetjen vetëm të Galerisë dhe Ministrisë së Kulturës. E çmimet e fituesve të një niveli që nuk sigurojnë dot asnjë lloj statusi për artistët.

Duke dalë nga “Onufri”, pashë pemët përbri Hotel Dajtit, të mbuluara me postera artistash lokalë; ata të cilat bëjnë një art të një lloji tjetër. Pa të papritura. Pa tradhtira. Mendova se në 4 javë kohë madje, as trungje të pazëna pemësh, nuk gjen dot.

Një krim artistik

Lyhet mozaiku

E Demo Shekulli

Fotoja që po botojmë, i takon gjendjes që kish ruajtur deri para pak kohësh një prej mozaikëve të Elbasanit që ndodhen rrugës për në këtë qytet, nën qiell të hapur. Sot këtë mozaik e kanë fshirë, e kanë lyer. Një vepër arti ndaj të cilës “është kryer një krim”, na tha piktori Maks Velo ai që bën denoncimin publik nëpërmjet intervistës. Kjo foto është realizuar nga Velo dy vite përpara kur punonte për librin “Heroizmi nudo” i cili ka si objekt studimi veprat monumentale në natyrë të realizuara gjatë epokës së realizmit socialist. Ja pse shkatërrimi i mozaikut të Elbasanit që Velo e vlerëson shumë, përbën “një krim artistik” ndaj veprës që shteti duhet ta marrë në mbrojtje si monument kulture.

Çfarë ka ndodhur me mozaikun e Elbasanit?

Të shtunën, më datë 15 dhjetor, duke shkuar për në Korçë nga Kërraba, u trondita, po aq sa kur pashë dikur freskat e Voskopojës të shpërfytyruara. Sa herë zbres nga Kërraba syri më zë tre mozaikë, një i madh që nuk është ndonjë gjë me vlerë, dhe dy të tjerë, më të vegjël, me temë aksionet e rinisë dhe ushtrinë, që janë shumë të bukur. Dhe sa herë zbres, e ngadalësoj makinën për t’i parë me kujdes, për t’i fotografuar. Në një libër për skulpturën që sapo e kam mbaruar “Heroizimi nudo”, kam një kapitull të veçantë për mozaikët që janë në hapësirë dhe në rrugët tona.

Tek një prej mozaikëve të vegjël, me përmasat 2.40m x 1.40m., ka ndodhur një katastrofë. E kanë lyer me të bardhë a me hidromat. Duhet, mendoj unë, të ketë qenë me rastin e festës së ushtrisë sepse ky mozaik me shtatë figura, përfaqëson atë parullën e partisë, “Populli ushtar!” dhe në qendër është një ushtar. Sidoqoftë ishte dhe është një vepër shumë e bukur dhe mendoj që duhet të rikthehet prapë në gjendjen e parë. Me sa më kanë thënë, këtë mozaik e ka bërë një grua, artiste nga Elbasani, aty nga vitet ‘80 dhe ishte një nga gjërat më të bukura që shihje në rrugë, një nga kujtimet më të mira të artit të realizmit socialist.

Çfarë ka të veçantë sipas jush?

Së pari duhet të kuptojmë që mozaiku dhe afresku janë dy ndër teknikat më të vështira në art. Në afresk ne nuk bëmë dot gjë. Punimet që janë bërë në Muzeun Historik Kombëtar ose në Muzeun e Krujës, nuk janë afreskë origjinalë, por të punuar mbi mur të përgatitur, pra nuk është teknika al afresco. Kurse këto mozaikë për të cilët po flas, apo ai i realizuar në Muzeun Historik Kombëtar apo ata të realizuar në Llogara, janë mozaikë vërtet të bukur, të punuar me dorë, me copa guri, Për mua këto duhen shpallur patjetër monument kulture dhe duhet të ruhen nga shteti. Skandali qëndron edhe në faktin që pikërisht në këtë ditë që ne inaugurojmë shkollën e restaurimit me një pompozitet të madh, shkojmë dhe shkatërrojmë veprat e artit. Asnjeri nuk i ngre këto probleme, asnjeri nuk flet një fjalë, shtypi nuk jep asnjë sinjal, udhëheqja e Galerisë as nuk bëhet merak fare, pedagogët e Akademisë e kanë mendjen vetëm për veten e tyre, qendra studimore e Akademisë boton libra privatë. Asnjerinuk shqetësohet për veprat e artit në hapësirë. Pas dëmeve të mëdha kolosale që patëm me vjedhjen e statujës në hekurudhë të Muntaz Dhramit, pas shkatërrimit, prerjes dhe zhdukjes së monumentit të madh kushtuar grave dhe vajzave të Mirditës, po vazhdojmë edhe sot. Ne nuk vemë mend, nga një anë themi të mbrojmë trashëgiminë, kurse nga ana tjetër po e shkatërrojmë trashëgiminë.

A thoni se është dhunë për të refuzuar një epokë, shkaku që në radhën e këtyre veprave që përmendët e pësoi dhe mozaiku?

Duhet të kuptojmë që një popull i cili nuk ruan vlerat e veta artistike është si një njeri që nuk di emrin e vet. Nuk ka kuptim që të mbrosh mozaikun e Butrintit dhe të prishësh mozaikun e realizmit socialist, përndryshe duhet të shkatërrojmë edhe atë mozaik të Butrintit, meqë një ideologji tjetër e ka krijuar. Pra nuk duhet të ngatërrojmë mesazhet ideologjike me vlerat artistike. Këto janë pika referemi të jashtëzakonshme për ne, përndryshe duhet të zhdukim gjithë Elbasanin, shtëpitë ku banojmë, dhe tërë fabrikat.

Këto vepra janë bërë nga njerëzit, ajo ishte një epokë me të mirat dhe me të metat e veta të mëdha. Nuk po dënohen ata që kanë bërë krime dhe dënohen veprat e artit që s’kanë asnjë faj.

Le të gjendet kush dhe me ç’leje apo të drejtë e ka bërë këtë krim. A janë pronarët e kafeneve aty afër, a është bërë nga bashkia e Elbasanit apo është urdhër nga ndonjë idiot nga ministria. Unë nuk di kush e ka bërë këtë gjë. Duhet të dënohet ky akt dhe mozaiku të vihet nën mbrojtjen e shtetit si monument kulture, meqë tre institutcionet tona, Galeria, Akademia e Arteve dhe Instituti i Monumenteve të Kulturës nuk i konsiderojnë fare si vepra dhe merren me Bienale dhe “Onufër”.

Çfarë vendi zë ky mozaik apo të ngjashmit e tij tek “Heroizmi nudo”

Aty kam përfshirë një kapitull që merret posaçërisht me ata mozaikë në hapësirë me qëllim për t’i vënë në evidencë. Këta mozaikë, ata të Llogarasë, mozaikët e Pallatit të Pionierëve ndaj të cilëve u bë një krim tjetër i rëndë me t’iu rikthyer si vilë trashëgimtarëve të mbretit Zog, këto pra i kam evidentuar, fotografuar dhe kam dhënë mendimet e mia për këtë degë të artit siç ishte agjitacioni ku veç pllakatit përfshihej edhe mozaiku. Ne kemi pasur sukseset më të mëdha në grafikë, në pllakat dhe në artin e agjitacionit figurativ.

Ju kujtova ndër veprat e “Heroizmit nudo”, mozaikun e Pallatit të Pionierëve, sepse ai mozaik nuk dihet se ku është. Familja mbretërore nuk duhej ta kishte lejuar heqjen prej aty. Të gjitha këto raste tregojnë se operohet me shumë lehtësi, se dëmin e bën çdo njeri si t’i bjerë në kokë duke zhdukur vepra që janë një memorje kombëtare, sememorja kombëtare nuk është vetëm në ato depot e galerisë, janë edhe këto jashtë, të cilat janë më me efekt sepse tregon që jemi përkujdesur, kemi bërë vepra arti dhe në rrugë pavarësisht nga ideologjia. E përsëris, njeriu duhet të jetë në gjendje të ndajë mesazhin ideologjik nga vlera artistike e veprave të artistëve të cilët kanë punuar në kushte shumë të vështira ekonomike, por i kanë bërë këto vepra dhe nuk mund t’i zhdukësh në këtë mënyrë. Është një marrëzi e tërë.

Ne nuk bëjmë as skulptura parku, as skulptura në rrugë të mëdha, as mozaikë, as monumente gjatë autostradave të cilat i kemi mbushur me varreza si të vetmet monumente të shëmtuara. Atje ku vritet një person në rrugë, ngrihet një varrezë nga familja. Një ditë ka të ngjarë që gjithë Shqipëria të kthehet në një varrezë gjatësore që nga veriu në jug.

Hapesira Konformiste – Cmimi Muslim Mulliqi 2007

Suzana Varvarica Kuka

10-12-2007 Shekulli

Këto janë dy fjalët e para teorike, të cilat pasuan një tekst që aktivizoi 34 artistë pamorë nga Kosova, Austria, Japonia, Gjermania, Italia, Bullgaria, Belgjika, Suedia, SHBA, Anglia dhe Shqipëria të jenë sëbashku në startin e “ironisë” figurative, në brendësinë e Ekspozitës Ndërkombëtare të Arteve Pamore, të titulluar “Muslim Mulliqi Prize 2007″, që do të hapet në Galerinë e Arteve të Kosovës në Prishtinë. Janë përzgjedhur artistët nën një shikim të vëmendshëm të veprave të tyre, duke balancuar kërkesën e kurimit për një art bashkëkohor dhe jo bashkëkohës, për një vepër arti bashkëkohore dhe jo bashkëkohëse me idenë e ekzistencës duale të konformizmit dhe antikonformizmit në art.Sipas kësaj llogjike janë përzgjedhur 32 vepra arti të cilat ekspozohen më datë 14 dhjetor. Në tekstin kuratorial thuhet:

Psikologjia sociale nuk e pranon kurrsesi që një artist, shkencëtar apo filozof, të jetë konformist. Gjithësesi në një mënyrë apo në një tjetër artisti, shkencëtari apo filozofi kanë një varësi të padukshme për të tjerët. Arti konformist apo zyrtar si dhe arti antikonformist apo arti i desidencës apo arti underground, ka qenë prezent gjatë zhvillimit të historisë, por kjo çështje u ekspozua qartë në vitet ‘50-’80 në Bashkimin Sovjetik, vendi ku arti konformist mbizotëronte shoqërinë komuniste. Nga kjo situatë asnjë vend nuk ka patur shmangie, madje konformizmi është i pranishëm. Në vende demokratike ai zë një vend të caktuar siç kritiku amerikan Michael Kimmen, 2007, deklaron: “Në shekullin XXI, arti zyrtar në një demokraci, kërkon ide konsensuale, një emërues të përbashkët estetik”. Ndërsa, mund të themi se në historinë e artit çdo drejtim i ri artistik është shfaqje e antikonformizmit ashtu siç Thomas Eakins, 1886, do ta cilësonte, “Një kundërprodhim dhe barazi kundërshtuese për reputacionin akademik. Artisti antikonformist apo jozyrtar ishte kokëfortë, opinionist dhe arrogant dhe vepra e tij ishte një trend kundrejt standarteve”.

Në mënyrë të larmishme dhe koherente artistët e përzgjedhur në “Muslim Mulliqi Prize 2007″ treguan se konfirmuan antikonformizmin figurativ me konceptin. Dhe mendoj se shprehitë e tyre audio-vizuale-figurative ia kanë arritur qëllimit për të sjellë qartësisht idetë e tyre të cilat pritet të ekspozohen si një ideo-vizion i përgjithshëm kuratorial. Jo pa arsye teksti kuratorial mbyllet me disa rrethana të mundshme që artisti bashkëkohës shqiptar i Kosovës dhe ai i Shqipërisë duhet të provojë. Në veprimtarinë “Muslim Mulliqi 2007″ artisti bën përpjekje të ndjehet antikonformist. Provon të njohë artin bashkëkohor. Bën përpjekje të ndjehet artist bashkëkohor. Provon të mendojë si artist bashkëkohor. Bën përpjekje të krijojë art bashkëkohor. Provon të komunikojë art bashkëkohor.

Ky tekst u ndërtua duke vështruar edhe më në brendësi të situatave ku jetojmë. Artisti shqiptar i Kosovës nuk është aspak indiferent rreth asaj që ndodh dhe besoj se jemi të gjithë të vetëdijshëm të pranojmë se mjedisi artistik shqiptar i Kosovës në kapërcyellin e këtij shekulli të ri i duhet të pranojë në mjedisin e vet grupin më bashkëkohor të artistëve me vizion të ri. Kjo është një kërkesë edhe për mjedisin artistik në Shqipëri. Në ditët që jetojmë, përplasen dhe bashkëjetojnë në këtë mjedis disa sisteme. Në këtë bashkëjetesë shfaqen plotësisht sistemi ideologjik i socializmit lindor në mentalitetin politik mbi artin, sistemi i trajtave moderno-abstrakte në artin akademik, sistemi i importimit të një skulpture të realizmit socialist mbi heroin në sheshe dhe parqe historike të Kosovës dhe të Shqipërisë dhe sistemi opinionist, kundërshtues, aktiv, vëzhgues, informues dhe atraktiv i artistëve bashkëkohorë mbi gjithçka që ndodh. Kjo ide trajtohet edhe në tekstin kuratorial.

Gjatë shek XX, natyrshëm apo për arsye objektive arti në Kosovë lindi dhe zhvilloi profesionalizmin dhe filozofinë e vet nëpërmjet një procesi krahasues me artin modern. Në bashkëjetesën e para viteve ‘90 artistët e saj u njohën me eruditin e avantgardës dhe mendimit modern botëror duke injoruar femonenin e konformizmit në artin e komanduar politik. Është mëse e çuditshme, në hyrje të shek. XXI, në bashkëjetesën shqiptare këtej dhe andej kufirit, dinamika e imitimit reciprok ndërmjet komuniteteve njerëzore, krijimi i një shtrese të lartë me formim të prapambetur, imponimi me forcë i saj ndaj politikës mazhoritare dhe nënshtrimi i kësaj të fundit, po shpall në mënyrë të drejtëpërdrejtë rrezikun e një jete konformiste që do të godasë potencialisht shoqërinë, do të tiranizojë individin dhe do të shmangë e deformojë zhvillimin real të mjediseve të vërteta të artit.

E gjitha kjo është një ide që rrezikon, por aspak nuk ka shanse të triumfojë, pasi replikat figurative të artistëve bashkëkohorë me artistët bashkëkohës do të t’i japin shkas zhvillimi të ardhmes së artit bashkëkohor. Në bashkëbisedim me artistë modern të Kosovës dhe të Shqipërisë kam dalluar se ata ende nuk arrijnë të përqafojnë artin bashkëkohor me një vizion të ri figurativ. Shprehja e tyre (në Kosovë) se vepra e këtij arti “gjuhet jashtë”, pra me fjalë të tjera vepra e tyre pas ekspozimit hidhet në plehra është një nga shprehjet më mjerane, më të gabuara dhe më regresive të mjedisit artistik ku ne jetojmë. Asnjë vepër e arrirrë, që cilësohet e mirë në zhvillimet dhe ekspozimet e këtij arti nuk “gjuhet”. Dokumentimi i tyre është efikasiteti i kudondodhur i vet ekzistencës, zgjuarsisë dhe “bukurisë” konceptuale, që arrin të lëvizë jo thjesht një publik elitar, por një publik që provon të ndryshojë mentalitetin e vjetëruar, jetën e përditshme dhe veten në dialog me të tjerët.Në këtë pikëvështrim në tekstin kuratorial gjen këtë ide:

Në fillim të mileniumit të tretë, në një proces trazicioni dhe transformimi, po shfaqen hapësira të tjera të konformizmit. Fryma e saj në disa mjedise artistike është bërë qendër e “lulëzimit” të një konservatorizmi modern, i cili përkohësisht i ka nënshtruar politikat kulturore mazhoritare. Ai përpiqet të bllokojë financimin, zhvillimin dhe shfaqjen gjithëpërfshirëse të drejtimeve artistike të artit bashkëkohor (mungesa e muzeve dhe institucioneve të artit bashkëkohor). Këtej dhe andej kufirit, kjo po tenton, në veçanti të dëmtojë dhe të vështirësojë (aspak ta ndalojë) komunikimin e hapur, të drejtë dhe të njëkohshëm të artit të ri bashkëkohor shqiptar me atë të huaj. Dhe të mjegullojë njohjen e publikut shqiptar me drejtimet dhe format e reja të artit bashkëkohor. Ndërsa produkti artistik i një grupi të caktuar njërëzish (artisti i nënshtrohet porositësve), po i jep shkas rishfaqjes së hapësirave banale konformiste. Ato po tentojnë të dëmtojnë ecurinë e shfaqjes së rregullt të drejtimeve artistike si vazhdimësi e llogjikshme e koncepteve dhe formave të reja në art. Ato nëpërmjet importimit të një arti të keq po ekspozojnë deformimin më ekstrem të realizmit socialist (monumentet më të fundit të heronjve si në Shqipëri ashtu dhe në Kosovë).

