“Onufri 2009″ Mungesa e temës, frenuese për artistët

Shqip

Asnjë paragjykim, asnjë gjini e mënjanuar, të gjitha janë të mirëpritura për edicionin XVI të Konkursit Ndërkombëtar të Arteve Pamore, “Onufri 2009″. Angazhimi i kuratorit Parid Teferiçi, poet dhe piktor, vazhdon të jetë ngulmues, edhe tani që faza përzgjedhëse është thuajse drejt fundit. Dëshira e artistëve për t‘u bërë pjesë e këtij konkursi të rëndësishëm që tashmë është kthyer në një traditë, ka qenë vërtet e madhe, e jashtëzakonshme siç cilëson vetë kuratori i konkursit. Gjinitë me të cilat artistët marrin pjesë janë të ndryshme, jo vetëm piktura, por edhe mediumet e tjera, si fotografia e videoinstalacionet, do të jenë pjesë përbërëse e tij. “Deri më tani, unë kam piketuar një bërthamë të fortë artistësh të konfirmuar për pjesëmarrjen. Janë rreth 15, të cilët deri tani janë pjesë e këtij “Onufri”. Ndërkaq po vazhdojmë ende punën për të parë mundësitë e pjesëmarrjes së artistëve të tjerë”, tregon Parid Teferiçi. E ashtu siç edhe është bërë e ditur pak kohë më parë, këtij edicioni i mungon një temë orientuese për artistët. Ata do të jenë të lirë të shpërfaqin cilësitë e tyre me një vepër e cila të jetë përfaqësuese për ta. Vepra, e cila duhet të jetë e kohëve të fundit, duhet t‘u përkasë viteve 2008-2009. E sigurisht që ka edhe kritere mbi të cilat do të përzgjidhen këto vepra. “Kriteri i parë është cilësia e mirëfilltë e punëve, ajo duhet të jetë përfaqësuese e një momenti të caktuar, kur artisti ka krijuar. Me pak fjalë, ajo nuk mund të jetë një vepër e rastësishme, por duhet të ketë një domethënie të caktuar. Ndërkaq, kriteri i tretë dhe i fundit, por jo më pak i rëndësishmi, është që veprat e artistëve duhet të rrinë mirë krah njëra-tjetrës. Duhet të jetë në harmoni me veprat e tjera, të mos stonojë, pra të jetë thuajse në një linjë me të tjetrën”, shprehet kuratori. Por a ka qenë e vështirë për artistët pjesëmarrja në një konkurs për të cilin nuk zhvillohet një temë e caktuar, siç ka ndodhur gjatë edicioneve të mëparshme? “Paradoksalisht disa prej artistëve e kanë parë si frenuese diçka të të tillë. Ndoshta sepse gjatë krijimtarisë së tyre janë mësuar të punojnë me porosi, ndërsa të tjerë e kanë pasur shumë më të lehtë faktin që nuk kanë një temë e cila t‘i kushtëzojë, ashtu siç edhe ka nga ata që më kanë paraqitur vepra të cilat i kanë punuar për pasionin e tyre dhe më kanë njohur pikërisht me këto punë”, vijon më tej ai. Fillimisht, kur edhe u bë publike për mediat nisja e punës parapërgatitore për këtë konkurs, kuratori është shprehur se dëshiroi të bënte një “Onufër”, në të cilin kuratori të jetë në rolin më modest të mundshëm. Ku ai të jetë thjesht një sistemues, reklamues dhe vetrinist i një situate të caktuar, jo imponues i një vizioni, apo i një teme. Edhe pse tashmë “Onufri” ka kaluar në fazën përmbyllëse të tij, Parid Teferiçi thotë se nuk është vendosur një numër i caktuar pjesëmarrësish në konkurs, pavarësisht se kufizimi i vetëm vjen për shkak të hapësirës së galerisë. Edicioni XVI i Ekspozitës Ndërkombëtare të Arteve Pamore, “Onufri 2009″, do të hapet më 24 dhjetor në Galerinë Kombëtare të Arteve. Konkursi do të qëndrojë i hapur deri më 4 shkurt të vitit të ardhshëm. Konkursi Ndërkombëtar “Onufri”, i organizuar për herë të parë në vitin 1993, mban emrin e Onufrit, kryemjeshtrit të pikturës së shekulli XVI.

“Ubi Sunt” nga Ervin Hatibi

“Ubi Sunt” nga Ervin Hatibi

“Promenade Gallery” ekspozon për here të parë punët e artistit Ervin Hatibi. I njohur prej publikut shqiptar si shkrimtar, Ervin Hatibi i është shfaqur progresivisht publikut gjatë viteve të fundit edhe nëpërmjet artit pamor. Pasi ka ekspozuar në Paris, Ferrara, Shkup, Stamboll dhe së fundmi në Bienalen e Pragës, “Ubi Sunt” shënjon ekspozitën e parë personale të artistit në vendlindjen e tij. “Ubi Sunt” pasqyron një përzgjedhje të punëve të fundit të artistit inspiruar prej arteve funerare të epokës osmane. I tërhequr larg qendrave të qytetit dhe Shqipërisë vetë, poeti, tani edhe artisti pamor, rishfaqet me kujtime të fëmijërisë së hershme. “Më tepër për të mjegulluar se për të qartësuar punë, më mjafton të thuhet se kam kaluar gjithë fëmijërinë me dijeninë se shtëpia ku unë flija, ishte ndërtuar mbi një varrezë. (Varrezë jevgjish-specifikon im atë.) Në vitet ‘60, kur hidheshin themelet e pallatit të oficerëve mu përpara oborrit tonë, punëtorët flaknin kazmat të lebetitur sa herë sqepi i kazmës ngrinte për syri ndonjë kafkë apo zbulonte ndonjë dorë tjetër kockash ezmere që skërmiteshin mes baltës”, – shprehet autori Ervin Hatibi. Ekspozita titullohet “Ubi Sunt”, kushtuar gurëve të varrit dhe do të hapet në “Promenade Gallery”, në qytetin e Vlorës. “Ubi Sunt”… i takon shprehjes latine “Ubi sunt qui ante nos fuerunt?”, në shqipe “Ku janë tani ata që para nesh qenë?”. Lidhur me këtë ekspozitë, Hatibi tregon se “për vite të gjata me radhë, pasditet sillnin me vete një alarm numërimi mbrapsht drejt zeros, kohë e përndjekur kur unë duhet të llogaritja veprimet e mia apo të memorizoja gjithçka në oborr deri në rënien e plotë të territ, i cili mi ftohte mollëzat sa herë tentoja ta përballoja – i mbyllur brenda katër mureve – qoftë edhe me mend, në pritje të dritës, e cila besoja se do ta çlironte më në fund oborrin nga gjithë ato pandehma që zgjateshin rregullsisht përtej kalldrëmit, duke zbehur aty-këtu me fasha paralele as-ajër-as-ujë rreth një metër e gjysmë drejt qiellit. Përfytyrimin mbushur me shufra të sapofikura neoni e ushqente, po aq sa filmat e lënë përgjysmë, (gjysma tjetër vazhdonte përnatë në oborr) një gur i vërtetë varri, një metër e gjysmë, i mbështetur në mur te një cep skajor i oborrit”. Ai shton se ishte fjala për një objekt qartësisht antropomorf, të cilën e përshkruan: “një kokë rregullsish rrumbullake brendashkruante (brendashkruan edhe sot e kësaj dite) një yll dymbëdhjetëcepësh, plus një tjetër tetëcepësh më thellë, vijon qafa e pastaj trupi”.

Në paraqitjen e idesë së ekspozitës është shkëputur një reflektim i Mitrush Kutelit, “Në Prizren, midis të vdekurve dhe të gjallëve”, maj 1943, ku ndër të tjera shkruan: “[…] Është fort e rëndë të vizitosh gjithë varret e një qyteti kaq të madh e kaq të vjetër, se janë të shumtë e të përhapur. Dhe shumë gjurma janë zhdukur. Po ne bëjmë sa mundim. Ja, të kalojmë së bashku Urën e Gurtë me harqe venetike, aty afër Xhamisë të Sinan Pashës, e të shkojmë ngadalë, nëpër disa rrugë shumë të ngushta e të dredhuara (mua këto më pëlqejnë më shumë se rrugët monotonisht të drejta, të hapura me litar, të qyteteve të reja) gjer te Xhamia e Bajrakliut. Përpara kësaj xhamie me minare çuditërisht të hollë, si fije kallmër, është një oborr dhe në oborr disa varre të vjetra zonjash e zotërinjsh, nga të fuqishmit e një kohe. Tani, kur asnjë dorë nuk zgjatet t’i përkujdesë, as varret, as qoshkun aty pranë, pllakat e mermerta kanë rënë poshtë, ku i shkel këmba dhe i bluan koha. Do dëshiroja fort të lexoj mbishkrimet, me nj’ato fantastike kaligrafi arabe […] Po nuk di, dhe jam i dëshpëruar se ndofta nuk do di kurrë. Megjithëkëtë më pëlqen t’i vështroj e t’i prek me gishtërinj. Sepse më duket se kur i prek me gishtërinj këto veprat e artit skulptural, i afrohesh shpirtit të artistit që i punoi. […]”. Ekspozita do të qëndrojë e hapur prej datës 22 nëntor deri më 10 dhjetor 2009, në “Promenade Gallery” në Vlorë.

Ervin Hatibi (1974) është një nga poetët e brezit të ri, ose më mirë i brezit rinor të fundkomunizmit. Ismail Kadare ka thëne se Hatibi është vazhdimësia dhe e ardhmja e poezisë moderne shqiptare, pra një talent që e ka treguar veten që kur ishte veç 15 vjeç. Ervin Hatibi ka shkruar shumë poezi të “modeleve” të ndryshme, pra mund të gjejmë një potpuri stilesh në poezinë e tij. Dallohet për origjinalitet dhe përdorje të mrekullueshme të gjuhës shqipe.

