Pse humbin artistët në Tiranë – Leter Ministrit, Fani Zguro

Pse humbin artistët në Tiranë

FANI ZGURO
Ministrit të Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve

Z. YLLI PANGO

I nderuar zoti Ministër!

Duke shprehur keqardhjen time, ku dhe për në raste të tilla banale duhet t’ju drejtohem personalisht juve, në mënyrë që skandalet, të cilat Galeria Kombëtare e Arteve i prodhon prej muajsh, të marrin zgjidhje. Unë quhem Fani Zguro, fitues i çmimit të parë në konkursin ndërkombëtar të arteve pamore “Onufri 2007”, kuruar nga Ervin Hatibi dhe Rubens Shima, organizuar nga Galeria Kombëtare e Arteve. Padyshim që pas gjithë peripecive që kanë ndodhur jo vetëm pas dhënies së çmimit, por edhe gjatë kurimit të aktivitetit nuk do doja kurrsesi që një tjetër artist të vihej në pozicionin tim.

Artisti i Javes – Eltjon Valle

Per me shume mbi projektin e tij Pure Black lexoni plan-projektin e Eltionit.

Eltjon Valle 1984 Kucovė (Albania). Jeton dhe punon nė Milano (Italy)
Pallate, gradaēela, struktura arkitektonike tė avanguardias
tė pėrpunuara si esenca tė njė konteksti vital, qė frustojnė
njerėzimin-sipėrfaqėsisht tė pafund dhe tė paformuar. Madje
deri errėsim tė ekzistencės, duke simbolizuar dominimin e
skenografisė urbane kundrejt qėnies sė individit, kur ky i
fundit po konsumon esin pėr mbijetesė. Njerėzimi rigjen
konfirmimin e tij vital nėpėrmjet ngjyrave dhe dritave, qė
artisti i rivesh me kontradiktėn e simboleve nė luftė
permanente, mė tepėr me obskurantizmin psikologjik, sesa
atė fizik. Kėto mesazhe, tė njė vitaliteti tė paezarueshėm-tė
njė energjie kreative, lindin nėpėrmjet intuitės artistike tė
Eltjon Valles. Artisti emergjent shqiptar lindur mė 1984,
aktualisht studion nė Akademinė e Arteve tė Bukura tė
Breras nė Milano. Ai ushtron si mjet ekspresiv nė mėnyrė
krejt personale teknikėn e vajit, pėr tė arritur atė rezultat
karakteristik tė egos, qė jemi mėsuar tashmė ta shohim nė
punėt e tij. Falė talentit tė tij agresiv dhe virtuozitetit teknik,
Valle pėrdor substancat e naftės pėr tė krijuar aureola multiformash tek ēdo vepėr. Nga
piktura, tek vizatimi, nga skulptura, tek video-instalacioni, artisti emergjent shndėrrohet nė
materie organike, premordiale si shumėfishim elementėsh bazikė. Fluiditeti i planeve
ndryshon nė ēdo fazė tė punės dhe aplikimi artistik qė i ushtrohet pikturės, kapėrcen ēdo
iluzion optik. Intuita qė impenjon naftalinėn si istrument ekspresiv, krahas alternativave tė Katedralja e Milanos ngjyrės me vaj, lind fare natyrshėm nė vepėr, duke u shndėrruar tek-tuk nė pastel apo nė
ushtrime grafike. Qė pėrmirėsojnė lėvizjen. Disa vjet mė parė nė vendin e tij tė lindjes
Kuēovė, Valle frymėzohet nga figura e njė vejushe nė tė zeza dhe e fikson atė si njė
shenjė e vetme nafte, qė ka ngelur atje, sepse koha nuk e pėrdori mė. Ky rast ekspresiv
pati qenė edhe elementi i parė qė dha shtysėn e kėtij projekti riciklues. Maternitet e forcė
shfaqen nė dizenjot e figurave humane, qė Eltjon Valle i realizon nėpėrmjet teknikės sė
karbonit, vajit dhe kryesisht naftės: si kushti bazė i ēdo pune tė tij. Dora e artistit u jep
figurave njė reliev plastik apo njė impakt viziv, tė cilin e projekton jashtė realitetit tė tyre.
Sikurse nė peizazhet urbane, mund tė zbulohen gjurmėt e formimit kulturor tė kėtij artisti
emergjent, nė evokimin kromatik tė fund imresionizmit, edhe kėto vizatime thėrrasin
virtualisht pėr suport: forcėn e formave tė Mikelanxhelos. Njė artist kult ky pėr Vallen, tė
cilin ai e ka studiuar me entuziazėm tė thellė, sikurse edhe skulpturat e Tombe Medicee-t.
Pėr mė tepėr, pasuria e forcės ekspresive tė kėtij artisti ėshtė konfirmuar nga disa portrete,
qė kompletojnė ekspozitėn “People & placet” (njerėz dhe vende). Kaq fizikė dhe realė, ata
kėrcėnojnė telajot, gati pėr tu ēliruar nga vepra me korniza gjakėsore. Eltjon Valle ėshtė
njė artist, i cili qė nė fillimet e tij na lė tė kuptojmė se kėrkon tė lerė tek spektatori, njė
shenjė mė tė fortė sesa vetė vepra.