Në këtë mjedis, arti i lidhur me gjendjen aktuale të zhvillimit të arteve në Shqipëri dhe në Kosovë, kontribues në disa qendra të rëndësishme të artit të vendeve të zhvilluara europiane dhe botërore (Bienale e Venecias, Bienale e Tiranës, veprimtaritë ndërkombëtare Onufri, Mulliqi, Marubi, Gjon Mili) ka arritur të performojë situata substanciale njerëzore, të njohë dhe të zbulojë fenomene, t’i intelektualizojnë dhe t’i perifrazojë në figura tërheqëse dhe plot informacion. Pavarësia konceptuale, gjuha e re dhe elementët e rinj shprehës e cilësojnë art antikonformist, kundërshtues, reagues, ndërhyrës, prezent në ngjarjet që na rrethojnë, tërheqës dhe aktivizues të vëmendjes sonë. Cilësohet art bashkëkohor në vorbullën e nxehtë të bashkëkohësisë dhe të ekzistencës së të gjitha prodhimeve artistike.

Mund të thuhet se është e vërtetë që na mungojnë ngado muzetë dhe galeritë që kanë në sistemin e tyre një staf organizues dhe dokumentues për mbrojtjen dhe ekspozimin serioz të veprës së artit bashkëkohor, por aspak nuk mungojnë artistët e tij.

Kuratore e “Muslim Mulliqi Prize 2007″

Vladimir Myrtezai, në një rrëfim për pikturën, besimin, dashurinë

Shqip 12-8-07

Ti je një tradhtar i madh dhe që tradhton përditë…

Vladimir Myrtezai, në një rrëfim për pikturën, besimin, dashurinë

“Ka një të vërtetë që pashmangshmërisht në një mënyrë unë jam i lidhur në këtë vend dhe shpesh përpjekja për t‘u çliruar prej tij ka qenë dhe në njëfarë mënyre historia e veprës që rrjedh nga mjedisi ku dhe je investuar, ke marrë shenjat dhe me anë të kulturës që merr përpiqesh të hapësh pellgun e refleksioneve dhe mbi këtë vend dhe me siguri që në një lidhje të gjatë gjërat marrin e japin përpos ideve dhe formën e të vetëshprehurit në rezonancë me këtë lidhje”. Kështu i përgjigjet artisti Vladimir Myrtezai pyetjes lidhur me atë çfarë gjen në këtë vend. Profesor dhe piktor Myrtezai një nga artistët interesantë pas viteve ‘90-të vjen më poshtë në një rrëfim disi të gjatë provokuar nga koncepti kuratorial i konkursit të sivjetshëm “Onufri”, “Tradhtia në art”.

Mund të na flisni pak për projektin me të cilin do të
merrni pjesë në konkursin “Onufri”? Sa ju ka provokuar
koncepti kuratorial dhe çfarë është për ju “tradhtia
në art”?
Termi “tradhtia në art” për mua qe një sinjal provokues që do të ngrihej një formë provokimi në një territor të favorshëm, në kohë që do të sillte një larmi qëndrimesh nga më të papriturat, gjë që e ndjej që do ndodhë. Pavarësisht raporteve disi formalë me njërin nga kuratorët, që më ftoi në këtë kompeticion, më tërhoqi fakti që në konfidencë më tha që duhet të jesh në konceptin tim pasi ti je një tradhtar i madh dhe që tradhton përditë. Në përgjigjen time i dhashë të kuptojë që unë tradhtoj hapur dhe shpesh. Dhe do t‘ia shpjegoja pse?

“Tradhtia” qe për mua menjëherë një skan i madh në koncept i transpozicionit të individit në një shoqëri postraumë. Do të thotë një përhedhje e hapur drejt një shformimi që vjen si aksion i kundërt i formimit të deridjeshëm, aktorë të së cilës qemë të gjithë pa përjashtim. Bile ca më shumë në perceptimin tim ne do ishim të gjithë pacientë të një transpozicioni shoqëror, ku do të ndjenim simptoma, viruse dhe arrati të papara nga vetvetja. Shformime që rridhnin nga një status historik i gjithsecilit dhe një tendencë riformatimi gjithëkaq kaotike dhe gjithsecili në një proces pastrimi dhe lufte për t‘u ripastruar shpirtërisht në një garë ku herë groteske, herë e dhimbshme dhe herë agresive e bën këtë ndryshim një lëndë, ku në të shumtë me pak inteligjencë do përdorej në tregun e artit dhe në koncepte të reja nga artistë.

Skenat e reja të kësaj postraume do të qenë mjaft ushqim i mirë për artistë të rinj tashmë në Evropë, të cilët shfrytëzuan pjesët kaotike në koncepte inteligjente që rridhnin nga kjo situatë post. Një shoqëri që vuan nga keqkuptimi, nga keqpërdorimi human dhe nga paradokse e nonsense të mjafta për qëndrime të karakterit ekzotik për tregun e artit. Një vend ku me një shpejtësi rrufeje nga një shumë pozitiviste që sollën në një farë mënyre rrëzimin e një sistemi totalitar, ku të shumtë për metër katrorë qenë poetë piktorë doktorë, janë po këta që në transpozicionin politik me pamëdyshje u afruan në shërbim të politikës dhe të përdorur nga politika si një tradhti e madhe, ku për hir të kësaj tradhtie në vend të thellonin, me misionin e tyre të ëndërruar u shformuan duke na sjellë mbingopje të një mesatareje e formatimi të pakryer të tyre.

Në një vend ku instrumentet e reja të politikës bëjnë të mundur që shfaqja më e rrallë të ketë në qendër protagonistë në sajë të këtij transpozicioni. Të hipin në majë të drejtimeve të shoqërisë jo me një radhë të një elite të supozuar dhe të testuar në opinionin si vlerë publike reale, por një anonimat njerëzish a menaxherësh modernë, duke shtuar dhe më nonsensin dhe kaosin. E gjitha dhe për shkak të një politike ndarëse jo kah vlerat, por kah interesave meskine të çastit për të përfituar kapital të përdorshëm politik

Duke u nisur sërish nga kjo temë, “tradhtia”, cila
është marrëdhënia që ju keni me këtë fjalë në punën
tuaj krijuese?
Ricikël për të provokuar vetveten në pasqyrën e madhe të ndryshimit. Tradhtia si një nivel paqëndrueshmërie që riforcon atë që ke pohuar më parë, LEVIZJEN.

Unë e përjetoj një ndërhyrje arti si një rrethanë që e prodhon imazhi dhe fantazia. Në koshiencën time janë të rreshtuara në formë shenjash ndjesi të shumta që bëjnë të pranishme një rrethanë të përcaktuar. Këto shenja të ndryshme në formë vijnë të kanalizuara në copëza fragmentesh, që në të shumtë humbasin kuptimin fillestar dhe merr me dashje a jo trajtën e procesit dhe ndryshimit. Pikërisht ky transform është objekti i veprës dhe moment i kryer si shprehje arti. Unë këtë transform e shtrij në kohë në shenjë, traversë emotiviteti që e formon ndryshimi. Dimensioni që e zbulon këtë shenjë që unë kryej nuk përbën një rëndësi për mua. Mendoj që vetë aksioni i shikuesit mbi shenjën e afruar dhe qëndrimi i ri ndaj saj dimensionon ndryshueshmërinë që unë kam kryer tashmë. Çdo ndërhyrje e imja vjen nga një lëvizje e vazhdueshme identifikimi, pa e kërkuar ta ndërgjegjësoj si strukturë, por duke e rimodeluar në zona që më duket që e zbuloj

Humusi i bollshëm në ndërvarjet e senseve që afron termi tradhti te një artist shkakton ndërvarje të shpejtë me pjesë të identifikimit dhe përjetimeve që do të ngjallnin provokime të pafundme në nënregjistrat e ndjeshmërisë dhe të formulimit multikulturor të artistit. Në raportet e vendosura në rregullin njerëzor dhe në përjashtimin e këtij rregulli. Në pohime të gjata të identifikimit të qenies njerëzore në një raport të drejtë apo të zhdrejtë ndër vedi. Në eksperiencat e personalizuara të gjithsecilit në raporte me kodet e etikës apo me shformimin e kodeve të natyrës humane. Në artikulimet e të ashtuquajturave drama njerëzore, sipas një modeli dhe në të kundërt të një modeli krejtësisht të kundërt. Në poligaminë, monogaminë, e të tjera qëndrime që do ta pasuronin këtë event.

Kritikë të ndryshëm të artit shohin çdo ditë e më
tepër një largim nga ajo çfarë është shpirtërore në
art dhe afrim drejt tendencave që në një farë
mënyre janë artificiale. Ju si e shpjegoni këtë?

Kjo ka të bëjë me një keqkuptim të madh kundrejt asaj çfarë sot afrohet në art apo më saktë çfarë qëndron në avangardë të artit.
Çdo qëndrim i kësaj natyre nuk ka të bëjë veçse me modelin krijues që qëndron brenda secilit kritik a krijues. Procesi krijues a vepra e artit nuk se ka sinorët përcaktues në kohë e hapësirë. Ajo është një hipotezë, një ide, një përjetim që merr formën e mediumit që afron pasi do duhet të kemi kuptuar që nuk do mund të luhet vetëm dhe me mjete tradicionaliste të mjeteve të shprehjes. Për këtë duhet të jemi të kthjellët që ndryshimin ndërmjet epokave historike të zhvillimit të artit vjen po nga situata krejtësisht shpirtërore, pavarësisht mjeteve me të cilat afrohet vepra. Shumëllojshmëria e shprehjes vjen si rezultat dhe i bashkërendjes mes shkencave, sistemeve globale dhe rritjes e thellimit në një subjektivizëm të sofistikuar të truallit njerëzor ne do duhet të zbulojmë apo të kodifikojmë këto marrëdhënie përmes intelektit tonë. Ka ndryshuar dhe objekti i artit, kodet estetike të saj, shumëllojshmëri në kahet pozitiviste në favor të qenies humane, por dhe negativiste si energji që i shërben po njeriut të zbulojë qenien homosapientin. Ne duhet të jemi në sprovë ndaj kërkimit pa limit dhe ta testojmë hipotezën tonë mendoj unë.

Si do ta gjykonit pikturën dhe punën tuaj gjatë
viteve? Çfarë kanë ndryshuar vitet në mënyrën tuaj
të të pikturuarit apo të të gjykuarit?
Shtratlëvizur si një tradhtar i palodhur në favor të ndryshimit, me dyshime të mëdha ndaj vetes, por me ndjesinë dhe ngazëllimin e një njeriu joheroik, ku në të shumtë s‘është dhe aq i sigurt, por që tenton të shfaqet dhe ka kurajë të përkrahë hapur gjëra që mendon hapur dhe të mos e llogarisë shpenzimin e energjive të tij për këtë. Me vëmendjen për ta kapur veten në befasi të reja të aventurës së krijimit në një rrugë të mundimshme e të shqetësuar. Kam fazat e të të rikthyerit për të ndjerë lëvizjen e kryer ku shpesh ka mall për shenja për histori, për zhgënjime të ndodhura dhe miq që s‘janë më.

Ku beson një artist?
Dhe në një gur me të cilin e lidh një kontekst i nëndheshëm.

Çfarë është dashuria për një piktor? Ku takohet ai
me të?

Është krejtësisht njerëzore dhe e pambrojtur. Bën shenja e merr dhe harbohet irracionalisht në mënyrë të pazakontë e të shthurur. Nuk ka formë dhe pranon me gjithsej.

Si do ta vlerësonit jetën tuaj si krijues në
Shqipëri? Cilat janë hapësirat që ju mbushin dhe ato
çfarë që mungojnë?

Ka një të vërtetë që pashmangshmërisht në një mënyrë unë jam i lidhur me këtë vend dhe shpesh përpjekja për t‘u çliruar prej tij ka qenë dhe në njëfarë mënyre historia e veprës që rrjedh nga mjedisi ku dhe ke investuar, ke marrë shenjat dhe me anë të kulturës që merr përpiqesh të hapësh pellgun e refleksioneve dhe mbi këtë vend dhe me siguri që në një lidhje të gjatë gjërat marrin e japin përpos ideve dhe formën e të vetëshprehurit në rezonancë me këtë lidhje. Dhe në momentin që unë dua të thyej një tabu a do të duhej të jap një shenjë kundër kësaj lidhjeje do të qe një reagim për shkak të këtij vendi.

Për atë se çfarë mungon këtu, unë them mungojnë modele të buta në hierarkinë e njerëzve inteligjentë, komunikim më i thellë e i vërtetë ndaj ndjeshmërive të artit, jo nxënës shembullorë në rreshtimin për t‘u bërë kopila politikanë, më shumë njerëz, më shumë të zotë, për të jetuar me dinjitet dhe më shumë ndjeshmëri për ta pranuar të pazakontën, qoftë dhe në formë tradhtie.

A mund të flasim sot për artistë të rinj apo të
vjetër, apo thjesht për artistë?

Ka thjesht artistë dhe jo të tillë. Unë jam në një mjedis të tillë ku e bëj me lehtësi dallimin. Artistët për mua në një përcaktim disi romantik janë fëmijët e së ardhmes.

Si do ta gjykonit jetën e artit pamor në Shqipëri,
kryesisht atë çfarë është prodhuar këto vitet e
fundit?

Do më lejosh të them pozitive. Pati një moment luhatje dispozicione të natyrshme që i propozojnë lëvizjet e reja, por sot ka kompeticion dhe lëvizje për të mos qenë pesimistë.

Ku e sheh veten Lad Myrtezai pas 10 vitesh?

A… në shumën e ëndërrimeve që i propozoj vetes kam luksin të them që do më duhet një studio në periferi, e madhe, një haur a ndonjë stallë e braktisur, ku të vazhdoj riformatimet e mia pak më qetë, për të dëshmuar dhe më formën time të lumtur për zgjedhjen që mora përsipër në këtë jetë. Që i gjithë ky investim i madh shpirtëror të marrë formën e tij për t‘u dëshmuar, e më pas miq të mirë e libra për të shkruar, për ta rrëfyer këtë prekje disi relative me atë çka unë e konsideroj formë të jetuari, refleksione a dashuri të pakryera që na sillen nëpër kokë.

Si i lexoni kritikat dhe cilat duhet të jenë
marrëdhëniet që një artist ndërton me to?

Në këtë binom marrëdhëniesh unë ndihem në qendër, pasi jam më pranë hallit që përpiqem ta bëj prezent. Sot ka mënyra dhe forma si një shkencë e re për ta menaxhuar produktin që ne afrojmë dhe në këtë zgjedhje unë përpiqem të kryhem dhe ta lë një shenjë pavarësisht nëse dikujt nuk i ngjall ngazëllim kjo punë.