Botohen pikturat e fshehta të diktaturës te Alush Shimes

Një album përmbledh grafika, vizatime dhe pikturë në letër, krijuar në fshehtësi gjatë viteve 1965-1990. Shprehin një revoltë të piktorit ndaj kohës, ku spikat veçanërisht cikli “Diktatori”. Do të pasohet me dy vëllime të tjera, që vijnë deri në ditët e s

Oliverta Lila

Një album voluminoz përmbledh gjithë veprat e tij të krijuara fshehtas gjatë diktaturës. Grafika, vizatime dhe pikturë në letër janë shprehje e revoltës së piktorit, i quajtur atëkohë dekadent. “Alush Shima-artist i kundërt”, përgatitur nga Suzana Varvarica Kuka dhe botuar nga “Toena”, është një përzgjedhje mes rreth 5000 krijimesh të viteve 1965-1990. Shima tregon se këto punë ishin një protestë e heshtur e tij ndaj regjimit, ndërsa vëllimi do të pasohet nga dy të tjerë që do të plotësojnë krijimtarinë e tij deri në ditët e sotme.
Vizatime e grafika të panjohura, realizuar gjatë 40 viteve diktaturë, paraqiten para publikut në një album. Çfarë përfaqësojnë për ju këto krijime?
Janë disa vepra që për atë kohë ishin shumë të rrezikshme, por me një kujdes dhe vëmendje të veçantë arritën të ruheshin dhe sot prezantohen për publikun. Pjesa dërrmuese kanë një histori, janë ankthet, frika, tmerri, ajo situatë pasigurie që ekzistonte në atë kohë. Mendoj se epiqendra e të gjithave është diktatori, është pjesa që unë e pëlqej më shumë, sepse ai ka qenë personi që na i solli gjithë ato fatkeqësi dhe detyrimisht meriton të jetë më shumë i pranishëm në atë libër. Unë e kisha të qartë rrezikun që më kanosej nëse këto vepra do të gjendeshin, por njeriu ka edhe kurajo, guxim dhe dëshirë për ta thënë të vërtetën ashtu siç ka qenë. Ka shumë arsye që të shtyjnë ta lësh mënjanë frikën për të pasqyruar atë për të cilën njerëzit kishin nevojë atë kohë. Sigurisht që këto piktura u krijuan në atë kontekst e duhet të ishin shfaqur atëkohë, por kjo ishte e pamundur.
Ju jeni cilësuar si piktor dekadent për atë kohë. Kur filluat ta ndieni rrezikun?
Që prej vitit 1973 unë e mbylla ciklin e ekspozimit të veprave të mia. Nga 6-7 pjesëmarrje, përveç tablosë së një minatori (e vetmja vepër e imja në Galerinë Kombëtare të Arteve), që ma dhanë ta përpunoja para se të paraqitej për publikun, punët e mia nuk u ekspozuan. Unë isha kundër rrymës, pa njeriun e qeshur, optimist, që sheh të ardhmen. Bëra Naim Frashërin që pati pasojat e tij, Margarita Tutulanin, por edhe një “Skënderbe” të madh që u refuzua. E pashë të arsyeshme të tërhiqesha para se të ndodhte e keqja e madhe. Fillova të pikturoja fshehurazi që nga ai vit deri në 1990. Veprat e mia kanë qenë të mbyllura edhe për familjarët, me përjashtim të gruas. Edhe unë vetë, pas ‘90-ës fillova t‘i shihja realisht siç sheh një piktor veprat e veta, sepse bëheshin në darkë dhe po në darkë fshiheshin diku.
Ku i keni ruajtur krijimet tuaja?
Një pjesë në tavanin e shtëpisë, por sipas ngjarjeve që ndodhnin rrotull meje, lëvizja edhe punët. Sot kjo ndoshta duket e pakuptueshme, por atëkohë nëse nuk ishe i kujdesshëm rrezikoje të gjithë fisin.
U deshën gati edhe 20 vjet që këto vepra të publikohen. Pse pritët kaq gjatë?
Të mos harrojmë se vijmë nga një diktaturë e egër dhe ithtarët e asaj diktature, një pjesë e tyre ndoshta janë ende gjallë. Ata nuk pranojnë ta shohin idhullin e tyre ashtu siç e kam bërë unë. Duhej pritur njëfarë kohe sa të qetësoheshin gjërat. Për më tepër veprat e artit nuk kanë kohë reale. Ky është një album që nuk cek persona konkret. Ai flet për diktaturën në sensin universal, mund të shërbejë edhe në Kili, Kongo. Nuk ka figura të ngacmuara në pamjen e tyre fizike apo me ngjasime konkrete, por aludohet dhe kuptohet për kë bëhet fjalë.
Gjithçka është në tone të errëta. Ishte një lloj proteste ndaj asaj kohe?
Mbi të gjitha, si individ kam preferuar lirinë dhe gjithë dufin tim do ta shprehja ndaj atyre që ma kufizonin këtë liri. Detyrimisht pikturat nuk mund të ishin me dritë apo me ngjyra të pastra. Flitej për një periudhë tepër të errët dhe ne e pamë vetë se të gjitha ëndrrat që thuri ai sistem ishin një hiç. Një njeri që e vëzhgonte me kujdes atë mënyrë jetese, do mbante një qëndrim.
Ky album do të pasohet nga dy të tjerë. Çfarë do të përfshihen në to?
Në këtë album janë përfshirë grafikat që nga vitet ‘65 deri në ‘90. Në vëllimin e dytë do të përfshihet krijimtaria ime pas viteve ‘90 e deri në ditët e sotme. Janë kryesisht piktura në vaj (200-300 punime) dhe ekspozita të ndryshme që kam bërë nëpër botë. Më pas do t‘i rikthehem kombinimit të të dyja periudhave për të qenë më i plotë, më në kompleks.

Arti shqiptar, para dhe pas komunizmit

Shqip

Arjola Hekurani

Komunizëm dhe postkomunizëm. Kaq pranë dhe larg. Arti figurativ shqiptar do të përballet përmes dy periudhave të ndryshme, para dhe pas vitit 1990 në Muzeun e Artit Bashkëkohor “Villa Croce”, në Xhenova të Italisë. Duket se askush nuk i shpëton dot kureshtjes për atë që shkoi dhe atë që është në Shqipëri, as në kuadrin artistik, për të mos thënë sidomos në këtë kuadër. Në Xhenova, do të çelet më 13 nëntor ekspozita kolektive e titulluar “Kaq pranë. Kaq larg. Arti në Shqipëri para dhe pas 1990-s”. Nëpërmjet imazhesh, synohet të përcillen para publikut ndryshimet e thella që ndodhën me ardhjen e demokracisë, të cilat lanë shenjë në shoqërinë, jetën politike dhe kulturore shqiptare, por edhe ndryshimet në jetën individuale dhe kolektive. Janë kuratorët Matteo Fochessati, Rubens Shima (njëkohësisht drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve në Shqipëri) dhe Sandra Solimano të cilët janë kujdesur për përzgjedhjen e punëve të disa prej artistëve përfaqësues të këtyre dy periudhave në Shqipëri. Kujtim Buza, Çlirim Ceka, Perikli Çuli, Myrteza Fushëkati, Gentian Gjkopulli, Alban Hajdinaj, Oriana Kamberi, Shpëtim Kërçova, Vilson Kilica, Idlir Koka, Xhemal Lufta, Elsa Martini, Pandi Mele, Aristotel Papa, Alvas Papandili, Heldi Pema, Suela Qoshja, Bukurosh Sejdini, Agim Shami, Sali Shijaku, Orion Shima, Gentian Shkurti, Aleidin Tabaku, Lekë Tasi, Eltjon Valle dhe Driant Zeneli janë artistët, veprat e të cilëve do të paraqiten para publikut italian në këtë ekspozitë për të cilën mësohet se organizatorët kanë thuajse një vit që përgatiten. Veç veprave të realizimit komunist, pjesë e fondit të Galerisë së Tiranës, në ekspozitën e Xhenovës, do të paraqiten edhe vepra të artistëve emergjentë, protagonistë të një sfondi artistik, i cili karakterizohet nga prirja për t‘u përshtatur me skenarin ndërkombëtar, duke dialoguar dhe duke u përballur me veprat e realizmit socialist. Në këtë ekspozitë, përveçse hidhet një vështrim edhe pse i pjesshëm mbi realitetin shqiptar dhe mbi daljen e ngadaltë dhe kontradiktore prej sfondit kulturor të trashëguar prej regjimit komunist në vend, nëpërmjet analizimit të një teme të përbashkët, sjell për vizitorët vepra të realizuara para dhe pas vitit 1991, vit i rënies së regjimit komunist, sistemit diktatorial të vendosur prej Enver Hoxhës. Nëse eksperiencat figurative të realizimit socialist shqiptar, siç edhe ndodh në manifestimet artistike të vendeve totalitare, përhapnin iluzionin e një ekzistence të gëzuar kolektive, më të rejat, me të rënë manteli i retorikës propagandistike, propozojnë dhe synojnë të analizojnë, ndonjëherë edhe përmes një leximi ironik, kontradiktat e shoqërisë së ditëve tona. Temat me të cilat përballen veprat, kanë të bëjnë më së shumti me çështje të përditshmërisë, siç janë puna, edukimi shkollor, qyteti dhe sheshi, kushtet e gruas dhe jeta në çift; një vështrim i veçantë i kushtohet edhe rolit të mediave, fytyrës së pushtetit, por edhe rolit të vetë artistit. Kombinimi i këtyre veprave kaq afër në kohë, por kaq larg sa i përket frymëzimit dhe ndjeshmërisë estetike është një dëshmi efikase e transformimeve të kohëve të fundit të një vendi në kërkim të identitetit të vet, por edhe një shembull i një ndryshimi më global, që përtej ngjarjeve të ndryshme politike, përfshin edhe shoqëri e kombe në të cilat ka qenë më pak i pranishëm vazhdimësia mes së shkuarës dhe të tashmes. Zhvillimet artistike të kohëve të fundit në Shqipëri, shfaqen nëpërmjet formave të ndryshme artistike siç janë videoja, fotografia, instalacionet, gjini që përballen me një qasje problematike aspak të qetë me temat e së përditshmes. Kaq pranë. Kaq larg. Ky është arti në Shqipëri para dhe pas vitit 1990 që vjen në një ekspozitë e cila do të qëndrojë e hapur deri më 7 shkurt të vitit që vjen. Ekspozita organizohet në bashkëpunim me Galerinë Kombëtare të Arteve në Tirane dhe fondacioni rajonal për kulturën dhe spektaklin “Wolfsoniana”.

Arti që tregon rënien dhe ndryshimin

Jorida Pasku
Refleksione të artistëve nga Evropa Lindore në Hotel Dajti. Fundi i Luftës së Ftohtë dhe rënia e regjimeve totalitare.

Artistët shqiptarë janë origjinalë dhe nuk përdorin subjekte klishe të komunizmit. Ja dhe ditari i Juli Ndocit për vitin 1989: “Më hoqën këngën nga festivali: Isha shumë e re të këndoja për dashurinë.”

Parrulla, letra karamelesh brenda në ” Enver Hoxha – Vepra”, të ruajtura për kujtim, valixhe, tinguj këngësh të viteve ‘90. Janë forma që artistët shqiptarë shprehin në “Feedback 1989″, ekspozitë e hapur deri më 15 Nëntor në Hotel “Dajti”, i cili këto dy muaj është bërë një qendër e madhe dhe shumë e vizitueshme e artit bashkëkohor.