Tirana 2006

http://www.eltjonvalle.com/

Tradhtia e tradhtisë së “Onufrit”

Tradhtia e tradhtisë së “Onufrit”

Shkruan : Ben Andoni

Dikur, ka zgjatur shumë mbledhja, që do përcaktonte emërtimin e Konkursit të artit pamor. Kishte ndryshuar sistemi dhe në frymën e re, në idealet e reja, në dallditë e reja, duhej një emër i ri. I beftë, si koha e re; dhe gjithëpërfshirës, ashtu si shpesh shqiptarët mendojnë për gjërat “e reja”. Gjithmonë, si Sizifi nga fillimi. Dikush propozoi emrin e Onufrit. Protopapa, që në shekullin XVI, kishte pikturuar me sukses në Berat, Kostur, më pas në Valsh dhe Shelcan të Shpatit, kishte ikur nga kjo Botë duke marrë me vete misterin e të “kuqes” së famshme të tij. Vonë, shumë vonë, shqiptarët identifikuan kishat, ku kishte pikturuar. Dhe këtë falë bjelloruses Puzanova, që Zoti e hodhi ndër këto troje. Sot, e kësaj dite, në Valsh dhe Shelcan duhet të ikësh me sakrifica. Kurse Onufri është dërguar në harresën e vet “të natyrshme”.
Por, që nga ajo ditë, kur bëheshin kaq fjalë, Konkursi i Artit Pamor “Onufri” do të merrte jetë. Vetëm emri i mbeti (për paradoks) me konceptin bashkëkohor, që pretendonte se po përcillte ky aktivitet mes shqiptarëve dhe të huajve të pranishëm. Fillimi ishte i çuditshëm. Pak i stisur, por ai gjithsesi manifestoi rrugën e re që po merrte arti shqiptar. Pak nga pak, peneli i la vend instalacionit (shpesh këto ishin kopje të punëve të para në katalogjet e huaja-pëshpëritnin mesveti artistët); pastaj video. Pafund video. Shumë syresh edhe amatoreske. Nga pak “ikën” artistët më “të vjetër”, ndërsa “të rinjtë” ishin më familjarë. Çdo drejtor solli risitë e tij. Njëri e mbylli duke e bërë vrimë gjilpëre derën e tij, dikush, pas tij, e hapi, sa mund të futeshin dhe vetë devetë. Shteti derdhi rregullisht paratë e taksapaguesve sipas kapriçiove të ministrave të kulturës. Dhe, kështu “Onufri” i kapërcyellit të shekullit XX u ngjit drejt XXI…
Shumë u përplasën artistët. Të rinj me të vjetër. Vendas dhe të huaj. Qytetarë dhe provincialë. Të qendrave dhe rrethinave. Eci…