Artisti përballë veprës së tij

Edison Ceraj

Shqip 12- 03-07

Fakti jo krejt i mirënjohur se arti shtrihet në kohë, nuk nënkupton/nënpërçon që është i rastësishëm apo diç kalimtare, e aq më pak të qenit një iluzion mashtrues. Duke qenë se numri i përvojave të njeriut nuk është i pafund, mundësitë e ekzistencës zgjerohen përtej fantazisë njerëzore dhe është pikërisht arti që mund ta sfidojë këtë shumësi faktesh ekzistenciale, jo duke i mohuar ato, por duke vendosur një lloj baraspeshe që këto fakte të mos merren si qëllim i fundmë. Këtu nuk bëhet fjalë se kush është më i aftë, arti apo natyra (megjithatë artisti nuk krijon ex nihilo), çështja duhet ta kapërcejë– këtë dimension, ngaqë kemi të bëjmë me dy botë ku nuk është i arsyeshëm (madje, duke mos përjashtuar as arsyetimin romantik) krahasimi, sepse ky fenomen më tepër ndjehet, se sa argumentohet përmes fakteve empirike. Në përgjithësi, çdo hulumtim do të na çonte drejt përfundimit se arti buron nga një realitet transhendent, ndërsa natyra demonstron sakaq imanencën.

Duke përsiatur mbi këtë veçanti të mahnitshme dhe mbinatyrore të artit, që është pasojë e burimit të tij metafizik, do mund të kuptojmë se veprat e artit si dëshmi të prekshme në botën e gjësendeve nuk janë qëllimi madhor i artit. Në fakt, qëllimi është akti sublim i krijimit, ndërsa vepra është thjesht rezultati i pashmangshëm. Arti në thelb ka synimin, i cili gjendet në thellësinë e botës së shpirtit dhe jo së jashtmi në botën kalimtare, ku çdo gjë tjetërsohet aq shpejt. Asgjë nuk është kusht që arti të ekzistojë si i tillë, bile as vetë vepra që e përfaqëson. Ai mbetet ai që është edhe pa këtë “ndihmë”. Jashtë këtij statusi arti (krijimi) nuk mund të jetë ai që është. Matisse-i, kur pikturonte ruante njëfarë distance nga kuadri përmes penelit të tij të zgjatur. Ndërsa, nga vitet e fundit të jetës priste me gërshërë copa letrash me ngjyrë dhe i bashkëngjiste me copa të tjera si përjetime të posaçme. Pollock-u pikturonte duke ecur dhe duke hedhur ngjyra pa masë e pa kriter mbi kanavacat me përmasa të mëdha. Duchamp-i e zgjeron veprimtarinë e artistit duke marrë objekte (ready made) nga rutina e përditshmërisë dhe duke i ekspozuar në galeri, ku ekspozoheshin vetëm vepra të punuara nga dora “e magjishme” e artistëve ndër shekuj. Edhe kanavaca njëngjyrëshe mund të kuptohet si një mohim i qetë e po aq tronditës i botë së jashtme. Ndërsa pianisti amerikan, John Cage, në një shfaqje performon para publikut kompozimin “4 minuta e 33 sekonda” që, për kaq kohë qëndron përpara pianos dhe nuk prek asnjë tastë. Njësoj ndodh edhe në disa drama ku heshtja zë një vend kyç, sepse ajo shndërrohet në një burim krahas frymëzimit fillestar, prej të cilit mund të pritet shumëçka. Madje, Majerholdi shkon edhe më tej, duke propozuar teatrin në të cilin të luhej vetëm një vepër, fjala vjen “Hamleti”, të cilën do ta vinin në skenë regjisorë të ndryshëm dhe si pasojë do kishim përherë një dramë “të re”. Këto akte na bëjnë të kuptojmë edhe më thellë se, në thelb, pendimi, turpi, shpresa, intriga, pikëllimi, nuk janë ngjarje, por përjetime. E tërë kjo s‘ka pse mos të jetë e mundshme, mjafton të theksojmë se artin nuk e përfaqëson vepra apo veprimi, por e përfaqëson jeta e brendshme e artistit dhe nga ana tjetër personaliteti i tij. Ama, me një kusht: ky personalitet është i mundshëm vetëm atëherë kur është e mundshme liria. Realiteti që përvijohet nga ky parim është pikërisht përftimi ndryshe i veprës artistike nga publiku dhe ndryshe nga artisti, jo vetëm për faktin se dallimi mes krijimit dhe shikimit është shumë i madh, por për një fakt tjetër, që ekziston përtej fakteve të njohura.

Kur flitet për një vepër, pa dyshim që është folur edhe për atë që e bëri. Gjithherë veprat e artit kanë manifestuar botën e brendshme e të njëmendët të artistëve. Prandaj dhe, edhe në zhargonin e përditshmërisë shpesh themi: Durer-i, Rembrandt-i, Chagall-i etj., në vend të citimit të titujve të veprave të tyre. Picasso thoshte: “Nuk është e rëndësishme ajo që bën piktori, me rëndësi është kush është vetë piktori”.

“një çorape e grisur e kthyer mbrapsht që prapë e grisur mbetet” – Fatos Baxhaku

 Po sjell ketu nje artikull per kinemane dhe filmin shqiptar sepse prek ne disa ceshtje qe i perkasin dhe arteve pamore e kultures ne pergjithsi.

Para? Po. Më pak skemë, ju lutem

Elsa Demo 26-11-2007 Shekulli

Një punë me më shumë para, s’do të thotë punë më e mirë. Çfarë ka në kinemanë shqiptare për tu bërë më mirë në vitin 2008, vit që për Qendrën Kombëtare Kinematografike do të mbahet mend për buxhetin rekord gjatë funksionit në një dekadë: 1 miliard e 600 milionë lekë (të vjetra). Katër (nga 7) anëtarët e rinj të Këshillit Miratues të Projekteve pwr filmin me metrazh të gjatë dhe të shkurtër, marrin pjesë në këtë forum për problemet e kinematografisë shqiptare. Votën e tyre ata kanë për t’ua dhënë atyre ideve dhe asaj estetike që presin nga kineastët tanë. Për cilat ide dhe për çfarë estetike është fjala? Kiço Blushi, Fatos Baxhaku, Todi Bozo dhe Ylli Pepo, anëtarë të Këshillit që nga 19 nëntori, shfaqin gjithashtu edhe konceptet bazë sipas tyre, për sëmundjet e filmit shqiptar dhe për atë çka do donin të kishin projektet e filmave të ardhshëm.

Sëmundja e skemave

“Diktatura, bunkeri, prostituta.” Me tre fjalë, Fatos Baxhaku, dokumentaristi besnik i shtypit të shkruar dhe televizionit, përmbledh skemën ku është rrotulluar skenari i filmit shqiptar, në këto vite (në vitin 1996 Alba Film Studio, prodhoi filmin e fundit, “Kolonel Bunker” i Kujtim Çashkut, dhe menjëherë hyri formula e QKK), skenar që i mungon dora e dialogistit.

Si Baxhaku si Kiço Blushi, janë të mendimit se tema e antikomunizmi është përdorur më shumë dhe jo gjithnjë ka goditur në shenjë. “Kjo tema e antikomunizmit në filmat shqiptarë për të cilët thuhet se jashtë kanë pasur një lloj efekti, u trajtua njëlloj si dikur tema e antiimperializmit. Pra është e njëjta metodologji. Këta filma nuk bëhen për publikun shqiptar. Nuk dua të përmend asnjë emër për këtë tendencë sepse i kam kolegë”, komenton Blushi. Kurse metafora e Baxhakut lidhet me atë çorapen e grisur dhe është një metaforë që përfshin edhe arte të tjera në Shqipëri, si për shembull teatri. Pra, të bësh të kundërtën e asaj që dikur ka bërë kinemja sipas ligjeve të realizmit socialist: një çorape e grisur e kthyer mbrapsht që prapë e grisur mbetet. Megjithatë gazetari shpreson shumë se filmi alternativ që po mbështetet së fundi nga Qendra Kombëtare Kinematografike, ka për ta grisur fare çorapen e vjetër, pavarësisht se “mentaliteti është shumë i vështirë për tu pastruar”. Shpreson po aq se regjisorë si Xhuvani, Minarolli, Budina, dhe të tjerë që “janë zhveshur nga frustrimet estetike, kanë fituar një përvojë që s’duhet t’i trembë aspak për të guxuar për më shumë, siç është rasti i Fatmir Koçit që realizoi “Vitin e mbrapshtë” që është një sfidë e madhe”.

Skematizmi sipas Ylli Pepos që do të mbahet mend për realizimin e të parës telenovelë shqiptare, “Njerëz dhe fate”, e ka burimin tek “prirja e regjisorëve për të mos e nxjerrë realitetin, për të mos hyrë në të vërtetat dhe në temat e vetë shqiptarëve.”

Shqiptar apo qytetar i botës? Jo shumë e qartë kjo kërkesë që i ndan disa në ata që duan një kinema me “erë Shqipërie” dhe të tjerë që do donin të gjenin brenda një teme universale edhe pak “patriotizëm qytetar”. Baxhaku është i qartë në këtë pikë që askush nga anëtarat e këtij këshilli, nuk do të kishte të drejtë të bënte një planifikim tematik të projekteve, pra të ndiqej një “strategji” në emër të imazhit të vendit. Absolutisht që do të ishte e rrezikshme. “Dakord jam të ketë filmi erë shqiptare, por pa dalë tek pathosi i tepërt që ne kemi.”

Producenti 73-vjeçar Todi Bozo, një nga ata që ia la lëkurën prodhimit të filmit në ish- Kinostudio qysh në vitin 1958 (pas nëntëdhjetës deri më sot ka qenë producent për katër filma), thotë që një nga misionet e kinemasë shërben “për t’i ngritur moralin kombit të vet.” Sipas tij, një producent i mirë kur zgjedh një skenar duhet të shohë disa faktorë. Një nga pikat më të rëndësishme që duhet të përmbushë skenari është ajo që kërkon koha dhe spektatori. “Shqipëria është një fshat i vogël ku të gjithë e njohin njëri-tjetrin. Kështu, që filmi ynë të çajë jashtë, duhet së pari që Shqipëria të dalë vetë si vend jashtë. Imazhi ynë është i keq. Propaganda ka bërë të vetën. Nëse opinioni publik që është njëherësh edhe spektator, na ka njohur me këtë imazh, si mundet ta përmirësojë atë vetëm kinemaja.” Prandaj Bozo përmendi më sipër misionin e artit filmik edhe për ngritjen e moralit, sepse “Shqipëria s’është vetëm një vend kontrabandistësh”. Tematikën lineare në art ai e ilustron me tregtinë. “Shet njëri nallane dhe o, burra pas tij, të tjerë”.

Nga ana tjetër, për elementët e rëndësishëm të filmit siç janë skenari dhe teknika, të katër anëtarët pranojnë se është i dukshëmnjë lloj zhvillimi i gjuhës filmike, por që mbetet shumë përt’u bërë akoma në drejtim të dinamikës së dramaturgjisë dhe të figurës.

“Kujdes! Kjo nuk është censurë”, sqaron Blushi i gatshëm që të gjitha sa kanë të bëjnë me problemet mirëfilli artistike të projekteve, të diskutohen që në mbledhjen e parë të Këshillit Miratues të QKK, që do të jetë në javën e parë të dhjetorit.

Paralelisht mblidhen dhe Këshillat për Filmin Dokumentar dhe Animacionin që kanë të tjera probleme për të diskutuar. Por u ndalëm tek filmi artistik meqë gëlltit gjysmën e buxhetit dhe është sipërmarrje shumë më e madhe.

Paraja dhe tregu

Me buxhetin 1 miliard e 600 milionë lekë QKK ka mundësi të prodhojë ndoshta edhe një film më tepër të metrazhit të gjatë dhe të fiksojë themelet e brishta të metrazhit të shkurtër që QKK deri tani e ka financuar në mënyrë sporadike. Kineastët, me përvojë dhe të rinj, e quajnë gjininë më të vështirë. Se në ç’nivel është ky film, patëm rastin ta shohim nga ballafaqimi në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit të Shkurtër në Tiranë. Ka pasur një vit kur pjesëmarrja jonë rrezikohej me asnjë film. Në 2007 situata është krejt ndryshe.

Për një film të gjatë QKK jep mesatarisht 300 mijë euro. Është jashtë mendjes realizimi me një buxhet si ky pa hyrë në bashkëprodhim me të huajt, partnerë “aspak korrektë dhe jo seriozë në 98% të rasteve”, do të thoshte prerë Bozo.

“Një buxhet më i lartë do të shtynte më tej prodhimin kinematografik jo vetëm si sasi po edhe si cilësi. Deri tani kineastët tanë kanë krijuar një opinion të ri për kinemanë.” Por kaq s’mjafton për Ylli Pepon, sepse e keqja sipas tij është se gati asnjë film i këtyre viteve nuk ka mbetur në mendjen e njerëzve. Pseja pak a shumë u shpjegua nga argumentet më sipër, që kanë të bëjnë mirëfilli me intuitën dhe talentin për të bërë art dhe sigurisht edhe me traditën. Pepo kap një aspekt tjetër që është finalja e gjithë hallkanve: promocioni, marketingu dhe kinematë. “Në buxhetet për filmat nuk mendohet për promocionin, sepse paratë nuk mjaftojnë asnjëherë. Filmat shqiptarë në Millenium rrinë 3 ditë dhe qëllon që s’kemi parë as punët e kolegëve. Atëherë si guxojmë të kërkojmë publik dhe ta edukojmë me dëshirën për të shkuar në kinema?”

Pra, filmi shqiptar e ka më vështirë të çajë të dy tregjet e mundshme. Të brendshmin dhe të jashtmin. Nuk është fjala për tregun e të ardhurave nga shitja e filmit, por për tregun e shfaqjes, e shikueshmërisë. Po diskutojmë në kushtet kur shteti shqiptar s’ka asnjë kinema të vetën. Aktualisht Tirana ka vetëm dy kinema private. Të tjerat janë, ose më mirë ishin: “Agimi”, “Dajti”, janë mbyllur, “17 Nëntorit” dhe “Ali Demit” u doli pronari, janë bërë pallate, “Republika” u rindërtua, u prish, thuhet se aty do jetë prapë një kinema.

“Nëse është shkatërruar ndonjë gjë në Shqipëri, kjo është infrastruktura dhe ky dëm është më i madh se sa dëmi i urbanistikës. Por çfarë t’i bësh infrastrukturës shoqërore, çfarë t’i bësh kësaj injorance që po mbin në Shqipëri, çfarë t’i bësh këtij publiku që edhe kinema t’i hapësh nuk shkon më. Po bëhen gati njëzet vjet dhe një brez i tërë që po lind që nuk është ushqyer me ushqimin bio-kulturor të vendit dhe ky është një problem shumë i madh”. Ky përfundim i Blushit është një akuzë edhe për ato personalitete që patën mundësinë të bëjnë diçka për kulturën dhe nuk e bënë. Është një akuzë dhe për politikanët e sotëm, për ministra kulture të cilët “absolutisht, për mendimin tim, të gjithë kanë dështuar.”

Shqipëria, më shumë lapidarë se bëma

 

 

 Ben Andoni Mapo
A mund të qëndrojnë në vetëm pak dhjetëra metra katrorë disa monumente? A mund të bëhen konkurse për artin publik për vetëm pak ditë? A mund të ketë hapësira të llogaritura ndonjëherë, brenda projekteve të ndërtimit, për artin publik në Shqipëri?
“Jo”, do të ishte përgjigjja më e saktë për Shqipërinë. E, kjo ndodh në vendin që është i mbushur dhe mbjellë me lapidarë dhe me memorialë në çdo vend. Por, edhe kjo nuk është mjaft, sepse arti publik është rrudhur dhe rrudhur pa fund. “Çdo skulpturë e vendosur në Shqipëri si para viteve ‘90 ashtu si pas viteve ‘90, është një skulpturë e komanduar nga individi apo forca politike drejtuese dhe jo nga komuniteti”, thotë për MAPO, skulptorja dhe artistja e artit figurativ, Zana Kuka Varvarica.