Koncepti i Adela Demetjes dhe Julie August-it, bazohet në “ndryshimet politike dhe shoqërore pas Rënies së Murit të Berlinit”. Përveç shqiptarëve, në dhomat e Hotelit kanë paraqitur punët e tyre edhe artistë nga Kosova, Serbia, Rumania, Bullgaria dhe Gjermania. Ekspozita ndahet në tri pjesë.

Njëra i është rezervuar paraqitjes “Refleksione” në të cilën prezantohen libra shkollorë nga Gjermania, Bjellorusia, Bosnje-Hercegovina, Bullgaria, Franca, Mali i Zi, Rumania, Polonia. Qëllimi është të tregohet se si është përshkruar viti 1989 në librat e ndryshëm në Evropën Lindore.

Në grupin e dytë bëjnë pjesë artistët: Stephan Balkenhol, Nikolin Bujari, Uros Djuric, Jakup Ferri, Driton Hajredini, Petrit Kumi, Istvan Laszlo, Peggy Meinfelder dhe Kamen Stoyanov, vepra e të cilëve bazohet tek tema e kujtesës.

Kurse pjesa e fundit, e “Artistëve Rezidentë”, i takon artistëve që jetojnë në Berlin dhe Tiranë: Roland Albrecht, Stephan Balkenhol, Julia Kissina, Ledia Kostandini, Jin Lie, Armando Lulaj, Anke Mila Mencks, Beatrice Minda, Juli Ndoci, Alketa Ramaj, Albrecht, Schäfer, Zuzanna Skiba dhe Gabriela Volanti. Përveç mediave të zakonshme tashmë të artit pamor, video, instalacion, pikturë, disa artistë kishin gjetur një formë ndryshe për të treguar ndryshimin. Fjala është për koleksionet. E njëjta ide e përdorur si tek krijuesit e huaj ashtu edhe tek ata shqiptarë.

Artistja gjermane Peggy Meinfelder në disa tryeza xhami prezantonte koleksionin me titull “100 marka perëndimore”, kasetofonash, veshjesh, disqesh muzikore të blera në kohën pas Rënies së Murit të Berlinit.

Kurse artistja shqiptare Alketa Ramaj, u prezantua me koleksionin e letrave të karameleve dhe çokollatave, një koleksion shumë “i vyer” në ato vite. Të tjerë artistë pjesëmarrës në “Feedback 1989″, të quajtur “artistë të kujtesës”, si një formë më realiste për të treguar.

Këtë tezë e mbështetëse artisti nga Bullgaria Kamen Stoyanov dhe ai shqiptar Petrit Kumi. Në serinë e fotografive “Hello Lenin” ai vetë ndodhet mbi një piedestal të zbrazët, aty ku më parë pat qëndruar statuja e Leninit. Petrit Kumi në serinë e fotografive “Retrospektivë”, fikson ngjarje nga jeta kulturore, si dhe ajo e përditshme.

Kur mbaron këtë itinerar përballë propozimeve dhe reflektimeve për Luftën e Ftohtë dhe rënien e regjimeve totalitare, vë re se artistët shqiptarë janë origjinalë, artin e tyre e kishin sjellë thjeshtë dhe ç’është më e rëndësishmja tregohen shumë të përkorë dhe të kujdesshëm për të mos përdorur subjekte klishe të komunizmit si statujat e diktatorit apo bunkerët.

“Hapni dritaren”, instalacioni i Juli Ndocit

Një sënduk i vjetër kujtimesh, fotografi, poezi, këngë festivalesh, fletë ditari që mbajnë datat “Janar ‘89″, “Pranverë ‘89″, “20 vjet më vonë”. Në fletën me datë dhjetor ‘89, Juli Ndoci shkruan: “Do merrja pjesë në koncertin e pranverës me këngën “Mall”, poezi nga Ismail Kadare, muzikë të Maksim Shehut dhe pavarësisht që isha 18 vjeç këngën ma hoqën me argumentin se “isha shumë e re të këndoja për dashurinë” dhe një vit më vonë, për Festivalin e 90-tës, ne kënduam këngën në Festival, por nuk u transmetua në televizion.

Frederiku kishte pantallona lëkure veshur, fundi i Morenës e ai i imi qenë mbi gju, flokët të lëshura e nganjëherë i jepja një valëvitje, pastaj teksti…” Kështu rrëfehet artistja në video-instalacionin e ekspozuar në katin e tretë të “Dajtit”.

Nikolin Bujari, “Sloganet” instilacion

Artisti Nikolin Bujari ka zgjedhur pushimet midis shkallëve për të ekspozuar dy slogane “Shqipëria shkëmb graniti” dhe “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa”, e para në grinë murale, kurse tjetra e ngjyrosur në blu.

Duke dalë nga Hotel “Dajti” dhe hedh vështrimin pas, të duket sikur ato thonë “Ne do jemi në çdo kohë, ndryshojmë vetëm formën e të shprehurit. Gjatë ditëve të ekspozitës, artisti do të prezantoj instalacione të tjera.

Jakup Ferri “Dy emrat”, video 15min, 2008

Një video tepër e natyrshme, ku është vetë protagonist. Gjatë 15 minutave ai bën klasifikime midis pirgjesh të ndryshme rrobash të shpërndara nëpër dhomë. Të vetmet fjalë që dëgjon janë “kanë hyp në aeroplan”, “jo i kam blerë këtu”. Gjatë gjithë kohës ai përpiqet të kujtojë nëpërmjet veshjeve se çfarë i përket së kaluarës dhe çfarë të sotmes.

“Martesa” e Hilës në Pompidou

“Martesa”, tablo e Edi Hilës, pjesë e koleksionit të pikturës bashkëkohore të Qendrës Pompidou në Paris, do të prezantohet dhe do të diskutohet në këtë qendër më 16 nëntor. Lajmin e bën të ditur Galeria “Zeta” në Tiranë, ku Hila ka ekspozuar disa herë.

Në kuadrin e aktivitetit “Festivali i Qendrës Pompidou”, i cili mbahet më 21 tetor deri më 23 nëntor 2009, një grup kritikësh, kuratorësh dhe profesionistësh nga bota e artit bashkëkohor janë ftuar të zgjedhin çdo ditë nga një vepër piktorike artisti nga koleksioni i Qendrës Pompidou, që ata e konsiderojnë me rëndësi emblematike nga piktura e kohës. Më 16 nëntor, kuratorja, Christine Macel, prezanton për diskutim pikturën “Martesa” të artistit Edi Hila që jeton dhe krijon në Tiranë.

Kjo vepër është blerë nga Qendra Pompidou, muzeu më i madh i artit bashkëkohor të Parisit, në vjeshtën e vitit të kaluar. Edi Hila është i vetmi piktor shqiptar i pranishëm në koleksionin e njërit prej muzeve më të rëndësishëm në botë për artin bashkëkohor.

Hotel “Dajti”mbledh dëshmitë e rënies së diktaturave

alma mile

Pas 20 vjetësh piedestalet e diktatorëve kanë mbetur bosh dhe kushdo mund të ngjitet mbi to për të treguar se tanimë është vetë zot i vetes. Pas 20 vjetësh koleksioni i letrave të karameleve, mbledhur në fëmijëri dhe ruajtur mes veprave të Enver Hoxhës, është një dëshmi e vërtetë. Për të mos folur për fotografitë që më shumë se gjithçka mund të flasin për ndryshimin e kohëve. Plot 20 vjet më parë, rënia e Murit të Berlinit solli ndryshime në gjithë gjeopolitikën evropiane dhe ndryshoi shumë jetë popujsh. Në kuadër të “Tetorit gjerman”, ky ndryshim vjen i shprehur artistikisht. Artistë nga vende të ndryshme të Evropës Lindore, si Kosova, Serbia, Rumani, Bullgaria, Gjermania e pa dyshim Shqipëria, sjellin përvojat e tyre në ambientet e Hotel “Dajtit”, ndërtesës-simbol të ndryshimit të sistemeve. Titullohet “Feedback 1989”, ku me “feedback” nuk duhet të kuptojmë thjesht “reagim mbi diçka”, por në kuptimin që kjo fjalë ka në akustikë, si “shqetësime, reagime të padëshirueshme në sistemin dëgjimor”. Asgjë më shumë se e kundërta e harmonisë. Sipas kuratoreve të kësaj ekspozite, Adela Demetja dhe Julia August, 20 vjet pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, vizioni për një Evropë të bashkuar, me të drejta të barabarta për të gjithë qytetarët e saj është ndoshta naiv dhe mbetet ende shumë larg realitetit. Ndryshimi i hartës së Ballkanit dhe ish-BS u shoqërua me konflikte të përgjakshme, ndërkaq shumë vende “të Bllokut Lindor” janë bërë ndërkohë pjesë e Bashkimit Evropian, por kushtet e jetesës në Gjermani, Bullgari, Francë, ose në Rumani, janë shumë të ndryshme. “Fakti që kjo ekspozitë zhvillohet në Shqipëri, nuk është thjesht koincidencë, sepse megjithë ndryshimet e shumta dhe demokratizimin, mund të thuhet se ende ekziston një lloj “Muri” ndarës. Ai nuk është më “Muri mbrojtës antifashist” i komunistëve, por është politika e vizave të Bashkimit Evropian, e cila i ndalon qytetarët e këtij vendi të përfitojnë nga arritja më e madhe që solli rrëzimi i Murit të Berlinit: Lëvizja e lirë dhe e pakufizuar e çdo individi! Dhe jo pa qëllim në këtë Hotel do të ekspozohen punimet e artistëve që tematizojnë në mënyra të ndryshme këto 20 vitet e fundit”, thotë Adela Demetja. Ekspozita është e ndarë në tre pjesë. Së pari, është një reflektim mbi mënyrën se si kjo ngjarje e madhe është trajtuar në librat e historisë në vende të ndryshme të Evropës, për të vijuar me ekspozitën në sallën e Ballos, ku artistët nga Rumania, Bullgaria, Kosova, Serbia dhe Gjermania, Stephan Balkenhol, Nikolin Bujari, Uroš Djuric, Jakup Ferri, Driton Hajredini, Petrit Kumi, Istvan Laszlo, Peggy Meinfelder, Kamen Stoyanov ekspozojnë veprat e tyre mbi temën e kujtesës, mbi ngjarje të ndodhura para dhe pas vitit 1989. Balkenhol sjell një vizitore në një vend dikur të ndaluar si Hotel Dajti, Bujari sjell ndryshimin e kohëve përmes sloganeve, Ferri dhe Hajredini ecejaket e artistit bashkëkohor, gjithnjë me valixhe në duar, gjithnjë në udhëtim, Kumi ofron fotografi të kohës së diktaturës, Stoyanov nuk i ka rezistuar tundimit të ngjitet në piedestalin bosh, ku dikur qëndronte Lenini në qytetin e tij në Bullgari, e kështu me radhë. Pjesë e kësaj ekspozite është edhe “Artists in residence”, në të cilën dhomat e hotelit do të vihen në dispozicion të artistëve, të cilët do të sjellin në to eksperiencat e tyre në lidhje me rënien e diktaturave, por edhe ndryshimin e konceptit mbi artin prej asaj kohe. Kështu gjatë këtyre ditëve do të mund të takojmë në ambientet e Hotel “Dajtit” artistët Roland Albrecht, Stephan Balkenhol, Julia Kissina, Ledia Kostandini, Jin Lie, Armando Lulaj, Anke Mila Menck, Beatrice Minda, Juli Ndoci, Alketa Ramaj, Albrecht Schäfer, Zuzanna Skiba Gabriela Volanti, të cilët do të individualizojnë me historitë e tyre dhomat e boshatisura të katit të dytë.