Erdhi Onufri 2007
E fundit, si një epilog për bjerrjen e këtij aktiviteti, ishte “Onufri 2007” me konceptin “Tradhtia në Art”. Një koncept i mrekullueshëm, që është bashkë-kuruar prej Rubens Shimës dhe Ervin Hatibit. Por, koleksionimi i punëve të tyre, që u përkasin viteve ‘70-‘85 për të treguar se “tradhtia nuk është një koncept i ri në art” ishte pak si tepër zhgënjyes. Kjo, jo vetëm për faktin se artistët e përdorur si kundrapeshë janë gjallë dhe e meritojnë një leje morale, por të vendosura në atë mënyrë, në atë ‘aneks’ të papërfillshëm të Onufrit, tregonin një paradoks më shumë shqiptar. Kjo oponencë, duket shumë e vogël, po të kesh parasysh se ajo lloj tradhtie në art- ka qenë në çdo kohë dhe i përket çdo epoke. Në vende të ndryshme dhe në hapësira kulturore shumë më të emancipuara se tek ne. Kanë shpëtuar veprat, që kanë pasur tutelën fetare, sepse nën kubenë e objektit të religjionit, mund të punoje për gjithçka. Mjafton, që t’i përmbahesha Hyut dhe talentit. Në artin e vërtetë vendosnin kanone të tjera. Të kthehemi në argumentin tonë:
Karikaturat, që mbulojnë një seksion, vërtetë duken aq demode në ide, por ndër to kishte punë, që mund t’i përkisnin dhe kësaj kohe. Një mision që arti, duhet t’ia dijë një artisti të vërtetë. Sa për pjesën tjetër të Onufrit, ti zhgënjehesh në çdo hap. Jo sepse arti, që paraqitet është shumë naiv dhe me abstragime të pakta, por impenjimi i artistëve pjesëmarrës është tejet i papërfillshëm. Punët e mrekullueshme të Lala Meredith Vulaj nuk i rrinë fare konceptit, të autorëve, ose, e plotësojnë më shumë, nëse ata duan, kuptohet. Shumë punë, me emërtesën tashmë slogan, “Pa titull”, nuk plotësojnë as idenë e tyre, sepse janë vendosur në paretet e Galerisë. “Human Signs” të Adrian Isufit mund të rrinin më mirë me një koncept tjetër, ashtu si puna e Lad Myrtezait, etj. Po ashtu, pa impenjim duket dhe puna e Najada Hamzës dhe shumë prej artistëve janë tepër larg konceptit të Onufrit.
Nuk dihet se çfarë do të bënte ky komunitet artistësh në vitet ’70-’80, por duke marrë parasysh se shumë nga artistët-shqiptarë të asaj kohe ishin shkolluar jashtë, kishin thithur aromë, që shumë nga artistët shqiptarë sot mund ta marrin më lirisht, të duket se edhe të sotmit, nuk do kishin shumë largësi me të parët e tyre. Për fat të keq, nuk është se kanë shumë frymëmarrje.
Shima tha se nuk kanë rëndësi emrat e autorëve që i kanë bërë këto vepra, pasi qëllimi nuk janë artistët, por mënyra sesi arti operon me të njëjtat forma në kohë të ndryshme. Vetëm se, duket se mjetet e mbytën qëllimin. Më tej, po Shima, në një media ka thënë se ishte e rëndësishme që produkti i ofruar nga artistët pjesëmarrës të jetë koherent me temën e vendosur këtë vit “Tradhtia në art”. Në fakt, të para atje, ato nuk tregonin se i përmbaheshin këtij qëllimi.

Nga legjenda e Golemit..duke e lënë Pigmalionin
Por ndjesia e tradhtisë së artistëve shqiptarë këtë herë i shkonte më mirë ndjesisë së Golemit. Shumë e njohur në legjendat e hebrenjve të Evropës. Ku rabini Judah Loew në Pragë në shekullin XVI e krijoi një golem bash për të mbrojtur një geto të Pragës Josefov nga goditjet anti-semitike. Ishte koha, kur perandori i vendit shpalli se hebrejtë e Pragës duhej të vriteshin apo përziheshin. Për këtë, një golem duhej të bëhej nga argjila e brigjeve të lumit Vltava në Pragë. Duke plotësuar ritualet e tij, Rabini ndërtoi Golemin dhe e bëri atë të vinte në jetë -duke i recituar në Hebraisht. Qëllimi ishte që kjo krijesë të mbronte komunitetin hebre. Por, ndërsa Golemi i Rabinit rritej, ai bëhej shumë i keq: filloi të vrasë njerëzit e tjerë, që nuk ishin hebrej. Dhe. Legjenda vazhdon që golemi arriti që të godasë dhe vetë krijuesin e tij dhe të gjithë hebrejtë e tjerë. Golemi, që do të thoshte, diçka e paformuar dhe jo perfekte, apo një trup pa shpirt, u bë krijesa e keqe, që i kthehet vetë Krijuesit. Fjala, që ishte shfaqur fillimisht tek Bibla, në Psalmin 139:15-16, kishte një moral të qartë: vetë Zoti mund të krijojë, jo njerëzit.
…
E përkthyer në kohën tonë dhe duke e lënë të vetmuar për një moment legjendën e mrekullueshme të Pigmalionit, që e mbrojti këtë herë Onufrin tonë, morali është i qartë, tradhtia në art është gjithmonë. Ai ndodh kurdo dhe kudo, ku është qenia njerëzore. E cila nuk ndryshon nga koha, nga ardhja e formacioneve ekonomike-shoqërore, por veç nga tharmi i saj. Dhe, arti shqiptar ka treguar se legjendën e Pigmalionit e ka kuptuar në pjesën e parë dhe tash ka përfunduar në atë të Golemit.
Krijesa e re e artistëve shqiptarë, golemi i tyre, tash po ha vetë krijesat e saj, sepse është larg artit të vërtetë. Njësoj si arti, që qesëndisin artistët e artit pamor dhe që ndodh në Pallatin e Kongreseve apo gjetkë, me turbo-folkun panballkanik dhe me ritmet e çfarëdo-lyrshme, me të cilën mrekullohet sot shija e shqiptarëve.
Në skaj të katit të dytë, një ndërtues shqiptar, në një sfond të mrekullueshëm blu ka plotësuar ëndrrën e tij. Është një vallëzim i blusë, që duket se ka mbytur muzgun. Atë muzg të gjatë të Shqipërisë dhe ëndrrën për një gjë të re. Atë muzg, që nuk largohet kurrë. Por, e reja nuk vjen në Shqipëri, ndërsa muzgu i autorit zgjatet e zgjatet. Ka qëndruar në fond dhe është shfaqur, por që është jashtë konceptit të tradhtisë. Është qesëndia e tradhtisë. Në fakt, nuk ka tradhtuar askënd. Madje as veten. As ëndrrën. Shqiptarët gjithmonë janë në muzg të pamundësisë së tyre. Edhe autori, që e kanë qësëndisur më kot. Por Golemi i vret.
Është ftohtë në Tiranën artistike të viteve ’00. Një e ftohtë, që nuk mundet kurrkush ta qetësojë. Mbase edhe ata burrat, që në atë mbledhjen e fillimit, dikur mtonin se ky konkurs paradoksalisht do të kishte emrin e një piktori, që sapo kishte lënë mesjetën. Ishte Protopapa Onufër, që shqiptarëve ua tregoi sërish një e huaj. Sërish dhe sërish.