“Tradhtitë e vogla” të Hatibit

11-6-07 Shqip

Pigmalioni tradhtoi, njëlloj si psikoanalisti që formaton klienten/pacienten e hutuar, me qëllim për ta shtënë në dorë, skulptori shtiu dashuri prej vërteti, eros e agape bashkë, në shtatoren që vetë e nxori nga dora e vet. Ai kapërceu kështu me tradhtinë e vet kufirin e gjërave dhe zhanreve: jo vetëm që tradhtoi gjithë sojin njerëzor duke rënë pre e incestit narcistik me një vepër arti, statujë të vetën, ai në fakt performoi një tradhti të pastër ndaj artit përfytyrues… Pigmalioni kapërceu kufirin e figurës dhe figurimit, ama në të kundërt me kahun kapërcyes të kolegëve të vet të fillimit të shekullit XX. Duke tradhtuar aktin e vet të parë artistik (skulpturën) ai ktheu tashmë në art qëndrimin dhe marrëdhënien e tij të re me objektin.

Vite më pas, të gjithëve na ndodh të ndalemi tek “tradhtia” e skulptorit, duke argumentuar në mënyrat tona se cili qe momenti që e bëri atë të thyente kufijtë e ndaluar dhe ta dashuronte krijesën që ndërtoi me duart e tij…

Tradhtia një temë jo pak e përdorshme në artet figurative do të jetë këtë vit motoja kryesore e konkursit ndërkombëtar të arteve pamore “Onufri”. Ky koncept, i ndërtuar nga poeti Ervin Hatibi, e risjell këtë të fundit në një nga dimensionet më pak të përfolura të portretit të tij, atë të piktorit. Piktura nuk është një nocion i prekur rastësisht nga Hatibi, por një dashuri e hershme, të cilën dikur do ta “tradhtonte” për shkrimin…

Çfarë prisni nga ky aktivitet?

Unë pres pak më shumë seç presin të tjerët, ndoshta për faktin se është hera ime e parë në një ndërmarrje kaq të madhe me artet figurative. Kjo

është përvoja ime e parë me një pozicion tepër të vështirë, i cili është pranimi i punëve, zgjedhja dhe gjykimi mbi punën e tjetrit, e cila është pjesa ku puqet përgjegjësia maksimale me pasionin tim dhe e bën shumë të fortë këtë lloj përjetimi që unë kam me “Onufrin”. Në qoftë se për dikë tjetër është puna e radhës, pasi “Onufri” do të bëhet vit për vit, për mua

është një ngjarje unikale, dhe jam impenjuar me gjithë përvojën time, ato çfarë unë besoj se janë vlera tek unë, për t‘i dhënë një kuptim sa më të madh punës me “Onufrin” këtë vit.

A mund të na tregoni se si nisi koncepti i këtij konkursi “Tradhtia në art”?

Koncepti ka lindur vjet, në biseda me kolegë artistë dhe fill pas lindjes së kësaj ideje a sfide, vendosa të shkruaj konceptin kuratorial. Vjet nuk u pa

e arsyeshme ta hidhnim dhe fitoi këtë vit. Po të jem i sinqertë nuk më duket dhe fort koncept i guximshëm, pasi me tradhtinë si temë në artet pamore, njerëzit janë marrë që kur s‘mbahet mend. Tradhtia është një nga temat qendrore në artet figurative. Evolucioni i artit perëndimor ka rrjedhur kryesisht nga arti ritual i krishterë. Mjafton të kujtojmë vetëm skenat e tradhtisë së Judës, vetëm këto të përmendim, do të shohim se tradhtia ka

një traditë mjaft të lashtë si tematikë në artet pamore. Por konceptualisht, po ta kapim nga ana strukturore atë qasjen e artistit me veprën e artit

sërish kemi pamundësinë që përjeton artisti për t‘i dhënë plotësisht rrugë idesë që ka në kokë, dhe është i detyruar të bëjë pastaj dhe kompromise gjatë rrugës për realizimin. Kjo ndodh në të gjitha artet, nuk është se ndodh vetëm me artet figurative. Por edhe në këtë aspekt konceptualisht, tradita e zbulimit të tradhtisë në artet figurative është sërish e gjatë. Titulli i “Onufrit” këtë vit, tema e tradhtisë luan pak edhe me ato gurët kilometrikë të artit modern, që është titulli i famshëm “Tradhtia e imazheve” nga Rene

Magrit. Ndërsa personazh central në këtë parabolën që e kemi paraqitur është Pigmalioni, më saktë është momenti kur Pigmalioni bie në dashuri me statujën e vet dhe unë e kam parë këtë si një lloj “tradhtie”, edhe pse mund të

kishte mënyra të tjera interpretuese. Por fakti që artisti krijon një marrëdhënie krejt të re me një punë, del nga një traditë e konsoliduar pritshmërie për artin dhe e fut veprën e vet në një kontekst tjetër… kjo bie erë e mirë tradhtie. Në dijen time, i pari që e ka bërë këtë, është Pigmalioni. Miti në fakt shkon më tej: statuja u shpirtëzua dhe

ky u martua me të. Por mua më ka tronditur momenti legal në mit. Përballja e një krijese njerëzore dhe jonjerëzore, në këtë rast e artistit me veprën e

artit, një përballje erotike, skandaloze, joadekuate, një përballje e çuditshme, që duke fshirë kufijtë, e nxjerr nga konteksti veprën e artit dhe artistin deri diku. Unë mendoj se koncepti i “Onufrit” këtë vit është sa i

i ngushtë, nëse do ta shohim nga pikëpamja tematike, po aq është i gjerë, po ta shohim nga pikëpamja konceptuale, nga pikëpamja ndoshta dhe teknike e

përballjes së artistit me veprën e tij e rrjedhimisht me shikuesin.

Si është tek ju momenti i tradhtisë si artist, si mund ta shpjegonit duke u nisur nga vetja?

Unë mendoj se fakti që vazhdojnë të na vijnë në numër të konsiderueshëm projekte punësh dhe e-maile, tregon se artistët i ka intriguar qoftë edhe

Diçitura, si edhe titulli është mjaft intrigues. Tema më ngjan ndonjëherë se është më përfshirëse seç duhet, nëse do ta shihnim në aspektin

konceptual. E tregon mënyra sesi është propozuar teksti dhe mundësitë interpretuese që i kemi lënë në fillesë aty, pasi ne nuk marrim përsipër të zhvillojmë atë çfarë artisti do të bëjë vetë. Unë e shoh si intriguese maksimalisht. Në veprat që na kanë ardhur, luhet me konceptin e tradhtisë që i bën artisti traditës, tradhtisë që i bën artisti kanoneve dhe tabuve, duke pranuar një pjesë të tyre për hir të tradhtisë përfundimtare të tyre,

tradhtinë që i bën publiku artistit, tradhtinë që i bën vepra e artit, duke fituar një lloj pavarësie që artisti nuk e kontrollon dot më. Unë mendoj se intriga është e pafundme… Nga njëra anë besoj se mënyra si është propozuar tema e tradhtisë është një antologji homazhesh për këto pikat më simbolike të artit figurativ, që nga Pigmalioni e deri tek Pipa e Magdritit, e cila nuk është Pipë. Shumë njerëzve u është dukur tema e pamaterializueshme

kurse unë kam mendimin e kundërt, pasi tema më ngjan shumë e thjeshtë, aq sa kam pasur ato mëdyshjet e mia për ta propozuar apo jo.

Pas tradhtisë është gjithnjë gjykimi?

Ne nuk është se kemi shpallur një limit dhe kush e shkel këtë limit po bën tradhti. Ne këtu do të flasim për tradhtinë, çdo artist e di vetë se si do ta

prezantojë tradhtinë, si do ta sfidojë tradhtinë si do t‘i rrijë besnik asaj. Të gjitha këto janë ato çfarë ne presim të na vijnë. Është mënyra sesi ne kërkojmë të joshemi nga punët që do të paraqiten, kemi dhënë thjesht një vijë të kuqe, por nuk kemi folur për anën nga duhet të jemi ne, apo nga janë artistët. Gjithkush duhet ta shohë këtë vijë mentale ose qoftë dhe fizike se ku është e si është… Punët që kanë ardhur deri tani, shumica e tyre janë

intriguese dhe luajnë me një ose me tjetrin kat të tradhtisë. Përtej fjalëve të mia ekziston dhe një koncept i shkruar, të cilin artistët e kanë parë, por

sërish është një temë e një tekst, e një punë e cila ka fjetur një vit rresht tek unë. Është parë dhe është refuzuar prej meje deri sa guxova ta paraqes sërish për një publik artistësh, të cilët do t‘i përgjigjen kësaj dhe më tej

për publikun e gjerë.

A nuk e shihni këtë nismë si një lloj “tradhtie” që ju i bëni Ervinit poet?

Fatmirësisht apo fatkeqësisht, kam edhe unë historitë e mia, ato tradhtitë e mia të vogla periodike me artet figurative. Kam hapur disa ekspozita, kam organizuar po ashtu një numër më të vogël ekspozitash se ato që kam hapur. Për mua si tek shumica e njerëzve apo tek vetë historia e njerëzimit, “tradhtia” e vërtetë ka qënë shkrimi. Që fëmijë kam pikturuar, kam bërë

shkarravina, diej, shtëpi, mace…pastaj kam zbuluar fjalët. Po ta marrësh me humor, tradhtia ime e parë është shkrimi, e jo piktura. Por unë besoj se jam pjesë e temës, madje shpresoj që prania ime ta bëjë më pikante apo problematike temën, rrjedhimisht edhe më të bukur…

Që në fillim të këtij aktiviteti ju jeni cilësuar si “I huaj” në Galeri…

Nuk e di se kush nuk e ka pritur mirë, gjithsesi unë kam të gjithë të drejtën që t‘i bëj njerëzit të shohin se nuk jam krejt i vetëm në kurimin e kësaj ekspozite. Jam me një partner i cili e ka treguar veten vjet si me “Onufrin” si me pavijonin shqiptar në Venecia. (Po kap vetëm dy momentet e fundit të punës së tij). Mendoj se bashkëpunimi ynë do të jetë shumë më simpatik seç do të ishte prania ime e vetme, apo prania e tjetrit i vetëm, pasi ai, Rubensi, e ka thënë vjet se çfarë mund të bëjë i vetëm. Në një kuptim, kjo nuk është ekspozitë apo konkurs që kurohet nga Rubensi dhe nuk është ekspozitë apo konkurs që kurohet nga unë, por nga një i tretë që është unë dhe ai. Në konferencë më erdhi mirë kur Rubensi tha “Ne jemi kuratori”. Unë jam plotësues në atë çfarë ofroj dhe ai është plotësues në atë çfarë ofron. Të dy shpresojmë të japim diçka të mirë. Nuk do të kisha pasur kurrë guximin e marrë t‘i hyja i vetëm një nisme të tillë. Ftoj të shihet fakti se nuk jam vetëm dhe jam me një njeri që ka dhënë prova sidomos me “Onufrin”

e vjetshëm dhe Bienalen e Venecias, ku, ashtu siç është folur edhe nga shtypi, pavijoni shqiptar ka qenë një aktivitet i suksesshëm. Kjo jo për të thënë se kur ai e bën vetëm një aktivitet dhe shumë mirë, përse

duhet ta bëjë me mua? Pikërisht kjo është një mënyrë tjetër sesi ai kërkon ta shohë “Onufrin” e sivjetshëm dhe si ai më ka provokuar mua. Unë kam hapur ekspozita jashtë dhe s‘i jam afruar kurrë Galerisë Kombëtare, kam hapur

aty vetëm një ekspozitë në vitin 1991, më pas nuk e kam parë veten aty.

Por kjo marrëdhënie me “Onufrin” më ka provokuar dhe tensionuar, duke arritur të prodhojë atë tekstin e tradhtisë. Disa njerëz e kanë parë këtë edhe si

tradhti, por unë ftoj të shohin anën e duhur të kësaj. Nëse “Onufri” do të kishte qenë një veprimtari që bëhet vetëm njëherë, Shqipëria do të kishte vetëm një “Onufër” në gjithë historinë e vet, edhe po të isha vetë i pestë si kurator nuk do të kisha hyrë. Por një tradhti në gati dy dekada “Onufër” ia vlen dhe këtë e them me sigurinë e njeriut që ka vite që ekspozon, ka vite që shkruan tekste apo parathënie për albume të arteve figurative, e them këtë me sigurinë e një njeriu që punon me një profesionist, i cili e ka provuar suksesin dhe të gjitha këto që thashë ia heqin pak atë sharmin provokues apo tradhtar që mund të kishte prania ime.

Çfarë është piktura në jetën tuaj?

Piktura ka qenë përherë e rëndësishme, në momente të caktuara më pak e rëndësishme, ka pasur ato uljet dhe ngjitjet e veta. Ekspozita e parë që kam hapur është në vitin 1991. Në atë kohë unë isha vetëm një organizator i kësaj ekspozite bashkë me të tjerë kolegë, por në momentin e fundit tetë autorët e

ekspozitës më kërkuan që unë të isha i nënti, pasi panë disa punime të miat. Në atë kohë isha 17 vjeç dhe kur kthehem në atë kohë shoh një lloj

naiviteti, isha thjesht i freskët në një territor të djegur dhe skena jonë nuk ishte globalizuar akoma. Ende disa prurje shiheshin si të guximshme edhe pse mund të kishte dekada që ishin bërë të njohura në botë. Kam pasur ca kolazhe me frymë pop arti, homazhe për artin modern, rilexime të mjeshtërve të viteve ‘20-‘30 me gjuhën e popit. Një ekspozitë interesante që kam organizuar dhe kam marrë pjesë ka qenë në shtator të vitit 1992, me poezi grafike në ambientet e LSHA-së. Kemi qenë tre autorë dhe njëri prej tyre Gent Gjokola ka qenë pjesëmarrës në pavijonin shqiptar në Venecia. Pas kësaj kam hapur ekspozita dhe jashtë Shqipërisë, Francë, Itali, Maqedoni. Jam në tentativa për të tjera ekspozita. Ata që më njohin e dinë mirë se nuk jam

njeri që trokas, pres gjithmonë të trokasin. Unë nuk do ta shihja këtë si arrogancë, më shumë si një modesti. Kur dikush troket unë e marr këtë si një lloj miratimi nga diku. Kam hapur një numër modest ekspozitash, por të

mjaftueshme për të justifikuar pasionin tim, janë rreth dy dekada të pandërprera punë, kryesisht me pikturën.

Si do ta vlerësonit skenën e artit pamor në Shqipëri?

Artistët shqiptarë janë integruar lirshëm në trendet globale të arteve pamore dhe kjo është e konfirmuar. Nuk ka më vend për ato mëdyshjet e më shumë se një dekade rresht, ku arti bashkëkohor rrethohej nga brezi më i moshuar i artistëve, që shikonin me një lloj syri dyshues. Ne sot kemi emra

që rreshtohen në galeritë dhe eventet më të mëdha të arteve figurative sot në botë.

Kjo është vënë re edhe tek fakti se gjithnjë e më tepër “Onufri” ka qenë një konkurs gjithnjë e më Serioz. “Onufri” ndërkombëtar dhe tradita e Bienales së Tiranës, që shpresoj të vazhdojë, ka ballafaquar prurjet vendase me ato globale në një mënyrë të tillë ku dallimet janë thjesht çështje targash e prefiksesh telefoni, por jo se shihet ndonjë disnivel, ose ndonjë lloj ballafaqimi josimetrik midis artistëve tanë dhe atyre nga bota. Gjej rastin të shpreh simpatitë e mia për punët e Edmond Gjikopullit, Ardian Isufit. Po i përmend për hir të dashurisë sime që është peneli. Nga një treshe solide
video-artistësh që i respektoj, veçoj patjetër estetikën e Anri Salës. Janë personazhe emblematike të artit të ri shqiptar dhe mendoj se do të kishin nderuar çdo vend, pa dallim prefiksi.