Historia në tekstet shkollore
Trajtimi i historisë së 20 viteve të fundit është një çështje që nuk shqetëson vetëm shqiptarët. Duket se ky problem ekziston të gjitha ato vende që kanë kaluar ndryshime sistemesh. “Reflektime – Rënia e Murit të Berlinit në librat shkollorë të historisë” është pjesë e ekspozitës “Feedback ‘89″ që hapet sot në Hotel “Dajti”. Cilat ishin ngjarjet historike që ndodhën në vitin 1989 në Shqipëri, Gjermani edhe vende të tjera? A mund të ekzistojë një histori “objektive” e përbashkët evropiane?

Petrit Kumi:Si realizova portretin e fundit të Enverit

alma mile

Aso kohe, Petrit Kumi nuk e kishte menduar se do të mund të ekspozonte në ambientet e hotel “Dajtit”, rezervuar vetëm për delegacione dhe sigurimës. Dje, ambientet e ish-restorantit luksoz i ishin rezervuar vetëm atij. Fotografi të realizuara përpara viteve ’90 u varën mureve për të treguar për një sistem që nuk është më dhe që u kris qysh me rënien e Murit të Berlinit. Realizuesi i mijëra fotove, tregon si fotografohej nën diktaturë, si pasqyrohej jeta e lumtur, kur ajo nuk ishte, si retushoheshin e montoheshin fotografitë e udhëheqësve, si ka realizuar portretin e fundit të Enver Hoxhës. Të gjitha këto, ish-fotografi i udhëheqjes na i tregon në një intervistë.
Z. Kumi, ju jeni pjesëmarrësi më i vjetër në ekspozitën “Feedback ‘89″, ç’ju shtyu të merrni pjesë?
E mbaj mend kur është ndërtuar Muri i Berlinit, kjo ngjarje e shëmtuar, që mohonte liritë e njeriut, por kujtoj edhe entuziazmin, ku ky mur u rrëzua, kështu që e pranova ftesën e kuratores për të marrë pjesë, duke e ndihmuar në këtë reflektim mbi këtë ngjarje të madhe historike. Këto punë janë përzgjedhur nga arkiva ime, nga vetë kuratorja. Është interesant fakti që kjo ekspozitë hapet pikërisht në Hotel “Dajti”, që shërbente vetëm për mbledhjet e partisë dhe për delegacione të huaja. Kjo sallë, ku janë vendosur fotografitë e mia ka qenë një restorant luksoz, ku kishte vetëm të huaj dhe agjenturë, spiunë të sigurimit. Më erdhën nëpër mend të gjithë momentet e vështira që ka përjetuar ky hotel, ku janë lidhur njerëz, janë arrestuar… Kjo është arsyeja pse pranova të marr pjesë në këtë ekspozitë.
Ç’ndjesi ju krijojnë këto fotografi, ka qenë e vështirë për t’i realizuar?
Përmes tyre më kujtohen ngjarjet, jeta, mundimi për të realizuar ato foto, sepse duhet t’i përgjigjesha kërkesave të diktaturës, e cila donte të pasqyroje jetën e bukur, të shëndoshë dhe isha i sforcuar ta krijoja këtë mirëqenie në fotografi. Ka qenë stërmundim si për mua ashtu edhe për kolegët të krijonim vendin më të lumtur, më të gëzuar dhe më trim në botë. Në këto fotografi jemi përpjekur të tregojmë pikërisht këtë, por tregohet gjithashtu edhe jeta e vështirë e shqiptarëve, që duhet të gëzonin të gjithë së bashku, të lexonin gazetën të gjithë së bashku, ta tregonin unitetin me sforcime, duke u ngjitur në majë të hekurave, apo duke shtyrë vagonët, apo të dërgoheshin me dhunë për të punuar vullnetarisht. Por nuk mungonte edhe idealizmi dhe dëshira për të ndërtuar një jetë më të mirë.
Si i realizonit fotografitë, përgatisnit “terrenin” që më parë?
Ka fotografi spontane dhe ato e tregojnë më shumë gjendjen reale, por më së shumti skenat i kërkojnë realizmit socialist. Atëherë varfëria ishte e skajshme dhe mua më duhej që pas radhës së qumështit të shkoja dhe të bëja fotografi që njerëzit jetojnë të lumtur. Në pjesën më të madhe na duhej të përgatisnim terrenin, pse jo të “zbukuronim” njerëzit, mbanim me vete vazelina, pomada…, trukonim, sepse duhet të fotografonim çfarë donte partia. Kishte një listë për këtë. Ne ishim nën gjykim edhe për persona me “njollë” në biografi, që ishin futur në kuadrin e fotografisë. Ishe i detyruar që gjithçka të montohej, të fshihej. Në shkolla të rregulloheshin bankat, në dyqane të sistemohej malli, në miniera të hapeshin magazinat dhe të nxirrnin veshje të reja.. Dhe kjo ishte e frikshme, sepse për një fotografi mund të humbisje dy ditë.
Ju gjithashtu keni realizuar edhe fotografi të udhëheqësve të kohës…
Me udhëheqjen sigurisht kishim probleme. Fotografitë e tyre përpunoheshin në laborator, zbukuroheshin, ose hiqnim elementë, që nuk e nderonin, ose nuk duhet të ishin në atë fotografi. Nga tribunat e 1 Majit, pastrohej figura e udhëheqësit, duke hequr të gjithë figurat që ishin pas tij, sepse nuk ishin të favorshme për kompozimin. Ai duhet të dilte i vetëm, pasi për këtë punë vetëm ai ishte i denjë. Për të mos folur për fotografinë e luftës, e cila ishte e masakruar me montime dhe fshirje. Më është dashur që me diktim nga lart të pastroj fotografitë e Enver Hoxhës, të gjetura në arkivin e “Marubit”, gjatë varrimit të Çerçiz Topullit dhe Muço Qullit, ku kam hequr të gjithë pjesëtarët e delegacionit që kishte shkuar me këtë rast nga Gjirokastra. U hoqën të gjithë njerëzit që dukeshin me Enver Hoxhën në ballkon, duke e lënë atë të vetëm, si të ishte ai primar atje.
Keni realizuar edhe portrete të tyre?
Pas disa kohësh unë u bëra fotografi i udhëheqjes. Duket se fotografitë e mia pëlqeheshin, pavarësisht se edhe unë e kisha një “njollë” në biografi, që lidhje me rininë time të hershme, gjë që kryeredaktori ma përmendte gjithnjë. Gjithsesi kjo ishte arsyeja pse më besuan të realizoja fotografinë e fundit të diktatorit, që u botua edhe me rastin e vdekjes së tij. Si duket ata ishin të përgatitur për një rast të tillë dhe një muaj, apo një muaj e gjysmë, bashkë me Tefik Veselin e kemi realizuar këtë fotografi në një studio të posaçme. Kjo ka qenë fotografia më e vështirë që kemi realizuar ndonjëherë në jetën tonë.
Ç’e bënte të vështirë, vetë diktatori, apo rrethanat?
Rrethanat ishin tepër të vështira. Dhoma ishte e mbushur vetëm me bodigardë dhe për këtë duhej një lloj kurajoje, aq më tepër që me këtë punë ne mbanim familjet dhe ishim të detyruar të bënim më të mirën. Ai si person nuk ishte i vështirë, por ishin rrethanat që e bënin të tillë. Në atë kohë ai ishte i sëmurë dhe nuk dëgjonte dhe nuk reagonte ndaj asgjëje që i thoshim, kështu që ishim të detyruar të përgatisnim çdo gjë vetë. Një fotografi tjetër e vështirë ka qenë ajo e Spartakiadës së vitit 1984, një vit përpara vdekjes së Enver Hoxhës, në një kohë, kur mediat e huaja thoshin se ai kishte vdekur, por fshihej lajmi. Kështu që ishte e domosdoshme që ai të dilte në publik, për të treguar se gëzonte shëndet të plotë. Në të vërtetë nuk dëshiroja ta bëja një fotografi të tillë, por më kanë detyruar. Unë kisha metodat e mia për ta fotografuar. Kur e njeh personazhin si lëviz sytë e duart e ke më thjeshtë të realizosh një fotografi të mirë. Në momentin kur ai hipi në tribunë, me një ashensor të ndërtuar posaçërisht (distanca nuk ishte veçse tre metra), ngriti dorën, të cilën ia mbante dikush, unë shkrepa. Ky është momenti kur ai ka dalë me kasketë. Mes 30 shkrepjeve të tjera, vetëm kjo ishte e vlefshme. Të nesërmen kjo foto u botua një faqe e plotë në gazetën “Zëri i Popullit”. Ishte gëzim i madh për familjen dhe partinë, pasi kjo u reflektua edhe në shtypin botëror.
Kë do të veçonit si personazh të “vështirë”?
Kam punuar 30 vjet rresht në revistën “Ylli”. Pas vitit ’85 më çuan me dhunë në drejtim të ATSH-së, e cila aso kohe ishte pika më e madhe e referimit të fotografisë, si brenda dhe jashtë vendit. Enver Hoxha nuk jetonte më. Vendin e tij e kishte zënë Ramiz Alia, që sipas meje ishte shumë, shumë i vështirë për t’u fotografuar.

Një jetë me fotografinë

Zyrtarisht nisi të fotografojë gjatë vizitës së Hrushovit, kur ai ishte ndihmës i mjeshtërve Kallfa e Ristani. Shumë shpejt Petrit Kumi do të bëhej një prej mjeshtërve të njohur të fotografisë në Shqipëri, madje edhe i kërkuari i udhëheqjes. Në arkivin e tij personal ka rreth 10 mijë imazhe, ndërsa në arkivat shtetërore mund të ruhen 60-70 mijë shkrepje të tij. Rreth 20-30% kanë karakter politik, ndërsa të tjerat janë fotoreportazhe, kompozime, etj. Ka fotografuar, jo vetëm figurat më të larta të shtetit shqiptar, por edhe përfaqësues delegacionesh të huaja. Veçon Nënë Terezën, të cilën ka qenë i pari që e ka takuar dhe “ndjekur” me aparatin fotografin edhe në selinë e saj në Romë, apo gjatë meshave të së premteve. Një jetë e tërë me fotografinë, të cilën ai do ta paraqesë së shpejti në librin e tij, të cilin dëshiron ta quajë “C’est la vie”.