Mes “Nëntorit” dhe “Onufrit”

Vlash Prifti Gazeta Shqip

Çfarë sollën dy nga ekspozitat më të fundit në Galerinë Kombëtare të Arteve dhe ç`kahje po merr arti ynë pamor këto vite

Nuk jam kritik në profesion, as nuk e pretendoj një gjë të tillë. Për mua, t‘i futesh asaj rruge, kërkohet jo vetëm të kesh prirje për të, por duhet edhe t‘i përkushtohesh gjatë dhe me gjithë pasionin e nevojshëm që ta njohësh e të familjarizohesh me sekretet profesionale të saj, të njohësh gjuhën e veçantë të kritikës, të dhënat nëpërmjet saj për ecurinë dhe arritjet më të fundit të shprehura nëpërmjet artit pamor në botën e sotme, të njohësh personalitetet dhe individët pjesëmarrës aktivë brenda dhe jashtë vendit, korrentet dhe zhvillimet aktuale etj., etj., e nga ana tjetër duhet të përballesh edhe me mërinë e të tjerëve. Por, ajo që më shtyu thjesht si krijues të jap mendimin tim ishin mes të tjerash propozimi që më bëri njëri prej artistëve dhe organizatorëve të prezantimit të dhjetë radhazi të veprave në gjininë e pikturës të bashkësisë së piktorëve artistë të moshave dhe brezave të ndryshëm “Nëntori 10″, si dhe indinjata e shprehur me të drejtë në ceremoninë e hapjes nga njëri prej artistëve tanë të njohur ndër vite, pjesëmarrës në këtë takim. Një indinjatë e shprehur në një formë të hapur e krejt normale për shoqërinë e sotme, ku secili si individ, por edhe i grupuar në formën e një shoqate artistësh, dëshiron të prezantohet para publikut artdashës, pse jo edhe në sallat e galerisë kombëtare, ku në mënyrë të pandërprerë janë prezantuar dhe prezantohen edhe individë apo grupime të tjera artistësh. Për ta bërë një gjë të tillë, kësaj shoqate apo këtij grupimi artistësh, të cilët e kanë bërë këtë zgjedhje që të shprehen nëpërmjet këtij mediumi tradicional nëpërmjet penelit, nuk duhet, mendoj unë, t‘i krijoheshin pengesa të tilla artificiale, madje asnjë pengesë e çfarëdo lloji qoftë, si ajo e bërë pak vite më parë nga ish-drejtuesit e galerisë (siç u deklarua nga folësi) që ata të mos ekspozoheshin atje. E mbi të gjitha kur shumë prej tyre janë krijues me përvojë, me arritje në krijimtari, madje themelues të shkollave tona të para të artit në ato vite kur privacionet në lirinë e të shprehurit ishin të mëdha dhe aspak të ngjashme me atmosferën dhe kushtet e lulëzimit të artit modern në fillim të shekullit të kaluar në Montparnas të Parisit. Si rrjedhojë, indikacionet e sjella me vete nga shkollat e lindjes dhe periudha relativisht e gjatë e një edukimi të kufizuar e të mbyllur në vendin tonë, edhe pse tashmë po ecet drejt një shtrati të ri e teorikisht pa asnjë pengesë, për mendimin tim, vazhdon të ndjehet akoma edhe në ekspozitën e lart përmendur, por edhe në të tjera paralele me të, të hapura kohët e fundit. Por, gjithnjë sipas mendimit tim, kjo dukuri që vazhdon të jetë prezente, nuk mund të mënjanohet thjesht nëpërmjet formës apo mënyrës së mospranimit apo të përjashtimit. Në radhë të parë situata e krijuar nga përjashtimi sjell një situatë konflikti e si pasojë atë të zgjatjes së periudhës që nevojitet dhe është e domosdoshme për vetëndërgjegjësimin për ndryshim. E pastaj terreni për alternativa të reja që praktikisht krijon apo është nxitës në kushtet e lirisë së shprehjes, duhet të mos mbetet i zbrazur në sajë të përjashtimit por, i vënies në funksion të vetëpërjashtimit që vjen si rezultat i përballjes e i konkurrencës së vazhdueshme gjithnjë e në shkallë më të lartë nga pikëpamja intelektuale dhe i aftësisë për t‘u shprehur me kërkesat dhe ritmin e kohës. E drejta për të shprehur kundërshtim e mospajtim kundrejt një gjendjeje të caktuar, duhet të ekzistojë brenda demokracisë në vetvete. Sipas një studiuesi të artit modern dhe atij bashkëkohor, kur arti sot bëhet objekt diskutimi mes grupesh bashkëbiseduesish, biseda priret të veçojë në njërin krah ata që diskutojnë stuhishëm e me gjëmim dhe në anën tjetër ata që qëndrojnë të tërhequr dhe që mbajnë një qëndrim më të butë.