Manifesto pertej dates se skadimit – Alban Hajdinaj

ose detyrat që shtrohen përpara artistëve

-Artistët shqiptarë para së gjithash duhet të ndërgjegjësohen për situatën globale të artit sot dhe të reflektojnë në punën e tyre ndërgjegjësimin artistik bashkëkohor

-Artistët shqiptarë duhet të ndërgjegjësohen që Shqipëria është një provincë e globit dhe jo qendra e tij. Ata duhet të luftojnë injorancën dhe vetkënaqësinë që prodhohet në provincë, por nga ana tjetër, ata nuk duhet të kompleksohen prej të qenit “artistë provincialë”

-Artistët shqiptarë sot nuk duhet të njohin dhe të mbështeten në traditë tjetër artistike, përveç se asaj të avangardës botërore, e konsideruar si pasuri e gjithë globit

-Artistët shqiptarë duhet të ndërgjegjësohen për nevojën e një prodhimi artistik me sens kritik, që ka në qendër kulturën shqiptare dhe që synon ta revoluzionarizojë atë. Kësisoj, artistët shqiptarë bëhen natyrshëm pjesë e problematikës globale të artit

-Artistët shqiptarë duhet të prodhojnë vepra artistike që vetëm plotësojnë nevojat e politikës/modës së momentit në skenën ndërkombëtare, por duhet të kërkojnë te puna e tyre një shqetësim të vërtetë artistik

-Artistët shqiptarë duhet të ndërgjegjësohen drejt një arti antikonformist kundrejt pushtetit politik neototalitarist, të cilit duhet t’i shpallë luftë të vendosur

-Artistët shqiptarë duhet t’i shpallin embargo institucioneve zyrtare të ekspozimit (Galeria Kombëtare etj.), të cilat janë instrumente të pushtetit politik dhe të kërkojnë hapësira të tjera publike për ekspozimin e artit të tyre

-Artistët shqiptarë nuk duhet të shfaqin artin e tyre në galeritë private, që promovojnë art komercial pa vlera, që s’ka asgjë të përbashkët me artin e tyre kritik, por ata duhet të improvizojnë hapësira të reja për kontaktin e tyre me publikun

-Artistët shqiptarë duhet të organizohen në grupe e shoqata të ndërtuara mbi vullnetin e tyre të lirë e të bazuara në lirinë e individit, por ata nuk duhet të krijojnë/bëhen pjesë e “elitave” artistike, që krijohen nga pushteti politik e për t’i shërbyer atij

-Artistët shqiptarë që nuk do t’i përmbahen në praktikë këtij manifesti, duhet të paktën të argumentojnë qëndrimin e tyre kundër

kliko me posht per manifeston ne anglisht

Udhëtim nëpër Lindje me artin bashkëkohor

a.m  Shekulli

21-10-2007

Do ta kishin pasur më të lehtë sikur të gjitha vendet e Lindjes të lidheshin me një hekurudhë e ata të ndalonin në çdo stacion për të dhënë e për të marrë. Megjithatë lidhjet janë të shumta mes vendeve të kësaj hapësire gjeografike, që i lidh një histori sa e ngjashme, aq edhe e ndryshme. Vende të dala nga izolimi komunist, që kërkojnë të integrohen e t’i bashkangjiten perëndimit të shumëndërruar. Artistët e rinj të Evropës Qendrore dhe Lindore janë mbledhur në edicionin e 5-të të Festivalit Ndërkombëtar që po zhvillohet në Gorlitz të Gjermanisë. Një aktivitet që përmes mediumeve të artit bashkëkohor trajton temat e ditës, që nga realiteti shoqëror tek politika. Artistë nga Ukraina, Bullgaria, Polonia, Gjermania e Shqipëria prej datës 17-21 tetor po bëjnë një tur artistik nëpër një itinerar që prek vendet e tyre. Udhëtimi i tyre artistik nis në Gorlitz vazhdon në Gdansk, Shkodër, Burgas, Cvernoëitz për të përfunduar në Saratov. Në të gjitha këto stacione ata paraqesin artin e tyre joindiferent, shoqëruar edhe me pjesë muzikore dhe teatër absurd. Arti bashkëkohor shqiptar përfaqësohet në këtë guidë me të rinjtë Adela Demetja, Nikolin Bujari, Dritan Hysenaj dhe Irgin Sena, të cilët përcjellin përmes fotografive, videoinstalacioneve eksperiencën shqiptare. Është një mundësi për të shprehur qëndrimin e tyre kritik mbi aktualitetin shqiptar, mbi zhvillimet shoqërore, por më së shumti ato politike, ndërkohë që është edhe një prezantim i trendeve të reja të artit bashkëkohor që zhvillohet në Shqipëri. Nata në Tiranë, një agim i beftë, Ndërtimet një mbi një të të gjitha tipeve në kryeqytet, Shkodra e qetë me xhami e kishë, harta e një qyteti në zhvillim, këto janë copëzat e Shqipërisë që udhëtojnë në qytetet e Lindjes. Në të njëjtën frymë ecin edhe bashkëmoshatarët e tyre nga Ukraina, Polonia e Bullgaria, duke ofruar një botë që është sa e ngjashme, aq edhe e ndryshme nga Perëndimi.

 

Internacional Middle East- Festival
In Görlitz/Zgorcelec

The “KulturKurzStrecken” Project, is part of the 5th International Middle East-Festival, which will take place from 17.until 21.October in Görlitz( Germany).
 

Albanian partecipant artist,
Adela Demetja
Nikolin Bujari
Dritan Hysenaj
Irgin Sena

Organized by:
Artan Begolli
Iryna Ivanina
Olga Nasarova
Genika Baycheva
Parolina Kedrzycka
KulturMangers of  the Robert Bosch Stiftung Program.
 

More informations :
www.mitost.org
www.kultur-kurz-strecken.eu

 

Kritikës së artit i mungon guximi

 

Kritikës së artit i mungon guximi

Artisti duhet të kthehet në një dëshmitar të kohës ku jeton me punët e tij. Ardian Isufi, një nga emrat e njohur në artet tona pamore pas viteve ‘90, e di që nëse pikturat e tij nuk do të përçonin një pjesë të ndjesive që shoqërojnë jetën e vendit të tij, ato nuk do të ishin aq shprehëse dhe bashkëkohore në një galeri diku në Evropë, ku Isufi ka ekspozuar shpesh. Pedagogu

i ateliesë së grafikës në Akademinë e Arteve, nuk mund të mos u shpjegojë studentëve se nuk mjafton të bësh një pikturë për të qenë bashkëkohor. Nëse brenda saj nuk është fytyra, apo shpirti i një procesi atëherë aty mungon diçka. Të parit të gjërave gjithnjë më në thellësi është dhe çelësi i suksesit të artit. Edhe pse në Shqipëri historianët e artit ende nuk janë ngritur për të rrëfyer se çfarë ka ndodhur realisht me artet pamore në vend pas rënies së kornizave të soc-realizmit, apo si është shfrytëzuar liria nga artistët në vendin më interesant të Ballkanit pas ‘90-ës, kjo nuk i ka penguar artistët e këtij vendi të krijojnë dhe të ndihen pse jo të barabartë me artistë që krijojnë në një cep tjetër të Ballkanit apo Evropës. Në zyrën e pedagogëve në Akademinë e Arteve Pamore, diskutimet mbi artin sot janë pjesë e orëve të çdo dite për profesorët e kësaj shkolle. Mjafton të shohësh disa punë të Isufit për të kuptuar se lëvizjet

ku ai orientohet janë gjithnjë të lidhura me tendencat e artit sot, ku vendosja e gjërave sipas rregullave nuk ka shumë rëndësi, nëse ato përcjellin një mesazh. E rëndësishme është që një vepër të flasë, të përcjellë një impresion te publiku që e sheh,

pavarësisht mënyrës sesi është ndërtuar ajo. “Bashkëkohorë duhet të quhet artisti që përçon një refleksion artistik, i cili është pjesë integrale e jetës së një shoqërie ku ai vëzhgon me sy analitik duke zbërthyer në elementë vizualë tiparet e një

ngjarjeje, historie apo fenomeni të saj”. Ky, sipas Isufit, duhet të jetë udhërrëfyesi i një artisti bashkëkohor, të vërtetojë atë çfarë mundohet ta shtjellojë në vepër….Isufi e ka bërë këtë gjë, sa herë ka prezantuar para nesh piktura apo instalacione,

ku nuk është ndalur të rrëfejë vetëm pasionet që mund të zgjohen te një artist i moshës së tij, por dhe shqetësimin e një pedagogu, të një babai për mjedisin ku do të rritet e bija, apo të një qytetari të shqetësuar për atë çfarë ndodh realisht në vendin e tij. Ky është arti, rrëfimi i të gjitha atyre çfarë

ne shohim, në mënyrë të tillë që t‘i shohin dhe ata që nuk dinë të shohin aq thellë. Në një intervistë më poshtë, Isufi rrëfen disa momente mbi debatet e bashkëkohësisë…

Cila është, sipas jush, ajo çfarë quhet “sfida e bashkëkohësisë”?

Në pamjen e parë, bashkëkohor mund të quhet çdo artist i gjallë në çdo cep të botës që jeton e punon me artin e tij, por mendoj se problemi është më i thellë, sepse bashkëkohor duhet të quhet artisti që përçon një refleksion artistik, i cili është pjesë

integrale e jetës së një shoqërie ku ai vëzhgon me sy analitik duke zbërthyer në elemente vizuale tiparet e një ngjarjeje, historie apo fenomeni të saj. Ky duhet të jetë udhërrëfyesi i një artisti bashkëkohor, i cili kthehet në një dëshmitar artistik i kohës që jeton ku vërtetësia e problematikës që ai shtjellon merr

karakter universal ashtu si ” Guernika” e Pikasos është testament i dhimbjes njerëzore ndaj fenomenit “luftë”, apo ashtu si edhe cikli i ushtarakëve nazistë që prezanton në pikturat e tij artisti gjerman, Gerhard Richter, për t‘i rikujtuar njerëzimit “kanibalizmin qytetar” duke shkuar edhe më tej te veprat e

artistit bashkëkohor, Damien Hirst, që shpreh vizualisht metamorfozat ekzistenciale të qenies nëpërmjet procesit të “lindjes, jetës dhe vdekjes”! Por atmosfera jonë kulturore në artet pamore ku pa dashje nga mungesa e informacionit, por edhe me dashje nga përfitues të veckël për të krijuar situata konfuze

është e mbarsur me keqkuptime dhe keqtrajtime, ku termi “bashkëkohor” përdoret rëndom në të shumtën e rastit si “shantazh” ndaj një artisti apo grupimi artistik. Këtë fenomen, fatkeqësisht e ndesh përditë edhe në media ku fjala bie p.sh., jam skandalizuar nga një gazetar kulture, i cili në një emision televiziv veçonte pikturën si art tradicional nga video arti

apo instalacioni si art bashkëkohor!? Përfundimisht, duhet të kuptohet nga publiku i gjerë që ato janë mediume( teknika) të të shprehurit të një emocioni artistik, koncept-ideje apo fryme në art, i cili përfaqësohet nga rrymat e artit si impresionizmi që

shumë kolegë tuaj e kanë për zemër ta përmendin vend e pa vend duke e ngatërruar shpeshherë me artistët përfaqësues të Postimpresionizmit si Van Gog apo Pol Gogen e për të mos u zgjatur më shumë duke ardhur deri në ditët tona me pop-artin apo transavanguardian etj. Pra, edhe një herë piktura, është një medium si gjithë të tjerat, ndoshta më e vjetër se to dhe se të qenit një artist bashkëkohor nuk të bën mediumi sikur edhe rreze lazer të përdorësh në vend të furçave me bojë, por të bën ajo çfarë i transmeton publikut dhe çfarë impakti i shkakton atij, qoftë kjo një vepër arti me karakter shoqëror, social apo politik.

Le të flasim pak për atë çfarë u ofrohet studentëve në shkollën tonë të arteve pamore. Si pedagog, por edhe si artist, sa bashkëkohore janë ato çfarë ofrohen në shkollën tonë të artit?

Padyshim që një bërthamë e artistëve bashkëkohorë në Shqipëri janë pedagogët në Akademinë e Arteve ku po e shfaqin veten hap pas hapi dhe etapë pas etape me eventet e tyre duke dashur të sensibilizojnë publikun me trajtimet e tyre artistike si p.sh., ekspozita “RED ART LIGHTS” e kuruar dhe e realizuar nga pedagogë në bashkëpunim me studentë të Akademisë së Arteve në galerinë “ZENIT” e cila erdhi si reagim artistik ndaj fenomenit”SEKS” duke tentuar të ngacmojë arsyetime tabu në shoqërinë tonë dhe të krijojë një debat ndaj binomit provokativ “SEKSUALITET apo SENSUALITET”!? Ky dualizëm elementesh rrugëton në të gjithë ekspozitën përmes një filtri të kuq mbi çdo punim, duke provokuar

vizualisht pështjellime ndjenjash, fërkimesh e kërkimesh, kundrimesh dhe fshehjesh të ndërthurura me imazhe transgresive të kompleksitetit human që u përgëzuan aq shumë edhe nga artisti i mirënjohur austriak, Herman Nitsch, i ftuar special po nga Akademia e Arteve për një bisedë mbi procesionin vjenez si një lëvizje e rëndësishme e artit postmodern që i ka rrënjët në gjysmën e dytë të shek XX. Dhe për sa përmenda më lart për studentët në Akademinë e Arteve, mendoj se ky institucion ka resurset dhe hapësirat e nevojshme që të implementojë strategjitë pedagogjike të ndërthurura me eksperiencat artistike në terrenet kulturore jo vetëm shqiptare, por edhe ato ndërkombëtare, duke nxjerrë produktin më të mirë artistik të ri, i cili u përballet më së miri sfidave të bashkëkohësisë. Këtë e konstatojmë se si ata po prezantohen denjësisht si artistë të rinj me konceptimet e tyre origjinale që janë trashendente me ato orientime pedagogjike bashkëkohore që ne aplikojmë në atelietë tona nga ku mund të përmend jo më larg se në Bienalen e Tiranës 3 fitoi çmimin e parë Suela Qoshja si artistja më e mirë e këtij aktiviteti ndërkombëtar, një ish-studentja ime dhe e profesor Ali Osekut.

Me gjithë lëvizjet pozitive në artet pamore, kritika duket se nuk e ka shoqëruar këtë proces. Cili duhet të ishte roli real i saj sipas jush në këto vite dhe çfarë do të sillte ekzistenca e saj?