“Shokët” i kthehen hotel “Dajtit”

Shqip

Artisti gjerman, Roland Albrecht, ka vendosur të kthejë edhe një herë në mjediset e hotel “Dajtit” 17 turistët gjermanë, të cilët vizituan Shqipërinë gjatë periudhës komuniste. Ata vijnë në formën e figurave prej kartoni, si dhe shoqërohen me një katalog

Roland Albrecht

Ata janë 17 personazhe. 17 turistë gjermanë, të cilët në kohë të ndryshme gjatë viteve të komunizmit kanë vizituar Shqipërinë. Kanë profesione të ndryshme. Dikush është sindikalist, të tjerë historianë, është edhe një psikologe e një arkitekt, ashtu siç është edhe një mjek, një përkthyese e një shkrimtare, një punonjëse shteti dhe një kumarxheshë, nuk mungon dhe një agjent i Vatikanit, por edhe një fotograf, ashtu si dhe të tjerë që thjesht kanë lënë gjurmë në Shqipëri. Kanë vetëm një të përbashkët. Të gjithë kanë qëndruar te hotel “Dajti”. Janë kthyer edhe një herë. Virtualisht. Artisti gjerman, Roland Albrecht, i ka kthyer në mjediset e këtij hoteli në zemër të Tiranës, në formën e figurave prej kartoni. Ai ka menduar që gjatë kohës që ekspozita “Feedback 1989″, (e cila do të çelet të enjten, më 29 tetor), do të qëndrojë e hapur, ku këta miq të hotelit do të kenë mundësinë të pushojnë sërish aty. Artisti gjerman i bën figurat të jetojnë jetën e tyre dhe kontekstin që i ka sjellë të vizitojnë Tiranën. E megjithatë ka zgjedhur një mënyrë të vetën për të përcjellë te publiku 17 vizitorët: duke ndërthurur historinë e tyre të vërtetë me elemente të trilluara, të cilat gjithsesi tingëllojnë reale. Vështirësia qëndron në të kuptuarin e kufirit ndërmjet karakterit të dokumentimit dhe atij të trillimit. Në Berlin, Albrecht drejton një muze krejtësisht të veçantë. Quhet Muzeu i Objekteve të Padëgjuara apo të Palejuara. Artisti mbledh objekte të ndryshme ku tregon historinë e tyre, ku takohet realja me fantazinë. “Koleksioni i muzeut tim shtohet gjithmonë me objekte e histori të reja. Pas pak do të ketë edhe një histori mbi Tiranën, kjo është e sigurt”, thotë ai. Ekspozita “Feedback 1989″, pjesë e së cilës është edhe artisti gjerman Roland Albrecht, organizohet në kuadër të aktiviteteve të Tetorit Gjerman në Shqipëri, që këtë vit feston 20-vjetorin e rënies së Murit të Berlinit.

Vini në Shqipëri me një projekt krejtësisht të veçantë. Keni kthyer disa personazhe në hotel “Dajti”. Si lindi ideja për realizimin e këtij projekti?

Për ekspozitën “Feedback 1989″, dëshiroja të bëja diçka që të kishte lidhje me historinë. Duke qenë qytetar i Gjermanisë Perëndimore, për ne në ato kohë ishte shumë e vështirë që të vizitonim Shqipërinë gjatë kohës së komunizmit dhe këtu lindi ideja për të zhvilluar këtë projekt. Ajo që kisha në mendje ishte të zhvilloja idenë se si kishte qenë e mundur që një qytetar gjerman të vizitonte Shqipërinë e asaj kohe, duke qëndruar në hotel “Dajti”. Kështu që nisa edhe kërkimin mbi këta persona.

Duke qenë se ju është dashur të gjurmoni edhe një pjesë të këtyre personazheve, kur keni nisur ta zhvilloni projektin të cilin e keni titulluar “Hotel Dajti revisited”?

Ideja për zhvillimin e këtij projekti ka nisur rreth një vit më parë, por konkretizimi ndodhi në muajin qershor. Më duhet të them se fotografitë e përdorura janë të gjetura nga interneti. Ato nuk u përkasin personazheve reale. Ndërsa disa prej historive janë të vërteta. E tillë është, për shembull, historia e një mjeku, i cili kishte vizituar Shqipërinë dhe më ka treguar se në atë kohë në Shqipëri nuk ekzistonin shumë spitale, por edhe një pjesë e atyre që ishin do të mbylleshin, sepse thuhej se populli shqiptar ishte aq i shëndetshëm, saqë nuk kishte nevojë për to. Kjo më ka bërë shumë përshtypje dhe më ka ngacmuar. Megjithatë jo të gjitha historitë që përcjell këtu janë të vërteta, sepse duke eksploruar dhe duke kërkuar mbi historinë shqiptare, si dhe duke dëgjuar këto pjesëza historie të vërteta, kam trilluar dhe kam menduar vetë se si mund të ishte një tjetër personazh që ka vizituar Shqipërinë komuniste.

Si zhvillohen historitë që shoqërojnë figurat përkatëse?

Në përgjithësi punët e mia kanë të bëjnë me realitetin që përzihet me fantazinë. Në këtë rast, edhe këto histori dhe puna që unë paraqes është një përzierje mes realitetit dhe fantazisë, të cilat bashkohen, ashtu siç ndodh edhe me historinë e secilit prej këtyre personazheve, por mënyra se si janë treguar sjell diçka. Puna që paraqes është diçka mes artit viziv dhe letërsisë pasi veç figurave në letër, ato shoqërohen edhe me një katalog, ku përshkruhen historitë përkatëse. Ajo që më intereson është më shumë mundësia që diçka e tillë ka ndodhur apo nuk ka ndodhur në të vërtetë.

Do të thotë që është e vështirë të gjesh një pikë ndarjeje mes trillit dhe së vërtetës?

Biografitë e këtyre “shokëve” shkojnë deri në vitin 1992, jo më pas, sepse kanë të bëjnë vetëm me periudhën e socializmit. Shumë prej miqve të mi artistë kur lexuan katalogun, nuk e besonin se disa prej tyre ishin të trilluara prej meje. Ata i besonin atyre sepse gjithçka u dukej reale, duke u bazuar edhe në informacionet që kishin mbi Shqipërinë. Me anë të kësaj përmbledhje biografike, ndihet një lloj vërtetësie. E tillë është historia e njërit prej personazheve, i cili pasi ka ardhur në Tiranë dhe ka qëndruar në hotel “Dajti” ka shkruar në Gjermani një libër mbi këtë hotel, ku ka treguar historinë dhe arkitekturën e tij.

Po ju, çfarë dinit në lidhje me Shqipërinë komuniste dhe a përkonin njohuritë tuaja me ato çka mësuat prej historive të personazheve që takuat më vonë?

Njohuritë që kam pasur mbi Shqipërinë kanë qenë fillimisht prej librit të Karl May, titulluar “Vendi i shqiptarëve”. Por ai është një libër trillim dhe ka shumë pak të vërteta. Izolimi i Shqipërisë dihej ndërkohë, ndërsa na ndodhte të merrnim edhe ndonjë informacion të rastësishëm prej broshurave që vinin nga Shqipëria socialiste, ku ajo paraqitej si një vend i fortë, i pamposhtur, etj. Por shumë pak njerëz kanë qenë në atë kohë të interesuar për Shqipërinë dhe unë jam një prej tyre. Shqipëria shihej si një vend ekzotik që të shtynte kureshtjen. Ajo që mua nisi të më interesonte më shumë në të vërtetë ishte çfarë ndodhi me Shqipërinë pas kohës së komunizmit. Por nuk është se kam qenë i interesuar vetëm për zhvillimet në Shqipëri, por edhe për vendet e Europës Juglindore ku kam shëtitur më shpesh. Mendoj se Shqipëria është një vend ende për t‘u eksploruar.

Artistikisht çfarë e bën interesant vendin tonë?

Nuk e di ende. Mbetet për t‘u eksploruar sepse ka ende pak informacion. Nga ana artistike, ajo që e bën interesante dhe të zgjon kureshtjen, është fakti që për Shqipërinë dihet më pak se për vendet e tjera dhe kjo e vesh me një vello misteri vendin tuaj.

Në një kuptim, mungesa e informacionit do të thotë izolim. E shihni ende të tillë Shqipërinë?

Kur them e mbyllur nënkuptoj të mbyllur artistikisht. Nga kjo anë nuk ka shumë informacione dhe kontakte. Shumë kolegë të mi para se të nisesha filluan të më pyesnin, sepse ishin kureshtarë për çka ndodh këtu nga ana artistike.

Vendi i shqiptarëve shihet ende prej botës perëndimore si një vend ekzotik?

Po, për shumë nga vendet perëndimore është një vend ekzotik. Por ajo që kam vënë re unë, të paktën atje ku jetoj, është se Shqipërinë shpesh e lidhin me Kosovën dhe kjo krijon pak konfuzion në çka ndodh përreth. Ekziston një lloj paqartësie, sepse mungojnë detajet mbi këtë vend. Ajo që unë kam përjetuar në këto pak ditë që jam këtu, është se Tirana është një qytet shumë normal i një vendi që sigurisht ka përjetuar komunizmin, por që e ka lënë mbrapa atë dhe kjo ndihet.

Ekspozita “Feedback 1989″ zhvillohet me rastin e “Tetorit gjerman” në Tiranë, që këtë vit feston 20-vjetorin e rënies së Murit të Berlinit. Çfarë ka ndryshuar nga ajo kohë, jo vetëm në Gjermaninë Lindore, por edhe në vende të tjera ish-komuniste që ju keni vizituar?

Berlini ka ndryshuar totalisht. Nuk është më një ishull i izoluar, siç ishte më parë. Tashmë është një qytet normal dhe një nga më të rëndësishmit. Në shumë vende ish-komuniste unë kam parë ndryshimin, por edhe shkatërrimin pas periudhës komuniste, ashtu siç kam parë edhe varfërinë. Shikoj një ndryshim radikal, ekstrem, për të cilin nuk mund të thuash në është mirë apo keq. Thjesht po ndodhin ndryshime.

Në Berlin ju drejtoni një muze krejtësisht të veçantë. Mund të tregoni diçka më shumë rreth tij?

Është e vërtetë. Kam në Berlin një muze të vogël, por që është shumë interesant. Ai quhet Muzeu i Objekteve të Padëgjuara apo të Palejuara. Aty unë kam mbledhur objekte të ndryshme, ku tregoj historinë e tyre, histori që ndonjëherë janë reale e ndonjëherë fantazi. Koleksioni i muzeut tim shtohet gjithmonë me objekte e histori të reja. Pas pak do të ketë edhe Tirana vendin e saj aty, kjo është e sigurt. Ende nuk e kam vendosur se me çfarë do e përfaqësoj, por deri në fund do gjej diçka interesante.