Në fakt, të dyja format e përgjigjeve tipike shpesh bazohen te i njëjti dyshim = tek ai se kushdo prej tyre vështirë se e di se çfarë po thotë.

A nuk jemi që të gjithë (sigurisht dikush më shumë e dikush më pak) nën trysninë e ndikimit të mbartjeve të panevojshme nga e shkuara dhe të mangësive të një formimi e ndërgjegjësimi të plotë? Edhe pse tashmë liria e shprehjes është fituar, në terrenin në të cilin veprojnë, eventualisht mungon një traditë e vyer e arteve pamore, veçanërisht ajo e viteve të fundit, mungojnë muze me vepra të vyera të autorëve të njohur botërorë të periudhave të ndryshme, si dhe ata bashkëkohorë, mungon literatura e përkthyer dhe e botuar në shqip për sa u përket koncepteve, mendimeve dhe vlerësimeve të autorëve të mëdhenj për artin, ajo e kritikës bashkëkohore e të tjera. Mungon gjithashtu ndihma sociale e akorduar nga shteti për artistët, mungojnë shumë gjëra të tjera të domosdoshme, sidomos për brezat në formim. Në shkollat e mesme artistike, ku edhe mësohen bazat fillestare në lëndën e vizatimit, por edhe në të tjerat, përdoret akoma metoda e të rrokurit të karakterit nëpërmjet proporcioneve (metodë e vjetër ruse që nuk ngjan as me atë të Polikletit, tashmë edhe ajo e tejkaluar).

Por, mbase më e rëndësishmja në ambientet tona, mungon atmosfera krijuese e një pranimi të natyrshëm për bashkëbisedim të mendimeve dhe alternativave të ndryshme për nxitje, për një sinqeritet më të madh për ballafaqim të hapur me zhvillimet e kritikës së sotme dhe arritjet e përtej kufijve në këtë fushë dhe jo vetëm ato brenda nesh, që do të na detyronin herë pas here të reflektonim, të gjykonim e të arsyetonim sipas një përgatitjeje më të plotë e të shpreheshim me një gjuhë më profesionale. Janë mjaft të pakta prurjet e ekspozitave me vepra origjinale të autorëve të njohur botërorë (me sa di unë ato janë gjithsej pesë ose gjashtë të tilla ndër vite), duke mos përjashtuar këtu edhe pjesëmarrësit e huaj në Bienalen e Tiranës dhe në atë të “Onufrit” me një nivel që për sa u përket pjesëmarrësve të huaj, sa vjen dhe bëhet edhe më i dobët.