Së pari, dua të theksoj se në gjithë atë akumulim energjie artistike, konceptimesh dhe idesh të artistëve në skenën e artit shqiptar, fatkeqësisht kritika e “specializuar” ka qenë dhe është në rol anemik në ndjekje të amplitudave UP&DOWN(lart&poshtë)

që ka pësuar arti pamor shqiptar pas viteve ‘90-të ku duhej të ishte analizuar me shumë kujdes dinamika e risive dhe tendencave të reja deri më sot jo me retorika verbale të lodhshme të ngarkuara shpeshherë edhe me mllefe personale, gjë që është dhe jashtë çdo etike profesionale dhe njerëzore, e cila reflekton në

publik një kulturë të cekët dhe për këto arsye ajo është e pafuqishme apo ndoshta i mungon edhe guximi i duhur që realisht të trajtojë dhe sintetizojë këto procese duke ngritur një pikëpyetje të madhe, në ekziston apo jo!?

ne mungese te nje emri “provokativ dhe grishes” imazhet duhen ripertypur

Kjo ekspozite vjen si rezultat i bashkhpunimit 3 vjecar midis prof. Edi Hiles dhe nje pedagoge gjermane Mischa Kuball. Pas disa vizitave para e mbrapa me ne fund (dhe fale ambasades gjermane sigurisht) po hapet nje ekspozite qe dokumenton kete shkembim. Punen e artisteve shqiptar te permendur, ne fund te artikullit, e rrespektoj dhe vlersoj pa mase – sidomos punen e Nikolin Bujarit dhe Adela Demetjes. Artikulli fatkeqsisht ka zgjedhur te ndalet tek puna e studenteve gjermane dhe as nuk permend me c’fare po paraqiten artistet shqiptar. Perse nuk na bejne te mundur te pertypim dhe imazhet e artisteve shqiptare? Puna e tyre duhet vlersuar, kritikuar dhe prezantuar publikut shqiptar pa nevojen apo shkakun e hapjes se nej ekspozite, por per fat te keq qofte se nga mos interesimi qofte nga mungesa e nje kritike te shendoshe punet e arteteve shqiptare behen dytesore dhe vetem permenden perkrah sensacionit te punes te nje gjermani qe trajton homoseksualizmin apo si fakt (krenarie?) kur kto artiste marrin pjese e ekspozohen jashte Shqiperise. Po rrofshin gjermanet qe te ekspozohen nje cik shqiptaret si ne Gjermani e si ne vend tyre.

 

Nikolin Bujari “Welcome to Shkodra”

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Imazhe për t`u ripërtypur

Sot në GKA çelet një ekspozitë e përbashkët shqiptaro-gjermane, me vepra nga gjini të ndryshme të artit pamor

Plot surpriza e befasi mendohet të jetë ekspozita që do të hapet sot në Galerinë Kombëtare të Arteve, që në mënyrë përtace nuk i është vënë ndonjë emër provokativ e grishës, por është quajtur thjesht (ose nuk është quajtur fare): Mischa Kuball dhe Edi Hila, së bashku me studentët gjermanë dhe shqiptarë, ekspozitë në GKA. Ky bashkëpunim sjell vepra në instilacione, video-art, piktura dhe foto. Ata që i prezantojnë janë studentë shqiptarë të
Akademisë së Arteve të Bukura në Tiranë dhe studentë gjermanë të Shkollës së Artit në Karlsruhe, që respektivisht drejtohen nga pedagogët Edi Hila dhe Mischa Kuball. Kjo ekspozitë është në kuadër të muajit “Tetori gjerman”. Gjermani Mischa Kuball është profesor arti dhe artist i njohur bashkëkohor, sidomos i instilacioneve që luajnë me efektet e dritës. Vitin e kaluar ai ka pritur në Karlsruhe studentët e Akademisë së Arteve të Bukura, të drejtuar nga profesori i tyre, Edi Hila. Këtë vit, sipas iniciuesve, ky projekt do të vazhdojë më tej dhe ka si synim të paraqesë produktet më interesante të këtij bashkëpunimi.

Artistët pjesëmarrës në ekspozitë do të jenë: Alexandra Neuss, që vjen me veprën “Coca Cola” (Foto 70×100 cm); Manfred Reniner vjen me “Jeta homoseksuale e padukshme në Shqipëri” (Mix Media). Të ndalemi pak te kjo vepër, e cila që nga emri duket se do të jetë e pazakontë. Manfred Reniner është student në Departamentin e Media Artit në HFG-Karlsruhe. Puna e tij trajtonkomunitetin e homoseksualëve. Sipas tij ka një intolerancë dogmatike të botës perëndimore kundrejt jetës homoseksuale në publik. Për të shprehur këtë, Manfred Reniner ka fotografuar një

homoseksual në hapësira publike në Tiranë dhe e eliminon në mënyrë dixhitale nga fotografia, për të venë në diskutim intolerancën në Shqipëri. Këtë vepër ai e shoqëron dhe duke intervistuar disa të rinj homoseksualë rreth jetës së tyre. Tjetër vepër interesante është ajo e Achim Nauman me “Turist-Akropolis /Skënderbeg”, “Tirana/New York/Kabul” (Kanavacë dhe video). Achim Naumann d‘Alnoncourt është student i Departamentit të skenografisë në HFG-Karlsruhe. Puna e tij, “TOURIST-kropolis/Skenderbe”, flet për imazhet e vendeve dhe imazhet mentale, realiteti i memorizuar i turistëve. Janë dy video tësinkronizuara. E para një imazh që shfaq Akropolin në Athinë, filmuar nga një turist. E dyta shfaq sheshin “Skënderbe”, filmuar nga artisti në referencë me filmimin e Akropolit. Të dyja këto imazhe ndjekin të njëjtën lëvizje, por vende kulturore të ndryshme, të një rëndësie të lartë. Të tjerë studentë pjesëmarrës në ekspozitë janë: Adela Demetja me Videoprojektor Foto 70×100 cm, si dhe Irgin Sena, Nikolin Bujari e Dritan Hysenaj me video. Me vepra do të paraqiten dhe pedagogët përkatës: Mischa Kuball me Video work, DVD, ndërsa Edi Hila me pikturë.

—————————————————————-

Kuball dhe Hila paraqesin qerthulli urban

Shekulli

10-10-2007

Artistët dhe pedagogët e artit vizual Mischa Kuball dhe Edi Hila prezantojnë të rinjtë gjermanë dhe shqiptarë në ekspozitën e sotme në Galerinë Kombëtare të Arteve

Pas izolimit politik, vendi iu kish hequr brezave të artistëve shqiptarë të drejtën dhemundësinë për ta prezantuar veprën e tyre në publik, ndërsa artistët e rinj sot poballafaqojnë realitetin e jetës së tyre me vetëbesim duke kërkuar shkëmbim idesh në një nivel ndërkombëtar. Veprat e tyre janë realiste, por vëmendjen e kanë përqendruar drejtpërdrejt tek transformimi në shekullin e njëzet e një të shoqërisë shqiptare.

Kjo ishte “Tirana transfer”, me pak fjalë panorama e prezantimit në korrik 2006, në Karlsruhe, Gjermani, i të rinjve të artit vizual që sapo kishin mbaruar studimet në Akademinë e Arteve në Tiranë, nën drejtimin e pedagogut, Edi Hila. Duke pasur edhe rastin të japë mësim në Akademinë e Arteve, Hila vazhdon të mbetet nga ata artistë që i orienton studentët që të fokusojnë në pikturën e tyre gjendjen e sotme të Shqipërisë. Të njëjtën gjë bën dhe ai vetë në pikturën e tij ku motive janë ndërtesa paradoksale që duken herë si rrënoja e herë si projekte në ndërtim, skena figurative në hapësirat e brendshme ose urbane që kanë karakteristikë shenjat e kësaj kohe. Pra edhe Hila u paraqit në Karlsruhe në linjën e studentëve të tij, me këto kërkime në Tiranën e sotme mbi të cilat u ndërtua dhe projekti “Tirana transfer” si shkëmbim përvojash ndërmjet shkollës së dizajnit në Universitetin e Karlsruhes, ndërmjet studentëve gjermanë të drejtuar nga pedagogu Mischa Kuball, dhe studentëve të Akademisë së Arteve të Tiranës. Gati një vit më pas, duke marrë shkas nga javët e kulturës të “Tetorit gjerman” që po mbahen në Shqipëri, si festë kulturore për të përkujtuar 20 vjet marrëdhënie diplomatike ndërmjet vendit tonë dhe Gjermanisë, të dy akademitë prezantohen sonte në një ekspozitë të përbashkët në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë, në orën 18.00.

Realiteti individual dhe urban i Tiranës është sërish në fokus të ekspozitës që është kuruar nga pedagogët Edi Hila dhe Mischa Kuball. Studentët shqiptarë të Akademisë së Arteve dhe studentët gjermanë të Shkollës së Artit-Karlsruhe, mes dhe tyre dhe të rinj që kanë nisur të angazhohen në aktivitet e mëdha të arteve vizuale, paraqesin punë në pikturë, fotografi, instalacion dhe video-art. Është ndoshta hera e parë që akademia jonë e arteve vendos një bashkëpunim si ky me akademitë e huaja të artit që mbështet në projekte afatgjata.

Në ekspozitë marrin pjesë edhe pedagogë, Hila dhe Kuball, profesor arti dhe artist i njohur bashkëkohor, sidomos i instalacioneve që luajnë me efektet e dritës.

Artistët e rinj dhe punët e tyre janë: Alexandra Neuss – “Coca Cola” (foto), Manfred Reniner – “Jeta homoseksuale e padukshme në Shqipëri”, (mix-media), Achim Nauman – “Turist-Akropolis /Skënderbeg”, video; Adela Demetja (foto), Irgin Sena (video), Nikolin Bujari (video”, Dritan Hysenaj (video).

Ekspozita që përurohet sot dhe mbyllet më 18 tetor, dhe i gjithë ky bashkëpunim njëvjeçar ndërmjet Karlsruhes dhe Tiranës, janë në kuadër të projektit gjerman Crosskick, Universiteti Evropian i Artit.

Jeta homoseksuale e padukshme në Shqipëri

Puna e Manfred Rennerit, student në Departamentin e Media Artit në HFG-Karlsruhe,trajton komunitetin e homoseksualeve. Në fokus të saj është “intoleranca dogmatike” e botës perëndimore kundrejt jetës homoseksuale në publik. Renneri fotografoi një

homoseksual në hapësira publike të Tiranës dhe i eliminoi në mënyre dixhitale nga fotografia me qëllim që të sillte për diskutim intolerancën ndaj këtij grupi të margjinalizuar në Shqipëri. Veç kësaj, në punën (mix media) e tij gjen edhe disa intervista me të rinj homoseksualë rreth jetës së tyre.

Turist – Akropolis/Skënderbe

Achim Naumann d’Alnoncourt është student i Departamentit të Skenografisë në HFG-Karlsruhe. Ai prezantohet sot në GKA me “Tourist – Akropolis/Skënderbe” ka në fokus imazhet e vendeve dhe imazhet mendore – realitetin që marrin me vete nga Greqia dhe Shqipëria turistët. Janë dy video të sinkronizuara. E para një imazh që shfaq Akropolin në Athinë e filmuar nga një turist. E dyta shfaq “Sheshin Skënderbe”, filmuar nga Naumann në referencë me filmimin e Akropolit. Të dy këto imazhe ndjekin të njëjtën lëvizje, por vende kulturore të ndryshme të një rëndësie të lartë.

Metamorfoza e Tiranës postkomuniste

Alma Mile  01-10-2007 Shekulli

Artisti austriak Martin Krenn dhe artistja shqiptare Suela Qoshja, organizojnë sot një performancë me video e fotografi mbi komunikimin dhe ndryshiminNjë refleksion mbi komunikimin, në kohë të ndryshme dhe me njerëz të ndryshëm. Njërefleksion mbi ndryshimin e sistemeve politike e shoqërore dhe gjurmët që lë ky proces në arkitekturë. Instituti i Artit bashkëkohor në Tiranë (TICA) organizon sot në orën 18.00-22.00 një performancë shqiptaro-austriake. Bëhet fjalë për një bashkëpunim mes artistëve Martin Krenn nga Vienna dhe artistes shqiptare Suela Qoshja. Ndërsa kjo e fundit është më tepër e shqetësuar mbi komunikimin mes njerëzve, gjë që është edhe temë e ditës, artisti austriak, me kuriozitetin e një të huaji gërmon në atë çka qenë dhe ç’është Tirana. I mjaftojnë vetëm 17 vjet për të kuptuar gjithçka. “Në punën time, gjatë residencës bashkëpunova me Martin Krenn-in. Pyetjet që i bej në video, janë pjesë e një diskutimi tipik tavoline. Janë diskutime të cilat mund të bëhen për shembull gjatë një darke në Shqipëri. Në ketë punë, kam qenë e interesuar kërkoj se si komunikimi dhe krijimi i një dialogu, ndërtohet ndryshe, në shoqëri të ndryshme”, -sqaron artistja Suela Qoshja.

Ndërsa Martin Krenn, ndryshe nga kolegia shqiptare ndalet tek fotografia. Nxitës është bërë një guidë e Tiranës, e botuar në vitin 1990. “Ditën e dytë të rezidencës sime, kërkova një libër në anglisht mbi Tiranën, prej Muzeut Kombëtar. Më dhanënën banak, një lloj guide turistike të botuar në gjermanisht/anglisht/frëngjisht/shqip më 1990. Pas rënies së murit të Berlinit më 1989, Shqipëria ishte i fundit shtet në Europë që kishte një sistem komunist (deri më 1992). Libri presupozohet të jetë një udhërrëfyes fotografik, sipas të cilit mund të vizitohen të gjitha ndërtesat e gjërat më atraktive të Enver Hoxhës e partisë së tij komuniste në Tiranë. Ai përfaqëson një qytet komunist perfekt”, – thotë Kreen.

Këtu i lindi ideja të rifotografojë të gjitha vendet për të parë se si kishin ndryshuar pas 17 vjetësh. Një shembull tipik është Piramida, ish- muzeumi i Enver Hoxhës, ku deri pak kohë më parë kishte në majë një tabelë ku shkruhej “Mirësevini President Bush”. “Përveç serisë së fotografive, pata mundësinë të bëja edhe një intervistë video me fotografin e librit origjinal, Petrit Kumi, prej të cilit munda të marr informacion shtesë mbi rrethanat në të cilat ishte prodhuar libri. Projekti im heton mekanizmin e retorikës ideologjike dhe politikës vizuale, sipas shembullit të një libri, i cili ish botuar gjatë ditëve të fundit të një regjimi totalitar komunist në Evropë. Ai gjithashtu na tregon në një mënyrë delikate se si kapitalizmi neo-liberal shkatërroi vendet që pavarësisht diktaturës, funksiononin mirë nga ana ekonomike e sociale”, – thotë artisti.

E-mail   Print

VIRTUALBANIA

 

Shqiptarët e vegjël të mëdhenj

Alma Mile 29-09-2007 Shekulli

Midis globales dhe lokales. Këtë përballje artistë shqiptarë të artit bashkëkohorë e ekspozojnë në Grac

Në epokën e globalizimit nuk ka kufij. E tëra përpiqet të “gllabërojë” gjithçka individuale. Edhe arti e kultura ka kohë që po e ndien efektin e kësaj ere. Kjo është edhe arsyeja pse së fundmi gjithnjë e më shumë artistët i mëshojnë kësaj çështjeje. Me gjuhën e artit ata abstragojnë mbi tema që nuk prekin vetëm kulturën, por gjithë shoqërinë. Artistët shqiptarë të artit bashkëkohor nuk mbeten më pas në këtë garë. “VirtuAlbania” është ekspozita që një grup artistësh të rinj shqiptarë hapin sot në mbrëmje në Grac të Austrisë. Ekspozita e kuruar nga Alban Hajdinaj vijon në kuadrin e debatit mbi artin bashkëkohor global, ku gjithçka rrotullohet rreth multietnicitetit, diversitetit kulturor, mbi migracionin dhe marrëdhënien mes qendrës dhe periferisë, mes globales dhe lokales. Por artistët shqiptarë e shohin këtë çështje edhe nga një tjetër këndvështrim.

Nga realiteti kulturor shqiptar, nga ajo që ofron kalendari në Shqipëri dhe ajo çka pikërisht shqiptarët përçojnë në botën e madhe. Nga njëra anë këta artistë paraqiten si pjesë integrale e jetës artistike bashkëkohore, që marrin pjesë aktivisht në ngjarje të mëdha që zhvillohen në kryeqendrat e artit bashkëkohor si në Berlin, Venecia e Milano, deri në Nju Jork, duke pajisur dhe pasuruar industrinë globale të artit me një lëndë lokale për nga origjina, që është nganjëherë shumë e nevojshme për individualitetin e secilit. Por nga ana tjetër, qëndron fakti që këta artistë të njohur jetojnë jashtë Shqipërisë dhe kanë një ndikim të padukshëm për artin që zhvillohet në vend. Ky këndvështrim i kuratorit Alban Hajdinaj vjen përmes një serie punësh të artistëve të rinj që operojnë me mediumet moderne të artit vizual, dhe një pjesë e tyre momentalisht është e panjohur përtej kufijve. Ata janë Adela Demetja, Ilir Dupi, Jakup Ferri, Shpëtim Kërcova, Violanda Murataj apo Heldi Pema dhe Gentian Shkurti. Artistët përdorin gjithë mediumet që u ofrohen për të “materializuar” idenë e tyre.