Të huajt bëjnë anatominë e Tiranës

Panorama

“Tirana: Fizika e Qytetit”, është ekspozita e radhës që hapet sot në serinë e aktiviteteve të “Tetorit gjerman”. Është një kërkim i një grupi artistësh të huaj, të cilët kërkojnë të përkufizojnë kryeqytetin shqiptar, përmes një hulumtimi që bëjnë nëpër rrugët e saj. Sipas artistëve është e vështirë ta përkufizosh Tiranën me tri fjalë siç mund të ndodh me qytete si Nju Jorku, Parisi, Berlini… “Tirana: Fizika e Qytetit” shkon përtej një reduktimi të tillë. “Ne duam të kuptojmë të gjithë qytetin nëpërmjet rrugëve. Në mars 2009 kemi ecur në çdo rrugë të Tiranës me pyetjet “Si na shfaqet trupi urban i Tiranës?” dhe “Çfarë është i tërë qyteti?”. U ndeshëm me një organizëm dinamik dhe vetëshkatërrues të një metropoli ambicioz. Në 400 kilometra u bënë 12000 fotografi”, thonë organizatorët. Ekspozita do të reduktojë këtë tërësi imazhesh në një përzgjedhje heterogjene dhe personale tablosh individuale, serish, panoramash dhe fragmentesh filmike. Grupi kërkimor i “Tirana: Fizika e Qytetit” përbëhet nga gjashtë studiues të rinj nga Gjermania, Çekia dhe Polonia. Tek ta shohim të ndërthuren shkencat politike, historia e artit, fizika, arkeologjia dhe filozofia. Një projekt i “Studienkolleg zu Berlin”, financuar nga fondacioni jofitimprurës “Hertie” dhe fondacioni i Studimeve të Popullit Gjerman.

Feedback1989

An exhibtion with: Roland Albrecht, Stephan Balkenhol, Nikolin Bujari, Uroš Djuric, Jakup Ferri, Driton Hajredini, Julia Kissina, Ledia Kostandini, Petrit Kumi, Armando Lulaj, Istvan Laszlo, Jin Lie, Peggy Meinfelder, Anke Mila Menck, Beatrice Minda, Juli Ndoci, Alketa Ramaj, Albrecht Schäfer, Zuzanna Skiba, Kamen Stoyanov, Gabriela Volanti
Curated by Adela Demetja and Julie August

The fall of the Berlin Wall in 1989 was not only an important historical event for the Germans in East and West leading to reunification and changing Germany’s position in Europe. At the same time it was a signal for the start of political transitions in other socialistic countries that caused new formations even in the cultural field.
Taking the 20th anniversary of the Fall of the Berlin wall as a cause, the exhibition »feedback 1989« thematizes the transformation while asking for the different reception of the historical event in those countries whose political and economical situation has changed seriously. Today, the meaning of the word »feedback« is used mostly to express »reaction to something« – we use it in the meaning, that is has in acoustics: »unwanted, perturbing feedback (back coupling) in an acoustic system, where microphone and loudspeaker (e.g. sender and receiver) are located in the same sound area«. Pertubing noises, screaming tones – the opposite of »harmony«.
The maybe naive vision of a unified Europe with equal conditions for all european residents is far from reality 20 years after the End of the Cold War. Most notably in the balcan regions and the former Soviet »brotherlands« there were years of gory conflicts and civil wars that led to a fragmentation of the European map. Today, many of the former »East-Block-States« are members of the European Union meanwhile, but the living conditions in Germany and Bulgaria, in France and Romania are more than unequal. It is no coincidence that this exhibition takes place in Albania despite a political opening and democratisation you could still talk about a wall that still exists: it is no longer a »antifascist protective barrier« (the official terminology of the GDR leadership for the Berlin Wall), but the restrictive visa-politics of the majority of EU-Countries, that refuses to the inhabitants of this country to benefit from the most wanted achievement of the Fall of the Wall and the change of the political systems: the freedom oftravel without any restrictions. The location of the exhibition is calculated: It is in a Hotel, that the artists show their works dealing with the last 20 years. Structurally, Hotels and Museums are not so different: Both locations offer space which is only available for a delimited period they are empty spaces, whose »inhabitants« (travellers or artwork) change currently.During the communist regime under Enver Hoxha, Hotel Dajti was exclusivly open for members of the communist party or for state guests and powerful foreigners. Today it is owned by the Ministery of Exterior of Albania, who will use the building after renovation both for administration and representation. It can be seen as a perspective on the building’s future function that with this exhibition (and others, e.g. the Tirana Biennal) it offers a forum for international artists. So to say, Art and Culture act out as »embassadors«, demonstrating a cooperation, that cannot be achieved as easy in the political area.
The exhibition is divided into three parts:

1 Reflections – The Fall of the Berlin Wall in European School Books
What historical events that took place 1989 were formative in Germany, in Albania, in other countries? Can a european history be »objective« at all? By confronting extracts from european schoolbooks a unidirectional interpretation is avoided, offering a »multi-sided« ramble trough the years of the mostly peaceful revolutions.
2 European artists about memory and history
In the representative spaces of the hotel in the ground floor, artists from Romania, Serbia, Albania, Bulgaria, Kosovo and Germany show works that deal with the theme »memory«. Some refer directly to the incidents of 1989, some deal more generally with the changes since that time. Nearly uninvolved, Balkenhols oversized »woman« seems to be a silent observer.
3 »Artists in residence«
The rooms in the first floor of Hotel Dajti are given to artists from Berlin and Tirana, who present their work / their way to work, often with site-specific installations. The diversity of work and space-treatment is hereby reflecting the main points that were made possible by the Fall of the Wall: pluralism, multiplicity, heterogeneity. A short film with artist’s interviews tries to answer the question, if the Fall of the Berlin Wall and the cultural transitions that took place since then play a role for the artistic work.

Adela Demetja and Julie August

http://feedback1989.wordpress.com/

“Dajti”, numër rekord vizitorësh

Shqip

Mbyllet edicioni i katërt i Bienales së Tiranës. Organizatorët e konsiderojnë si ndër më të suksesshmen e këtyre viteve. Veç veprave të artrit bashkëkohor të prezantuara gjatë tri episodeve, drejtori artistik i aktivitetit, Edi Muka, ka renditur edhe zgje

Oliverta Lila

Në mbyllje të edicionit të katërt, Edi Muka theksoi se kjo ka qenë Bienalja më e suksesshme e këtyre viteve. Drejtori artistik i këtij aktiviteti ka rreshtuar një sërë faktorësh për këtë fakt. Mbi të gjitha, zgjedhja që në fillim për organizimin e Bienales së Tiranës të godinës së hotel “Dajti”. “Sigurisht që ka qenë një faktor i rëndësishëm. Ka pasur shumë nga ata që nuk e kishin vizituar asnjëherë më parë këtë godinë, e cila në vetvete mbart edhe histori. Deri ditën e fundit ka pasur vizitorë që vinin të shihnin bienalen. Fakti tjetër është që brenda ambienteve kanë gjetur një organizim shumë të mirë të veprave të paraqitura, duke krijuar harmoni mes artit bashkëkohor dhe arkitekturës së hotelit”, ka theksuar Muka në konferencën e fundit të shtypit për këtë edicion. Ndonëse hyrja ka qenë e lirë, në një llogaritje të përafërt, numri i vizitorëve në Bienalen e Tiranës ka qenë rreth 9-10 mijë persona. “Eficienca simbolike e kornizës”, titulli kuatorial takoi në Tiranë artistë të artit bashkëkohor nga vende të ndryshme të botës. Muka vlerëson veçanërisht punën e kuratorëve për zgjedhjen e hapësirave ekspozuese. Ndërsa krahasimisht me bienalet e shkuara, sipas tij, këtë vit ka pasur më shumë artistë të cilët kanë krijuar punët e tyre brenda hapësirave të hotel “Dajtit” apo edhe në ambiente të tjera në Tiranë, por në kuadër të këtij aktiviteti. Ndërsa veç godinës së hotelit, gjatë ditëve të bienales u organizuan një sërë aktivitetesh të tjera satelitore. Diskutime mbi arkitekturën apo zhvillimet bashkëkohore, prekja në rrugët e Tiranës të këtyre ndryshimeve, projeksionet e disa filmave, qenë pjesë e edicionit të katërt të Bienales së Tiranës. Gjatë episodit të fundit, kuratorët por edhe artistët e huaj u shprehën entuziastë për mundësinë që arkitektura e këtij hoteli, shkëlqimi që kishte në kohën e komunizmit është fshehur pas pluhurit, i krijonte artistëve të artit bashkëkohor. Të gjithë shprehën dëshirën që ky hotel përkohësisht jofunksional të vazhdonte të shfrytëzohej si hapësirë arti. Në fakt mbyllja e bienales nuk do të përkojë me mbylljen e dyerve të kësaj godine. Një tjetër ekspozitë do të zërë vend. “Feedback 1989″ do të takojë sërish artistë shqiptarë dhe të huaj për të folur për ndryshimet politike. Duke marrë spunto nga 20-vjetori i shembjes së Murit të Berlinit, duke e zhvendosur diskutimin në ambientet e hotel “Dajti” dhe jo rastësisht. Ndryshimet rrënjësore kanë ndikuar në art dhe në jetët e artistëve, duke i kushtëzuar ata në paraqitjen e realiteteve. Edi Muka e ka shfrytëzuar konferencën për të dhënë edhe lajmin e një iniciative, ende në fillesat e saj për artin bashkëkohor. Bëhet fjalë për krijimin e një galerie, kushtuar tërësisht artistëve të këtij zhanri. “Po mundohemi që me mbështetjen e bizneseve, ambasadorëve dhe aktorëve të tjerë, të ngremë një hapësirë kushtuar posaçërisht artit bashkëkohor dhe e shkëputur tërësisht nga varësia politike. Do të ketë një grup specialistësh, që më pas do të kujdesen për programin dhe gjithçka që mund të ekspozohet. Por jemi ende në fillim të punës”, ka thënë Muka. Nuk është menduar ende as se në cilën pjesë të qytetit mund të jetë kjo godinë. Ditën e fundit të bienales është prezantuar edhe katalogu i aktivitetit. Ndryshe nga herët e tjera, nuk ka formën e një libri, por të një gazete. “Ishte një vendim i kuratorëve të këtij edicioni që katalogu të kishte formën e një gazete, si një nga format më demokratike të shpërndarjes së informacionit. Është botuar në shqip dhe anglisht dhe do të shpërndahet falas për publikun”, theksoi Muka.