Fani Zguro fiton Onufrin

Juria: “Me rrugët e Zguros, njohëm Tiranën”

          

Alma Mile

15-01-2008 Shekulli

Fitues të dicionit të 14-të të “Onufrit” janë Zguro, Zeneli, Muzzolini dhe Pema

Fani Zguro, Driand Zeneli, Bruno Muzzolini dhe Heldi Pema janë “tradhtarët” e “Onufrit 2007″. Mbrëmë në ambientet e Galerisë Kombëtare të Arteve, u shpallën në një ceremoni modeste fituesit e edicionit të 14-të të Konkursit Ndërkombëtar të Arteve Pamore. Zguro u shpall fitues me videoartin “Street by street”. “Puna që fitoi konkursin, ka një impakt të menjëhershëm. Ka pamje shumë të forta, pasi jep idenë e Tiranës së sotshme, parë me një forcë të madhe, por mbi të gjitha me shumë realizëm. Kam pak ditë në këtë qytet, që nuk e njihja më parë dhe dallova menjëherë ndryshimet e dukshme dhe kontradiktat që vihen re mes ndërtimeve të bëra në epoka të ndryshme. Është një moment ndryshimi, i një dëshire për t’u zhvilluar. Kjo punë paraqet pikërisht këtë moment. Sapo hyra në ekspozitë, puna që më goditi më shumë ishte pikërisht kjo, pasi njoha menjëherë qytetin”, – thotë kryetarja e jurisë, Maria Campitelli kuratore e pavarur, e njohur në ambientet artistike pamore italiane.

Fitues i çmimit të dytë është Driand Zeneli me videoinstalacionin “Kur të rritem do të bëhem artist”. “Është një punë interesante që përputhet me konceptin e konkursit, me tradhtinë, me mitin e Pigmalionit. Ai tregon historinë mbi tradhtinë ndaj artit nën regjim dhe vështirësitë për të qenë sot artist në kuptimin e vërtetë të fjalës. Të jesh sot artist në Shqipëri nuk është e lehtë”, – vazhdon Campitelli.

Fituesi i tretë është artisti italian Bruno Muzzolini me videoartin metaforik “Ngricë”. Krahas çmimeve tradicionale të sponsorizuara nga Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, u nda edhe një çmim special që parashikon rezidencën në Milano të artistit Heldi Pema për tre muaj. Përveç Maria Campitellit, juria përbëhet gjithashtu nga Albes Fusha, fotograf dhe pedagog në Akademinë e Arteve të Bukura, Ormira Lulani, specialiste e arteve pamore në MTKRS, Christine Frisinghelli, Drejtore e Muzeut të Artit Bashkëkohor në Grac të Austrisë dhe drejtore e revistës artistike “Camera Art”, Austri, Matteo Fochessati, kryekurator dhe kritik arti i “Netëork”, Genova dhe Miami. “Niveli i përgjithshëm i ekspozitës është i mirë, me punë të ndryshme nga njëra-tjetra, një miks gjuhësor teknologjik. Kishte video, të cilat mbizotëronin dhe që fituan në mënyrë absolute, pikturë, instalacion, fotografi, pra të gjitha mënyrat e të shprehurit, që janë tipike të artit bashkëkohor. Më duket se artistët shqiptarë janë të ingranuar dhe janë brenda zhvillimeve të artit bashkëkohor. Ndoqa edhe punët e paraqitura në Bienalen e këtij viti në Venecia, të cilat patën një sukses shumë të madh, madje në një moment dukej se pavioni shqiptar do të ishte një nga fituesit”, – thotë kryetarja e jurisë.

Gjykimi i Onufrit

“Onufri”, në duart e Frisinghell, Campitellit dhe Fossatit

Mbërrijnë në Tiranë tre anëtarët e jurisë së edicionit të 14-të të “Onufri”-t

Christine Frisinghelli, drejtoreshë e Muzeut të Artit Bashkëkohor në Grac të Austrisë, Maria Campitelli, një nga kuratoret më të njohura indipendente italiane, Matteo Fossati, kurator i muzeut “Wollsonia”, një nga muzetë e rinj privatë në Genova, pjesë e investimit të multimiliarderit amerikan, Mitchel Wollsonia, janë tre anëtarët e jurisë së konkursit “Onufri” që kanë mbërritur dje në Tiranë. Tre anëtarëve të huaj të jurisë do t‘i shtohen dhe dy emra të paprezantuar publikisht deri dje që janë zgjedhur nga Ministria e Kulturës. Pesë anëtarët e jurisë do të japin gjykimin e tyre brenda një kohe relativisht të shkurtër mbi një nga evenimentet më të njohura të artit pamor në vend. Dhe pse në thelb juria, pa njohur pjesën e emrave shqiptarë janë emra të njohur të artit bashkëkohor, si Maria Campitelli e famshme në vendin fqinj për krijimin e grupit “78″, një grup që solli revolucion në konceptet e artit në ato vite, koha që ata kanë në dispozicion është e pamjaftueshme për të dhënë verdiktin për një event të tillë.