Fotografija, videoja, instalacioni gërshetohen për të dhënë një të tërë. Ky mendimin që përcjell “VirtuAlbania” ekspozohet që në posterin që lajmëron ngjarjen. Është një nga ato rrugët e shndritshme austriake, edhe pse në dimër, në mes të së cilës hapet një gropë e shëmtuar, si ato që shohim rëndom nëpër rrugët e lëna përgjysmë në ndërtim e sipër. Edhe shqiponja, simboli kombëtar shqiptar, këtë herë vetëm me konturet e saj, krijon ndjesinë e virtuales dhe të reales njëkohësisht.

Ekspozita, e cila hapet sot në orën 19.00 në Pavel Hause (Laafeld 30,8490 Bad Radkersburg, Austri) do të qëndrojë aty deri në datën 24 tetor. “Virtu Albania” është pjesë e një aktiviteti të madh që zhvillohet momentalisht në Austri. Bëhet fjalë për Festivalin e Artit Bashkëkohor Steirischer Herbst. Një aktivitet që ka 40 vjet që zhvillohet dhe duke qëndruar gjithnjë i ri, për faktin se çdo vit ai ngre pyetjen se cila është situata e artit bashkëkohor dhe cilat janë nevojat e tij. Në këtë festival bashkohen shumë zëra dhe shumë fusha të artit. Aty gjen arte vizuale, muzikë, aktrim, danc, letërsi, arkitekturë. Në “skenën” e festivalit ngjiten artistë vendas dhe të huaj, të ardhur kryesisht nga Evropa Qendrore dhe Juglindore. Steirischer Herbst mbahet si një nga festivalet e para ndërkombëtare që ka hedhur idenë e krijimit të rrjeteve artistike ndërkombëtare. Dialogu dhe kërkimi janë qëllimet e tij. Ndaj edhe ekspozita e artistëve shqiptarë, vjen në formën e një investigimi.

Shenim: fotografia e Adela Demetjas.

press release

teksti kuratorial

Arti dhe Vetvendosja

Arti dhe vetëvendosja

Gazeta Shqip 9-25-07

Shumë herë kur dikush dëshiron që të shprehë veten në një formë ndryshe, ai atëherë medoemos e gjen atë formë. Shprehje e një problemi mund të jetë që nga forma e shprehja përmes një pankarte të thjeshtë me dy shkronja në mes të qytetit apo prezantimit para një mase të gjerë brenda një emisioni, i cili shkon drejtpërdrejt në TV, ku prek një masë më të gjerë. Në Qendrën e Artit Bashkëkohor në Prishtinë, tashmë ka filluar debati i parë i modulit “Politika dhe Arti Bashkëkohor”, ku kësaj here u prek tema “Vetëvendosja si rezistencë”. Kjo lëvizje mund të definohet si lëvizja e shoqërisë që po e shfrytëzon shprehjen artistike për qëllime politike. Qëllimi i debatit është gjetja e përgjigjeve për pyetjet: si shfrytëzohet arti si mjet politik? Cilat janë dallimet mes aktivizimit dhe praktikës artistike aktive? A është “Vetëvendosja” mjet i vetëm ku artistët dhe politikanët veprojnë si artistë?, e shumë pyetje tjera që u hapën e që ndoshta gjetën e nuk gjetën përgjigje. Debati u hap me artisten finlandeze, Tina Kvina, e cila vepron në dy shtete Shqipëri dhe Suedi. Tina më shumë u koncentrua në artin e vetë artistëve me karakter të një aktivizimi dhe via versa dhe si institucionet influencojnë artin dhe si arti mund të përdoret si mjet politik. Ajo përmes disa fotografive shpjegoi disa forma artistike që karakterizohen me aktivizëm për një çështje të caktuar me të cilën nuk pajtohen artistët. Në anën tjetër, sociologu Besnik Pula shtoi tezën e tensionit mes artit dhe politikës. “Mendoj se ky është një problem kyç për zbërthimin e një arti, të një arti politik sidomos në një kontest si ky në Kosovë”, tha Pula. Ai shtoi se insiston në njëanshmërinë e problemit dhe nuk mendon se politika duhet të bëhet artistike. “Nëse me artin nënkuptojmë atë kategori veprimi që, sipas Emanuel Cant, takohen në sferën e sensibiliteteve estetike të njeriut, në fakt, në historinë moderne e kemi shembull eklatant ku politika e përvetësoi estetizmin dhe ky ishte rasti i fashizmit”, tha Pula. Ai tha se insiston në një art që intervenon në politikë e jo në një politikë që manipulon me artin apo që e konsideron veten praktikë artistike apo estetike. “Prandaj kur flasim për lëvizjen “Vetëvendosje” hapi radikal që sipas meje nxitet nga kjo lëvizje është pikërisht ky përvetësim i artit për rezistencë kundër pushtetit”, tha Pula. Po ashtu, në debat mori pjesë edhe Shkumbim Brestovci nga studio “Rrota”, i cili foli duke u qasur nga ana e marketingut të lëvizjes “Vetëvendosje”. “Kur ec rrugëve të Prishtinës apo të Kosovës është e pamundshme që të mos të bien në sy vepra të ndryshme artistike, në këtë rast politike, që janë të shëmtuara apo që ta vrasin syrin”, tha Brestovci, duke menduar këtu në përmendoret socio-realiste. Brestovci në këtë rast, pa marrë parasysh prej mesazhit fisnik që kanë këto vepra, tha se mund të konstatohet se ato nuk rrinë mirë. “Në këtë rast instalacionet e “Vetëvendosjes” gjithmonë e kanë pasur një gjë të këndshme për sy, ashtu unë i kam parë”, tha Brestovci. Sipas tij, të gjitha këto gjëra kanë elemente të një marketingu që nga koha e instalimit e deri te mesazhet që kanë përcjellë. Në anën tjetër, Glauk Konjufca filloi debatin me një titull si “Tashmë tepër kërcënues për të qenë artistik”. Konjufca, në një mënyrë apo tjetër, tregoi se lëvizja “Vetëvendosje” ka përdorur instalacionet artistike si një formë e shprehjes që ka përdorur kjo lëvizje. Ndërsa ai disa herë gjatë fjalimit të tij citoi filozofin e njohur slloven, Slavoj Zizek, duke e bartur atë në kontestin e Kosovës. “Lëvizja ‘Vetëvendosje‘ është i vetmi organizim socio-politik, i cili seriozisht dhe fondamentalisht sfidon kornizat politike të regjimit neo-kolonial të UNMIK-ut. UNMIK i jep popullit të Kosovës vetëm atë që Zizek e quan liri formale, kurse lëvizja ‘Vetëvendosje‘ kërkon liri aktuale për popullin e Kosovës”, tha Konjufca. Sipas tij, lëvizja ‘vetëvendosje‘, në fillimet e saj ka pasur percepsionin e një sensacioni. Ai tha se lëvizja “Vetëvendosje” nuk ka qenë asgjë më shumë se “interesant” dhe një grup i vogël i cili jep mesazhe socio-politike. “Në këtë nivel nuk mund të jesh asgjë më shumë sesa një zë simpatik opozitar i pushtetit të padrejtë politik”, tha Konjufca. Sipas tij, prej qytetarëve
të Kosovës, shumë kohë të gjatë lëvizja “Vetëvendosje” gabimisht është parë si skenë artistike. “Por problemi i vërtetë fillon kur një organizim i caktuar fillon të bëhet më shumë sesa zë dhe ky ka qenë prej fillimit qëllimi i ‘Vetëvendosjes‘”, tha Konjufca.

nje galeri me shume per Tiranen.

9 piktorë rrëfehen në “Kledio”

“Poli-optik” kështu quhet ekspozita e hapur mbrëmë në hapësirën e galerisë më të re që i është shtuar kryeqytetit “Kledio”. Najada Hamza, Ali Oseku, Gazmend Leka, Pjerin Kolnikaj, Ardian Isufi, Genc Mulliqi, Artan Peqini, Genc Përmeti, Vladimir Myrtezai zgjodhën pikërisht këto ditë të para të shtatorit për t‘i dhënë jetë me punët e tyre kësaj galerie të re, por dhe për të sjellë një tjetër dimension të tyre në këto kohë. Ekspozita e këtyre artistëve që në një farë mënyre kanë sjellë ndryshimet në pikturën shqiptare pas viteve ‘90 shihet gjithnjë me një lloj interesi, duke parë dhe atë çfarë ndodh me këta artistë në etapa të caktuara të jetës. Por ky grupim këtë herë është kuruar nga artisti Vladimir Myrtezai, i cili nuk është këtë herë thjesht një artist që sjell veten e tij në dy kohë, por dhe mendja e kësaj ekspozite. “Ekspozita ka karakter hulumtues në një hapësirë në diferenca interesante, në zgjedhje e në vokacionin e shprehjes. Shumë arsye për të zbuluar artistë në një projekt jo të diktuar, por zgjedhur në formëzat e lira, në spontanitet krijues si në fundin e një angazhimi ku kot lirinë tënde për të rigjetur a ridalë nga shtrati ku ndodhesh e deri copëza anarkike të mbledhura në një format skicë ideje që ndodh rëndom në të gjitha arkëzat e krijuesit të sotshëm, një pjesëz e ndjerë a një mendim i radhitur spontanisht, të gjitha embrionet që zgjatohen e pa prishur rriten e bëhen vepra hapësinore apo të gjitha ato pjesëza që prishen dhe nuk diktohen më si fillesa arti në një format të përbashkët në një hierarki pa rend e rregulla nën ngjyrat e dashura të vjeshtës që po hyn”, shprehet Myrtezai në tekstin kuratorial të kësaj ekspozite. Ekspozita do të qëndrojë e hapur deri më 8 tetor.

Sistemi i artit

Mungon një sistem për artin Adrian Paci/ Artisti, që prej vitesh jeton në Itali, bën një rrëfim për lidhjet e tij me artin dhe çfarë i mungon artit bashkëkohor në vend Çdo vepër kërkon t‘i japë përgjigje një pyetjeje. Arti në të gjitha kohërat është qasja që artistët kërkojnë t‘u bëjnë problemeve të kohës ku ata jetojnë. Ndoshta kjo është dhe ajo çfarë duket interesante në punët e krijuara këto vite nga artistët e një vendi, që u hap vonë ndaj Perëndimit, si Shqipëria. Adrian Pacit iu desh të përballej me tendencat dhe debatet e artit bashkëkohor pikërisht në një kohë, ku në vendin e tij, artistët sapo kishin nisur të krijonin marrëdhëniet me studiot, pas rënies së regjimit komunist. Artisti nga Shkodra, të cilit i pëlqen ende të ruajë në të shkruar gegënishten, e kujton ende atë kohë kur “artistët shqiptarë ishin futë në studiot e tyne, ishin futë ndër libra ose ma mirë me thanë ishin futë krejt mbrënda vetes së tyne në kërkim të një realiteti disi mistik, mbushë me simbolizma e alegori, plot me kujtesë historike e me lajlelule stilistike”. Por, ndërsa te ne sapo kishte nisur shkrirja e parë e kufijve dhe prekja e lirisë, në botë arti kishte të tjera përmasa, po kështu dhe perceptimi i lirisë. Ai duhet të ndiqte rrugën e artistëve të tjerë perëndimorë, që prej vitesh i kishin thyer barrierat mes artit dhe eksperiencës së jetës… Ishte një moment kur atij i duhej të zgjidhte rrugën ku do të përqendrohej arti i tij. Kaq vite më vonë, teksa rikujton ato vite në një intervistë më poshtë, ai ndihet mirë që ka mundur falë pasionit dhe vullnetit për të ndjekur instinktin për artin brenda tij, duke qenë tashmë pjesë e procesit ku jetojnë artistë si ai në çdo vend të botës. Me shumë ekspozita ndërkombëtare dhe një sërë çmimesh, Paci rrëfen diçka më tepër për lidhjen e tij me artin dhe si e sheh atmosferën në të cilën ndodhet sot arti pamor në Shqipëri…

Tek Peisazhet e Fjales

dua tu terheq vemendjen tek dy tema interesante tek blogu Peisazhet e Fjales qe trajtojne gjendjen e artit shqiptar.

E para  Nje Art Per Tmerrin ngre pyetje mbi rolin e artit pas rregjimit komunist dhe i afishon atij detyren e mishërimit te vetëdijes se kombit dhe ta ndriçojë atë vetëdije.

 Tema e dyte -Balle Per Balle -merr pikenisjen nga lajmet e fundit per dy artiste te kalibrit te larte ne artin boteror – Inva Mules dhe Anri Sales. Xhai Xhai shpreh shqetesimet e tia mbi citimin qe i behet vepres se Puccinit nga Sala. Debati qe vazhdon me tej behet interesant dhe te dy temat nderthuren dhe plotesojne njera tjetren.

Në një Tirane normale nuk ka të papritura që janë interesante për mua dhe për një publik ndërkombëtar – Anri Sala

Anri Sala, fëmija që kishte frikë politikën

Elsa Demo

11-08-2007

Anri Sala

Me artistin e ri shqiptar i formuar në Akademinë e Arteve në Tiranë dhe me një karrierë të suksesshme në perëndim. Plot dhjetë para, i sapovendosur në Paris dhe pa dëshirë për t’u marrë më me pikturë, Anri Sala, atëherë 23-vjeçar, u ul para një programi kompjuteri dhe realizoi veprën që e po fuste drejt videoartit. Ishte një montazh fotografik me motive të “Drekës mbi bar” të Manesë. Tabloja e famshme me nudo futej në makinën qepëse të tre grave shqiptare siç paraqiten në një foto të Marubit. Me fjalë të tjera është: tabu shqiptare për të veshur të zhveshurën. E kësaj stine është puna tjetër, gjatë e komentuar, “Intervista”, një intervistë për Partinë e Punës e nënës së tij e cila kishte qenë prezente shumë afër sistemit të Hoxhës.

Dhjetë vjet më pas, ka artdashës që thonë “na pëlqen Anri Sala, edhe pse në thelb nuk dimë se ç’është vepra e tij”. Për publikun shqiptar emri që ky artist ka krijuar në botën e artit bashkëkohor është në një kuptim më i madh se vetë vepra e tij që këtu njihet fare pak.

Anri Sala është një gjahëtar i fakteve të njohura, të para, prej nga nxjerr domethëniet e padukshmet. Mbi këtë filozofi ai krijoi në video “Uomodumo” 2001, me të cilën u vulos suksesi i parë ndërkombëtar i një artisti shqiptar në botë. Fiton çmimin e artistit të ri më të mirë në Edicionin e 49 të Bienales së Venecies. Dhe përsëri në Venecia prezanton me “Dammi i Colori” një fytyrë të Tiranës sureale me projektin postutopik të kryebashkiakut Edi Rama: lyerja e fasadave të qytetit që i kishte ngjarë një trupi të vdekur.