Edicioni i katërt i Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Tiranës është kuruar në tri episode të ndryshme, nën drejtimin e pesë kuratorëve ndërkombëtarë. Episodi i parë është kuruar nga Edi Muka dhe Joa Ljunberg (Tiranë/Malmo), episodi i dytë nga Ana Dzokic dhe Marc Neelen (Beograd/Roterdam) dhe episodi i tretë nga Corinne Diserens (Paris/Berlin). Nëse gjërat do të shkojnë si duhet, pritet që edicioni i ardhshëm të realizohet pas dy vjetësh.

Kathrin Rhomberg: Bienalja si m’u duk

Jorida Pasku | 23/10/2009 Shekulli
Kuratorja e Bienales së Berlinit tregon përshtypjet e saj për punët e artistëve që pa në Hotel “Dajti” dhe një parashikim për fatin e ndërtesës: “Do të më vinte shumë keq nëse kthehet përsëri në hotel.”

Ka ardhur në Tiranë për një vizitë në Bienale, por edhe për të takuar artistë të rinj që lëvrojnë art bashkëkohor. Nuk dëshiron të zbulojë emra të përveçëm dhe përshtypje nga takimet që ka zhvilluar. “Jam e sigurt, që do të ketë artistë shqiptarë të ftuar në Bienalen e Berlinit.” Tani për tani vetëm kaq nga kuratorja austriake Kathrin Rhomberg.

Kathrin, përse je këtu?

Arsyeja kryesore është për të vizituar Bienalen. Por, gjithashtu për të takuar disa artistë të rinj shqiptarë dhe për të parë punët e tyre. Jam duke u përgatitur për Bienalen e Berlinit, e cila do të hapet më 11 korrik të vitit të ardhshëm.

Si t’u duk Bienalja e Tiranës?

Një ndër Bienalet më të mira që kam parë. Punët janë ekspozuar në një ndërtesë të mrekullueshme. Është ndërtesa e duhur për të ekspozuar punë të artit bashkëkohor, sepse ka hapësira shumë të mëdha dhe formë shumë të bukur.

Meqë qëllimi fillestar ka qenë ndërtimi i një hoteli, kjo ndërtesë është menduar gjithmonë “e hapur për publikun”. Është një vend që duhet ruajtur, mbajtur dhe restauruar. Shumë nga artistët janë tërhequr nga historia e “Hotel Dajtit” dhe kanë marrë shtysë për punën e tyre.

Artisti nga Belgjika, Francis Alýs, i cili tani jeton në Meksikë, ka bërë një punë shumë të mirë për historinë e këtij hoteli. Do të më vinte shumë keq nëse ky vend kthehet përsëri në hotel, pasi do të shërbente shumë mirë për të ekspozuar artin bashkëkohor.

A hap një diskutim koncepti i kësaj ngjarjeje të artit bashkëkohor, “Efiçenca simbolike e kornizës”?

Ishte një përballje e realitetit me artin. Por, në këtë Bienale, kishte edhe artistë si Anri Sala, të cilët nuk dokumentojnë realitetin, por e krijojnë atë dhe nëpërmjet punës së tyre, e tregojnë.

Kjo është një temë e rëndësishme për t’u diskutuar dhe për t’iu kthyer sërish, pasi artistët shpeshherë shkëputen nga realiteti. Nga një temë e tillë, e diskutuar këtu lindin edhe të tjera si: Çfarë është arti bashkëkohor? Sa ndikim ka ai sot? Cili është tregu këtu në Shqipëri? Shumë me rëndësi m’u duk edhe episodi mbi arkitekturën dhe urbanizimin.

Punët e artistëve që janë ekspozuar në këtë episod të njohin edhe me shtete jashtë Evropës. Kjo është një mënyrë e mirë për të treguar ndryshimin e mënyrës së jetesës në kohët moderne dhe lidhjen e artit me studimet urbane, me ndryshimet që sjell urbanizimi.

Çfarë të ka ngelur në mendje nga e gjithë ekspozita?

Instalacioni i Francis Alýs, filmi i Adrian Pacit, videot e dy artistëve kinezë: Cao Fei dhe Yang Fudong, puna e David Maljkovic. Ka shumë artistë të veçantë shqiptarë, të cilët kanë sjellë shumë punë të forta në këtë ekspozitë. Mendoj se secila prej punëve të thotë diçka dhe dialogon me të tjerat. Nuk ka punë të dobëta.

Përse dominon videoja?

Artistët e rinj e shohin filmin dhe videon si një medium më bashkëkohor. Ka shumë artistë, të cilët kanë studiuar pikturë, por tek videoja shohin një formë më të mirë për t’u shprehur. Por, jam e sigurt që do të ketë një rikthim te piktura.

A mund të hyjnë këto vepra në tregun e artit?

Në këto kohë tregu i artit bashkëkohor në Evropë është shumë i fortë. Ka një lidhje më të fortë të artit me realitetin. Kurse, në Shqipëri “marketingu i artit” nuk është në një moment të mirë. Artisti i ri këtu nuk mund të jetojë me art. Evropa Perëndimore ofron më shumë se ajo Lindore.

Tani le të kalojmë tek arsyeja e dytë e ardhjes tënde. Nga takimet e deritanishme me të rinjtë, cili mendon se ka shanse në Bienalen e 6-të të Berlinit?

Ka artistë shumë të talentuar këtu. Kur kam ardhur për herë të parë në vitin 1999, kam ngelur e habitur. Kam punuar me artistë si Anri Sala, Adrian Paci, të cilët i vlerësoj shumë për punën. Kurse, tani po njihem me të tjerë të rinj. Nga takimet që kam bërë më janë dukur interesantë.

Jam e sigurt që do të ketë artistë shqiptarë, të ftuar në këtë Bienale, por nuk e kam zgjedhur akoma. Është herët. Ende nuk kam fiksuar konceptin për këtë Bienale dhe më pas do të bëj përzgjedhjen.

Ndonjë ngacmim i veçantë për ndonjërën nga punët?

Mos më kërkoni emra. Nëse dikush nuk përmendet, do të ndihet shumë keq (Qesh). Akoma nuk i kam parë të gjithë. Disa prej tyre nuk janë në Tiranë tani, ndodhen jashtë, kështu që puna ime nuk ka mbaruar.

Kathrin, këtë vit jeni e zgjedhura e Berlinit, po të tjera Bienale keni kuruar?

Në vitin 2000, bashkë me artistë të tjerë kam qenë kuratore me artistë të tjerë në Bienalen “Manifesta 3″ në Ljubjanë. Për pesë vjet kam qenë drejtuese e një shoqate arti në Këln, në të cilën kam prezantuar edhe punët e Anri Salës. Që në fillimin e viteve ‘90, kam filluar të punoj vetëm me artin bashkëkohor, nuk u mora me Historinë e Artit, fushë për të cilën kam bërë studimet.

Përse kaq shumë Bienale përreth?

Një Bienale në Tiranë, ose në Stamboll është e nevojshme, pasi këtu nuk ka muzeume të Artit Bashkëkohor. Është një mënyrë e mirë që artistët e këtushëm të ekspozojnë punët e tyre dhe të shohin punë të artistëve që vijnë nga e gjithë bota. Pra, një mundësi shumë e mirë për artistët vendas.

Është e domosdoshme një traditë e tillë. Por, unë mendoj se edhe në Berlin është mirë që të zhvillohen Bienale. Institucionet e atjeshme të Artit Bashkëkohor nuk janë aq shumë të forta dhe artistët kanë nevojë ta ekspozojnë artin bashkëkohor.

Për 15 minuta do të largohesh nga Tirana. Me çfarë përshtypjesh?

Është hera e katërt që vij këtu. Gjithmonë më duket ndryshe.

Shkololli dhe Sala në “Gender Check”

Ekspres Alfred Beka
Ekspozita “Gender Check” me temën: Feminiteti dhe maskuliniteti në artin e Evropës lindore, do të jetë e hapur nga data 13 nëntor 2009 deri më 14 shkurt 2010, në MUMOK, Museums platz. Në të do të marrin pjesë edhe artistët shqiptarë Erzen Shkololli dhe Anri Sala.

Nga Alfred Beka më 22.10.2009 në ora 9:34
“Gender Check” është e ekspozita e parë e përgjithshme e veprave artistike nga Europa Lindore që nga vitet e gjashtëdhjeta të shekullit të kaluar e deri më sot, që i është kushtuar temës së roleve të gjinive. Kuratorja Bojana Peji?, 20 vjet pas rënies së murit të Berlinit, së bashku me një grup ekspertësh nga 24 shtete, ka bërë zgjedhjen e më shumë se 400 punimeve, në mesin e të cilave ka piktura, skulptura, instalacione, fotografi, postera, filma dhe video-shënime. Me punimet e më shumë se 200 artistëve, kjo ekspozitë krijon një pamje plotësisht të ndryshme të një kapitulli deri para pak kohe mjaft të panjohur në historinë e artit, dhe mund të shërbejë njëkohësisht si shtesë e rëndësishme e diskursit gjinor të kohës.

“Gender Check” ndjek ndryshimet në paraqitjen e shembullit mashkullor e femëror në art – në veçanti duke pasur parasysh se zhvillohen në kushte të ndryshme shoqëroro-politike. Ekspozita, të cilën e ka iniciuar Fondacioni ERSTE, dëshmon për marrëdhëniet e ndërsjella specifike ndërmjet artit dhe historisë si nga pikëpamja kronologjike, ashtu edhe nga pikëpamja e qëndrimit tematik.
Deri në vitet e gjashtëdhjeta të shekullit XX, figurat dominuese në artin e traditës socrealiste ishin punëtoret e punëtorët heroikë.

Shteti ka propaganduar programin “e shoqërisë jogjinore” që duhej të shndërronte realitetin, por arti jozyrtar i asaj kohe e priti këtë program me ironi dhe e demaskoi. Pas periudhës së estetikës kolektive të shtetit utopik, në nivelin lokal ishte e mundur të zbuloheshin tendencat individuale. Ato më të hapurat ballafaqoheshin me përgjigje armiqësore, krijoheshin vende të pavarura të artit jokonformist. Duke filluar që nga vitet e shtatëdhjeta të shekullit XX, fillon rishqyrtimi i idealeve të feminitetit e maskulinitetit edhe jashtë klisheve propagandistike të së kaluarës: autoportretet e paraqitjet e trupave e subjektiviteteve fillojnë të njoftojnë vetëbesimin e ri të zbuluar që është theksuar gjithashtu edhe në seksualitetin e hapur që vë në diskutim edhe standardet heteroseksuale dhe idealet heroike të maskulinitetit. Këto vepra kanë shërbyer gjithashtu që të tregohet çështja e marrëdhënieve shoqërore ndërmjet gjinive.