Për herë të parë mes ministrisë dhe organizatorëve të këtij eventi duket se ka pasur konflikte për emrat që do të jepnin gjykimin mbi punët. I nisur mes konfliktesh mes drejtorit të galerisë dhe njëri prej kuratorëve të këtij aktiviteti, duket se “Onufri” deri në fund shkoi mes peripecish.

Por për artistët pjesëmarrës në këtë aktivitet pjesa më e madhe janë emra të rinj në fushën e arteve pamore është tepër e rëndësishme gjykimi mbi punët. Pavarësisht debateve, ata janë pjesë e një gare, ku fituesit duhet të vendosen larg paragjykimeve që kanë ndjekur deri tani këtë aktivitet.

Motoja e këtij edicioni kuruar nga Rubens Shima dhe poeti Ervin Hatibi është “Bërë me tradhti”. Në thelb ky është një koncept që provokon ndjeshmëri artistike, gjë e cila shihet dhe nga veprat e prezantuara. Tradhtia në këtë event nuk është marrë thjesht si një gjendje mes artistit dhe punës së tij krijuese, por si një hapësirë ku mund të aludosh dhe të sjellësh shqetësimet e tyre për situatën dhe vendin ku jeton.

Pjesa më e madhe e artistëve pjesëmarrës janë nga Shqipëria, ndërsa nuk mungojnë dhe artistë të huaj, kryesisht emra të rinj.

Interesante është prezenca e Luca Bolognesi apo Bruno Muzzolini, Achim Maximilian Naumann d`Alnoncourt, po kështu e artistëve shqiptarë si: Gent Gjokola, Gent Gjikopulli, Lad Myrtezai, Najada Hamza, Alban Hajdinaj, Adrian Isufi, Idlir Koka, Gent Korini etj. Ka mbetur vetëm një ditë nga ku këta artistë do të mësojnë se cili prej tyre është përfaqësuesi që ka sjellë më shumë produktivitet në këtë event. Dhe po të mendosh morinë e punëve, është disi e çuditshme se si ky gjykim do të bëhet vetëm në një ditë, kur ende nuk dihen se cilët do jenë anëtarët e tjerë të jurisë, dhe kur ende nuk ka nisur komunikimi i tyre me punët.

“Onufri”, a e bën dot?

 Indrit Sinanaj

25-12-2007 Shekulli

Na zuri fare papritur “Onufri” i këtij viti. Ecja në bulevardin kryesor “Dëshmorët e Kombit” dhe teksa kërkoja të gjeja ndonjë parkim buzë Hotel Dajtit, në ballinën e Galerisë Kombëtare më zunë sytë posterin e atij që është aktiviteti më i rëndësishëm i Arteve Pamore në Shqipëri, konkursit ndërkombëtar me 14 edicione “Onufri”.

Unë hyj tek admiruesit rezistentë të artit për arsyen e thjeshtë se unë ende besoj tek arti. Besoj se arti ka potenciale të na bëjë mirë dhe më të mirë, të na zmusojë thepat dhe këndet, të na ofrojë mënyra për ta parë botën nën optika të tjera. Në fakt, sa herë mendoj mbi këtë çështje, më rezulton se Arti është par exellence demokracia e mirëfilltë. Pikërisht me këtë lloj dashurie pothuaj fëminore, përbën ngazëllim për mua kur mësoj për ndonjë aktivitet kulturor që gjallon jetën kulturore të kryeqytetit.

Po vërtet, ama, që “Onufri” i këtij viti na zuri fare papritur. Asnjë poster i shpërndarë nëpër Tiranë, asnjë publicitet televiziv i çfarëdolloj intensiteti, asnjë flier a trakt subversiv, pra, asnjë koordinatë urbane që në ndonjë mënyrë a tjetër do të na bënte me dije se diku, në kryeqytet, po ndodh një aktivitet i përmasave të tilla.

Kur afrohem tek posteri i Galerisë (i vetmi) që lajmëron Onufrin, arrij të shquaj madje temën, e cila është bajagi ngacmuese. “Bërë me Tradhti“. Tema përbën një provokim pikant, sidomos për pjesën më të madhe të publikut, të ardhur nga një kontekst i larmishëm tradhtarësh dhe poliagjentësh. Nuk është vështirë të arrish në përfundimin se tradhtia, ashtu si atëherë ajo politike, është stratagjema më e shpeshtë për anti-establishment. Dhe po të hysh brenda, punët e justifikojnë konceptin kuratorial. Ke aty jastëqe që shërbejnë si ekrane monogamish, shenja trafiku mbi të cilat kemi rënë dakord se janë shenja dhe jo vepra arti, erotikën e përmbajtur të sharrimit melodioz të një violine. Pra tek Onufri arrin ta dallosh tradhtinë jo vetëm në la trahison des images, por edhe në tradhti mjetesh, zejesh, kohësh dhe kufijsh. Ke aty përkëmbime interesante zejesh, në video që të shiten për fotografi, trungje pemësh me zgjatime seksuale alla Dali` etj.