Përveç fotografisë dhe instalacionit, mediumi primar i tij është videoja. Nga Parisi, në Berlin, Nga Nju Jorku në Londër, nga Meksika në Senegeal. Puna me imazhin, tingullin, me të parët dhe të dëgjuarit janë në dukje panorma të fakteve të qarta të cilat ai i bën të rëndësishme. Një saksofonist në majë të dritares së apartamentit që ekzekuton një “Long Sorroë”, një kal i vetmuar buzë autostradës tek “Time after time”, një lojë fëmijësh me gaforre tek “Ghostgames”: “Fakte të cilat ju nuk arrini t’i përktheni apo shpjegoni me fjalë. Për këtë jam i interesuar, kur gjuha nuk ia del t’u përgjigjet nevojave që kemi ne. Atëherë bëhet e rëndësishme vizualja. Gjuha tashmë ka shumë pushtet mbi botën, madje dhe më shumë se seksi”. Kështu i pohonte Anri Sala kuratorit të artit bashkëkohor Hans Ulrich Obrist i cili e intervistoi në vitin 2000. Një bisedë e gjatë që Sala e kishte nisur në këtë formë: Në shekullin e 19-të njerëzit mund të qanin përballë një pikture. A është bindëse kjo? A ka gjasë të ndodhë sot?

“njeh ndonje piktor nga Kosova?”

Nje mikja ime, artiste e re ne Shqiperi, me nis nje email ku me pyet nese njoh dhe i kam informacionet e kontaktit ndonje piktori te ri nga Kosova. Pyetje qe me beri zgjimin e mengjesit. Duke njohur aktivitetin dhe punen e saj, menjehere fillova te mendoj se per c’fare i duhej? Pasi nuk zgjatej shume ne email, mua me mbetej vetem te supozoja sec mund te kishte ndermend artistja. Me beri shume pershtypje qe kerkonte pikerisht nje piktor. Ka dashur te thot artist, patjeter!
Jane te rralle dhe ne mos ne zhdukje artistet qe jane (vetem) piktore. Porfoliot e artisteve te rinje ne Shqiperi e Kosove jane te diversifikuara. Si ne nje porfolio biznesi, artistet investojne ne shume llojshmerine e mediumeve dhe trajtave te ndryshme te artit bashkohor. Kjo i ben me pak te ndjeshem dhe i mbron nga luhatjet e tregut. Gjithashtu per shume prej artisteve te rinj: piktura dhe skulptura jane te pamjaftueshme, ne mos te papershtatshme per aktivitetin e tyre artistik.
Nderkohe, mua zorr se po me vinte ndermend ndonje artist- piktor. I vetmi artist i cili me eshte prezantuar si piktor ka qene Driton Hajredini. I nisa mikes time infon e kontaktit te Dritonit, dhe i them: Dritoni piktor eshte – por ne te shumten prezantohet me videoart. Pergjigjia e saj ishte: “piktori duhet te jete se s’ben i gjinise femerore”. Per kete kerkese nuk kisha pergjigje. Ne Kosove mund te ket mjaft piktore te zonja, por ne kerkimet e mia un nuk kam hasur ndonje qe te me jete ngulitur ne kujtese. Patjeter, me behet qejfi qe mikja ime u beson njohurive e mia dhe i merr ne konsiderate, por ne te njejten kohe me vjen keq sa pak informacion eshte i gatshem per kedo qe e do dhe e kerkon. Artistet shqiptare njohin shume pak punen dhe aktivitetin e njeri tjetrit. Aktiviteti i shume prej artisteve shqiptar/kosovar ndodh jashte, dhe shume prej veprave te tyre nuk arrijne kurre te ekspozohen ne Shqiperi apo Kosove. Nderkohe qe prezantohen me njeri tjetrin ne ekspozita nderkombtare, apo qe reprezantohen nga njeri tjetri. Nese filan fisteku perzgjidhet qofte nga autoritetet vendase, apo nga kuratore/specialiste te huaj per te perfaqsuar Shqiperine ne nje ekspozite; supozohet qe pervec prezantimit te punes tij – ai perfaqson vendin dhe artistet e vendit tij. Por shpesh here ndodh qe artisti dhe puna e tyre nuk njihet nga ata per te cilet ky behet pike referimi, shembull dhe reprezantues. Shume prej artisteve te rinj qe sapo po dalin nga bankat e Akademise, dine fare pak – ne mos aspak – mbi artistet bashkohore qe kane shtruar rruget mbi ku kto ecin. Treshja Anri Sala, Adrian Paci, dhe Sisley Xhafa ka vite qe prezanton Shqiperine/Kosoven ne arenen e artit nderkombetar, por mbeten te pa njohur dhe pa studiuar nga studentet qe neser do perballen me to ne treg. Tashme keto te tre dhe shume te tjere kane kohe qe operojne pothuajse teresishte jashte Shqiperise, dhe fale punes dhe ekspozimit tyre si artiste shqiptar – kane arritur qe ti shkeputen barres se prezantimit si te tille. Por kjo peshe e rende u ka kaluar mbi supe studenteve dhe artisteve te rinje qe u duhet te cajne hijet – gati mitike – te artisteve pararendes. Nese per nje gjenerate barra ishte qe te ishin Shqiptare (post-komuniste), per brezine fundit e artisteve qe sapo formohet barra eshte qe duhet tu ngjajne ose qe paragjykohen ne baze te ketyre te pareve. Kjo mungese njohurie dhe dokumentimi te historise se shkurter te artit bashkekohor ne Shqiperi e Kosove ka krijuar nje vorbull marramendese: si per ato qe operojne brenda saj, si dhe per ato qe e vezhgojne nga jashte.

“blerës i së pamundurës”

Të bësh art në Shqipëri    Blerës të së pamundurës

Heldi Pema rrëfen problemet me të cilat hasen artistët e rinj në artet pamore

Një i panjohur bën një udhëtim në qendër të Tiranës dhe gjatë gjithë kohës merr indikacione të rreme të objekteve që kalon pranë. Moria e reklamave që gjenden në çdo mur apo hapësirë të dukshme të kryeqytetit, e bën të thellojë vështrimin në to për të kuptuar atë që fshihet përtej atyre imazheve aq atraktive. Është një burrë si mijëra të tjerë, të cilët kërkojnë të eksplorojnë ato çfarë fshihen përtej të dukshmes. Kjo është pak a shumë historia e videos “Klienti” e Heldi Pemës, e cila ndodhet mes punëve të tjera që prezantojnë pavijonin shqiptar në Bienalen e Venecias. Pema e quan punën të cilën e ka realizuar tre vjet më parë si një lloj loje e pasqyruar në këtë formë në mënyrën sesi ne i perceptojmë reklamën dhe atë çfarë na serviret si e tillë.

“Klienti është metamorfoza e një krijese bashkëkohore që vërtitet në një labirinth urban. Ai është i peshkuar nga një makth mistik që e shoqëron përgjatë gjithë udhëtimit të tij. Klienti është konsumatori ideal i reklamës mediatike, duke marrë si të qena të gjitha indikacionet që merr gjatë rrugëtimit të tij. Ai është në kërkim për të blerë të pamundurën dhe si rrjedhojë përballet me një distorsion imazhi dhe paqartësi në veprim. Në fund ai hyn në një dimension tjetër ku ngelet krejtësisht pa shpjegim”, thotë Pema. E realizuar bardhezi, ato sekonda të udhëtimit të atij të panjohuri i japin një këndvështrim tjetër gjithë situatës. Pema nuk ka dashur të bëjë moral, të rrëfejë me fjalët e tij kaosin që na ofrojnë objektet që na çojnë drejt një përfytyrimi fatal. Ai thjesht ka ndërtuar këtë rast edhe me syrin e një “regjisori” një video që më shumë se fjalët do të shpjegonte një copëz nga Shqipëria e këtyre viteve.

Eleni Laperi: Fotografia dhe Susan Sontag

Pas Marubëve

Fotografia shqiptare, ende një fëmijë

Njerëzimi ka mbetur ende në shpellën e Platonit, duke humbur kohën sipas zakonit të tij të vjetër, jo duke u marrë me të vërtetën, po me shëmbëlltyrat e së vërtetës. Kështu shprehej kohë më parë Susan Sontag, gruaja që njihte mirë artin e të shkruarit dhe adhuronte fotografinë (ajo ishte kritike e fotografisë dhe fotografe), si të vërtetë kishte parasysh imazhet fotografike, ndërsa me shëmbëlltyrën e së vërtetës ajo ka parasysh krijimet e arteve pamore, që interpretojnë të vërtetën. Ajo copë letre që na sjell një imazh vazhdon të na dehë edhe sot me atë çfarë na përcjell… Fotografia është ndoshta i vetmi art ku interpretimi mund të vijë në forma të ndryshme për vetë hapësirën që të ofron. Po sa dimë ne për fotografinë shqiptare, për ata fotografë që mund të kenë ekzistuar para Marubëve, apo për mënyrën sesi ky art po zhvillohet sot.

Eleni Laperi, një grua që si Sontag pëlqen të shkruarin, fotografinë e ka një nga laboratorët ku ndalet më shpesh. Si njohëse e mirë e kësaj gjinie, ajo rrëfen në një intervistë më poshtë, diçka për historinë e këtij arti në Shqipëri dhe çfarë ka ndodhur me këtë art pas viteve ‘90 e deri më sot. Eleni na rrëfen problematikën me të cilën ky art përballet në vendin tonë…

Një javë më parë, në Galerinë e Arteve, u hap një ekspozitë me fotografi të panjohura të gjetura në familjet e fotografëve të kohës, nga dy studiues francezë. Duke u nisur nga ky fakt, ç‘mendoni për historinë e fotografisë shqiptare dhe sa e plotë apo e njohur është ajo?

Është një fakt i mrekullueshëm që fotografia erdhi në Shqipëri vetëm pak vite pasi ajo u shpik prej Nicéphore Niépce-s apo pasi u regjistrua nga Akademia e Shkencave në Paris, më 19 gusht 1939. Pra, edhe historia e fotografisë shqiptare është gati 150-vjeçare. Po është e trishtueshme të mendosh se duke pasur një trashëgimi prej qindra mijë fotosh e negativash nga fotografë si Marubët, Sotiri, Xhimitiku etj., që kanë ushtruar veprimtari në shumë qytete, si Shkodra, Korça, Berati, Tirana etj., nuk kemi një muze të fotografisë, nuk kemi galeri për fotografinë, nuk kemi një treg për fotografinë. Fotografisë te ne nuk i është dhënë vendi që i takon si pjesë e krijimtarisë në mes arteve e profesioneve të tjera.

Shkodra ka një thesar të paçmuar, që nuk e njohin as qytetarët shkodranë: Fototekën “Marubi”. Me këtë bazë jo vetëm duhej të ishte ndërtuar një muze, i cili do të ishte vend i zgjedhur vizitash për vendas e të huaj, po do të kishim në Shkodër një hapësirë të mrekullueshme për ekspozita kombëtare e ndërkombëtare të fotografisë, njerëz e kohë për të studiuar fotografinë. Një investim serioz, që do t‘i nxirrte mjaft shpejt shpenzimet, ja çfarë do të ishte Muzeu Marubi i Shkodrës.

Sfida e munguar e bashkëkohësisë- Interviste me Gezim Qendron

Sfida e munguar e bashkëkohësisë

Si mund të përshkruhet me fjalë rrugëtimi i artit pamor në Shqipëri pas rënies së komunizmit. Nëse arti i bërë në këtë periudhë do të jetë një stacion ku do të ndalojnë shpesh kritikët, rënia e komunizmit dhe ajo çfarë ndodhi me artistët e një brezi më parë që vijojnë të jenë edhe sot prezent me punët e tyre, është një periudhë interesante për t‘u hulumtuar. Pavarësisht sfidave dhe mungesës së përvojës apo të një tradite përvetësimi të risive, të artit qoftë modern ashtu edhe postmodern, të një mendësie përjashtuese, kjo nuk ka penguar që sot të kemi artistë bashkëkohorë, të cilët kërkojnë të jenë koherentë me ato çfarë ndodhin sot në rrjedhat e artit bashkëkohor. Gëzim Qëndro, njohës i mirë i këtij procesi kulturor shpjegon në një intervistë më poshtë disa nga detajet dhe pengesat e këtij udhëtimi artistik.

Si njohës i mirë i arteve pamore, si do ta gjykoje periudhën pas viteve ‘90 në artet pamore në Shqipëri?

Debatet në art dështojnë për shkak të paaftësisë

Debatet në art dështojnë për shkak të paaftësisë

Edi Muka/Lëvizjet në artet pamore pas viteve ‘90. Krijimi i elitave false dhe mungesa e bashkëkohësisë

Damian Hirst rrëfen në një skulpturë të improvizuar se si mund të jetë një shtatzëni, se si fle në barkun e fryrë të një gruaje koka e bukur e një fëmije. Por në skulpturën e famshme të një prej emrave më bashkëkohorë të artit të sotëm, nuk mungojnë mesazhet që ai kërkon t‘i japë nëpërmjet trupit, rrudhave në fytyrë, apo vështrimit të rrudhur. Hirst di të japë atë çfarë njerëzit kanë vërtet nevojë sot, atë çfarë ata kërkojnë nga arti. Por sa orvatet arti ynë pamor në ujërat në të cilat ndodhet sot kjo gjini në botë. Cilat janë tendencat dhe shqetësimet që na ofron panorama e artit shqiptar këto vite. Edi Muka, artist i njohur, kurator i një sërë ekspozitash të nivelit ndërkombëtar, komenton në një intervistë më poshtë, gjithçka çfarë ka ndodhur këto vite. Në një kohë që tashmë nuk ka më kufij, ku shqetësimi nuk mund të jetë pjesë vetëm e një hapësire, ka ardhur koha që artistët këtu të flasin me zërin e asaj çfarë ndodh sot në artin bashkëkohor. Të qenurit bashkëkohor tashmë nuk mund të jetë më çështje mode, por një domosdoshmëri. “Artistët shqiptarë kanë nevojë të kuptojnë se tashmë jetojmë në një botë e cila virtualisht nuk ka më kufij (pavarësisht se për ne kufijtë fizikë janë shumë të pranishëm). Kjo do të thotë se është një domosdoshmëri urgjente mbushja e atij boshllëku informativ, i cili për fat të keq vazhdon të dominojë edhe brezat e rinj”, thotë Muka.

Postmodernizmi nuk eshte gjithnje bashkohesi – Genc Permeti

Postmodernizmi nuk është gjithnjë bashkëkohësi

A mund t‘i përgjigjemi pyetjes se çfarë është bashkëkohore sot thjesht me fjalën “postmodernizmi”. Kjo përgjigje që ka ngjallur debate mes teoricienëve të artit të kohërave të sotme, lë hapësira të ndryshme interpretimi.
Asgjë nuk mund të jetë absolute,por ecja në një vijë logjike mbi atë çfarë operohet
sot në botë dhe në atë çfarë vazhdontë jetë e pëlqyeshme dhe e ndjeshme,
sigurisht që është një vijë e rëndësishmepër artin. Në Shqipëri, gjithnjë kanë munguar
debate të tilla, të cilat gjithnjë janë tentuar të rreken në debate për mbrojtjen
e kaheve të ndryshme të interesave të grupeve të ndryshme të artistëve, ndërsa debatet
mbi filozofinë e vërtetë, nëse mundtë quhet kështu të artit kanë munguar. Vetë
kalimi nga periudha e soc-realizmit në një liri të shprehuri, ka sjellë shumë zhvillime
interesante, të cilat mund të interpretohen në mënyrat e tyre nga kritika apo historianët
e artit. Por nëse kemi njerëz që duan të pikturojnë, nuk kemi pasur këto kohë
njerëz që duan të studiojnë artin. Dhe ajo kohë, ose pemë kronologjike, siç e quan në
një intervistë më poshtë një nga artistët earteve pamore, Genc Përmeti, do të ishte
mirë të analizohej nga njerëz të cilët nuk e kanë jetuar atë, duke mos përzier mendimin
real me emocionet, vazhdon të mbetete rrëfyer vetëm nëpërmjet kujtimeve,
apo mendimeve vetjake të çdonjërit prej nesh. Genc Përmeti flet në një intervistë më
poshtë mbi debatin mbi bashkëkohësinë, atë çfarë ka ndodhur në artet tona pamore
sot dhe mungesën e kritikës….