Shkurt, Onufri i këtij viti ia vlen për t’u parë. Mjediset onirike që përcillen nga disa video-projeksione, kalojnë butë në ca vepra të tjera hiperrealiste (si psh një punë e Fani Zguros apo fotografia e Elsa Martinit, ose Francesco Acones), duke të dhënë ndjesinë se në fakt, realiteti është i të njëjtit sua me ëndrrat. Këtu, ata që tradhtojnë, janë vetëm sytë. Ndërsa në katin e dytë mund të gjesh një ekspozitë të “dytë“, tradhtie kohore, një “Onufri side effect“ siç thonë kuratorët. Në të janë ekspozuar me shumë sqimë “Shqipëria – si do të bëhet“ e viteve ’80. Është hera e parë që risillen në ndërgjegjen e kryeqytetit këto tablo. Një Shqipëri gati e harruar tashmë, një Shqipëri klaustrofobike me ankthe konspirasish ndërkombëtare që minonin komunizmën, një Shqipëri me heronj të inflacionuar, të nënkuptuar, të keqkuptuar. Pra, mund të themi se “Onufri“ i këtij viti është anti-establishmenti i fundit drejtuar kujtimeve, kuptimeve, përkufizimeve, aktuale dhe historike, që kemi mbi artin pamor, marrëdhëniet e tij me artistin dhe perceptimin publik.

Por siç e thamë edhe në fillim, edicioni i kësaj radhe vërtet na e “bëri me tradhti“. Onufri vetë tradhtoi i pari. Se na erdhi papritur. Kur s’e prisnim. Kur nuk e kishim mendjen. Si të thuash, pa paralajmërim. Zero foreplay. Diçka më kujtohet në fakt, nga shfletimi i faqeve kulturore në të përditshmet, që hapja e konkurrimit për pjesëmarrje ka qenë në muajin nëntor. Ky fakt më pat bërë shumë përshtypje pasi dihet botërisht se axhendat artistike të vitit duhet të përcaktohen qysh 1 vit përpara, siç ndodh në të gjitha organizimet serioze në botë. Ky anticipim lejon parashikimin e fondeve që do t’i lihet aktivitetit, aplikimin eventual për sponsora, planifikimin e saktë të aktiviteteve promocionale që do të ndërmerren. U jep edhe kohën e mjaftueshme artistëve, kombëtarë dhe jokombëtarë, ta mendojnë mirë e bukur se me se do të paraqiten në edicionin e radhës. Sepse “Onufër” nuk kemi çdo muaj. Kështu pra, me shpalljen e konkursit në nëntor i bie që koha për përgatitjen e këtij edicioni ka qenë rreth 4 javë. Në rast se kjo nuk është ndonjë lloj sfide alla “A e bën dot – (ekspozitën në 30 ditë)?”, atëherë unë e kam vërtet të vështirë të mos bëj pyetjen: Cilat janë mundësitë që një ekspozitë ndërkombëtare të zhvillohet për katër javë? A mundet të ndërtohet koncepti kuratorial, të pranohen aplikimet, të bëhet seleksionimi i punëve, vetëm për 4 javë?

Rrëmoj të gjej se ç’mund të bëjë një kurator për një kohë të tillë dhe më rezulton se në 4 javë kohë, nuk del koha për shumë gjëra. Ndaj “Onufri” i kësaj radhe ishte “Onufri” më sekret i të gjitha edicioneve. Pa postera. Pa lajmërime nëpër shtylla a billboarde. Pa qoftë edhe ndonjë spot të vockël të vockël në Televizionin Publik Shqiptar (shtetëror ky, ashtu si edhe “Onufri”) që të organizonte vëmendjen e opinionit publik ashtu që vizitat mos t’i liheshin rastësisë ose parkimeve pranë Hotel Dajtit. Ndaj “Onufri” i kësaj radhe (me ç’na dëftejnë logot në posterin kryesor) ishte “Onufri” më i këputur, me mbështetjen vetëm të Galerisë dhe Ministrisë së Kulturës. E çmimet e fituesve të një niveli që nuk sigurojnë dot asnjë lloj statusi për artistët.

Duke dalë nga “Onufri”, pashë pemët përbri Hotel Dajtit, të mbuluara me postera artistash lokalë; ata të cilat bëjnë një art të një lloji tjetër. Pa të papritura. Pa tradhtira. Mendova se në 4 javë kohë madje, as trungje të pazëna pemësh, nuk gjen dot.