Emancipimi në krahasim me shembujt u zhvillua njëkohësisht me emancipimin në mjetet tradicionale shprehëse, prandaj morën rëndësi mediat e reja dhe format e reja artistike si fotografia, filmi, video dhe performanca. Njëkohësisht shtohet numri i artistëve që afirmohen.
Kur më 1989 ra muri i Berlinit dhe kur ranë regjimet socialiste, u bë ballafaqimi me provokimet e reja në kuptimin e nacionalizmit e ndikimit neoliberal të Perëndimit. Liritë e porsafituara arritën njëkohësisht me kufizimin neokonzervativ të roleve që së shpejti edhe vetë u bë temë e veprave artistike. Në kuptimin e teorisë feministe është shprehur kritika e ideologjive shoviniste, militariste, mizogine e ksenofobike. Filloi të hapet pyetja e homoseksualizmit. Në goditje u gjendën klishetë për amësinë dhe idealet tradicionale, të frymëzuara nga religjioni te feminiteti dhe strukturat patriarkale të fuqisë. Për t’u theksuar rëndësia politike e punuese e identitetit femëror janë edhe më të shpeshta aluzionet për alegoritë historike të feminitetit.

Ndërkaq, simpoziumi “Leximi i gjinive. Arti, fuqia e politika e prezantimit në Evropën Lindore ” do të mbahet më 13 dhe 14 nëntor në sallën e MUMOK-ut. Ekspertët ndërkombëtarë janë ftuar të flasin për rolin e teorive feministe në Evropën Lindore në krahasim me kontekstin perëndimor, për pozicione transgjinore, si dhe për përkufizimin e ri dhe revizionin e idealeve kanonike të gjinive.

Anri Sala

Si artist shqiptar që jeton në Paris, Anri Sala ka fituar vëmendjen ndërkombëtare me videot e tij, animacionet dhe veprat fotografike.
Sala është lindur në vitin 1974 në Tiranë. Ka studiuar pikturën në Akademinë Kombëtare të Arteve në Tiranë, videon në Ecole Nationale Superieure des Arts Decoratifs në Paris dhe regjinë e filmit në Le Fresnoy – Studio National des Arts Contemporains – në Tourcoing, Francë. Në vitin 2001 ka fituar çmimin e Artistit të Ri në Bienalin e 49-të të Venecias. Veprat e tij janë ekspozuar nëpër galeri, muze dhe institucione të tjera ndërkombëtare.

Erzen Shkololli

I lindur më 1976 në Pejë, Erzen Shkololli është artist, kurator dhe bashkëthemelues i Institutit për Art Bashkëkohor EXIT në Pejë. Praktika e tij artistike shfrytëzon ritet lokale dhe folklorin, për të tërhequr vëmendjen ndaj situatave socio-politike. Nëpërmjet veprës së tij, Shkololli vepron si një lloj antropologu i pavetëdijshëm që i rivendos në skenë ceremonitë tradicionale, duke ua dhenë fjalën deziluzionit dhe simboleve bashkëkohore. Ai ka ekspozuar në vende të ndryshme të botës dhe ka qenë kurator i një numri të madh të ekspozitave.

Futurizmi një bilanc kritik

Elsa Demo | 22/10/2009

Studentët e letërsisë në Universitetin e Tiranës marrin pjesë në dy leksione për fenomenin në arte të shekullit të njëzetë: Futurizmi. Profesorët Matteo D’Ambrosio dhe Enrico Crispolti i bëjnë, njëri një bilanc kritik dhe tjetri identitar

Për futurizmin (këtu do të flitet vetëm për futurizmin italian) si një fenomen domethënës në avangardat e nëntëqindës, vazhdojnë të bëhen kërkime universitare e akademike, kurse lëvizja vetë si shprehje ideologjike dhe artistike mbetet në Shqipëri edhe njëzet vjet pas heqjes së «Ndalimit», një territor i mbyllur dhe i panjohur dhe brenda qarqeve akademike. Jo se atdheu i futurizmit, Italia, ngriti flamur në këtë njëqind vjetor të tijin. «Më falni, por në këtë aspekt qëndrimi im është negativ», tha pas leksionit prof.

Enrico Crispolti. «Vendi juaj është i vogël megjithatë problemet nuk mund të jenë më të mëdha nga sa mund të mendohet për një vend si Italia, një vend me shumë probleme, ku shpesh ngjarjeve si 100-vjetori i Futurizmit ua zënë vendin improvizimi.

Dua të them se janë bërë gjëra të vogla». Prof. Crispolti, i veshur me një pulovër në ngjyrë të përafërt me gurëkalin, me një gravatë portokalli që lidh grykën e një këmishe pothuajse në mente.

«Lëbyrja e gëzueshme që do të shkaktojnë rrobat tona në rrugët e zhurmshme, të cilat do t’i kemi transformuar me Arkitekturën tonë FUTURISTE, do të thotë se çdo gjë do të fillojë të vezullojë si prizmi i lavdishëm i vitrinës gjigante të një argjendarie… », shpall në «Manifestin e veshjeve futuriste» të vitit 1913 Giacomo Balla një nga përfaqëuesit e futurizmit roman në artet plastike, të cilit prof.

Crispolti, historian i artit kontemporan në Universitetin e Salernos dhe Sienës i ka kushtuar edhe studimin «Il Futurismo e la moda. Balla e gli altri» (1986). «Qeniet njerëzore, deri tani, janë veshur (pak a shumë) si në zi. Në luftojmë kundër :

a) ndrojtjes e simetrisë së ngjyrave, ngjyra që sajohen e rregullohen në stampa të shpëlara me vija e pika idioteske.
b) gjithë fomave të pajeta të veshjes, të cilat e bëjnë njeriun të ndihet i lodhur, i stresuar, i mjerë e i mërzitur dhe kufizojnë lëvizjet, duke shkaktuar një zbehtësi të trishtë.
c) të ashtuquajturës «shije e mirë» dhe «harmoni» që e dobësojnë shpirtin dhe vrasin gëzimin.
Ne duam që rrobat Futuriste të jenë të rehatshme e praktike
Dinamike
Agresive
Tronditëse
Energjike
Të dhunshme
Fluturuese (dmth të japin idenë e fluturimit, ngritjes e vrapimit)
Të gjallërishme
Të gëzueshme
Ndriçuese (për të patur dritë edhe në shi)
Fosforeshente». Ky shpërthim në manifestin e Balla-s është një emotivitet që provokon besim duke filluar nga vepra më e parë: njeriu. Balla është një nga liderët shpirtërorë të futurizmit italian në artet plastike, tek i cili prof. Crispolti u ndal disi më gjatë, krahas Umberto Boccioni-t, Fontana-s, Prampolini-t etj., në leksionin e tij të pajisur me ilustrime «Identiteti dhe karakteri historik i Futurizmit» për studentët e letërsisë në Tiranë.

Pa vetëdije ai bën një gjest, duke treguar nga veshja e tij dhe thotë se botës së sotme i mungon sensi i utopisë. Ky është futurizmi sipas prof. Crispoltit: utopia ose arti (duke nënkuptuar këtu edhe forma të tjera të krjimtarisë njerëzore dhe të fantazisë) mund ta ndryshojë botën.

Ky besim që futuristët kishin (të shpallur në manifeste), ka humbur dhe forcat e realitetit duket se i vijnë njeriut kundër, më lakuriq se kurrë.
A ka një mënyrë më divulgative për prezantimin e futurizmit në Shqipëri? Po, thotë profesori italian, një ekspozitë me vepra arti të futuristëve italianë, do të ishte një gjë praktike, konkrete. Por kërkon qindra-mijëra euro dhe kujdes: vepra pirate të autorëve futuristë, janë nëpër këmbë.

Kurse prof. Matteo D’Ambrosio ishte më afër studentëve të letërsisë. Historian avanguard dhe semiolog, pranë Fakultetit të Letërsisë dhe Filozofisë në Universitetin e Napolit «Federico II», ai u ndal te lideri i Futurizmit, Filippo Tommaso Marinetti, i cili më 1909 shpalli lindjen e lëvizjes futuriste si lëvizje ideologjike dhe artistike.

Por, për të shkuar tek Marinetti, u përdor një «introduktë». Leksioni i D’Ambrosios për habinë e të pranishmëve nisi me «na ishte njëherë», që i referohej një romani futurist, «Il Codice di Perelà» (1911) të Aldo Palazzeschi-t (1885-1974).

Duke analizuar Perelà-në, një figurë subversive për qytetërimin njerëzor midis përrallës dhe fabulës, Palazzeschi ka krijuar një simbol të lirisë pa kushte. Pra, një roman futurist njëherësh jashtë futurizmit, kanonet e së cilës lëvizje përcaktojnë, kufizojnë dhe llogarisin drejtimin që duhet të ndjekë artisti futurist, pra rrethin e tij të lirisë dhe të «fluturimit».

«E nisa këtë leksion me Palazzeschi-n sepse doja të nënvizoja që brenda futurizmit gjenden edhe orientime shumë të ndryshme nga vetë futurizmi. Ka artistë të rëndësishëm, ata që janë në gjendje të ofrojnë kontribute origjinale. Në momentin kur aderojnë në logjikën e përgjithshme të lëvizjes, sjellin me vete kontibute të ndryshme, të veçanta nga të tjerët.

Vetë Palazzeschi mbeti futurist për pak kohë. Ndërsa «Kodi i Perelasë» sa ç’është një libër futurist është njëherësh pjesërisht futurist.» Kjo do të thotë se autori italian ishte në drejtim krejt tjetër po të kujtojmë se futurizmi i këndonte bukurisë së dhunës, luftës. D’Ambrosio e cilëson një nga dhjetë librat më të mirë të nëntëqindës italiane, krahas «Indiferentëve» të A. Moravias, «I ndjeri Matia Paskal» i L. Pirandelos etj.

Për të analizuar karakterin sintetik dhe simultan të poezisë futuriste u sollën për ilustrim dy tekste me zë të Marinettit, njëra prej të cilave «Zang Tumb Tumb» e vitit 1914. «Dallohet ajo elokuencë e Marinetit që ka influencuar tek Musolini», thekson ndër të tjera D’Ambrosio.

Duke e përfunduar leksionin një historiani i avangardës pyetjes se Cila është magjia e avangardës, i përgjigjet: Është gjëja më e vështirë për t’u studiuar, sepse historia e avangardës është historia e thyerjes, e përçarjes, është historia e dhunës ndaj kodeve, po edhe e vazhdimësisë së artit.

Paci, çmim për Shqipërinë e dhimbshme

Standard
VIOLETA MURATI
Artisti shqiptar, Ardian Paci, është përzgjedhur mes tetë artistëve nga e gjithë bota, si konkurrent i edicionit të katërt të “Artes Mundi”, një nga çmimet më të mëdha që ndahet në Angli për artet pamore, që mbahet në Uells. Diversiteti i nacionaliteteve dhe media artistike, që dallohet nga lista e përzgjedhur, zbulon qëllimin e çmimit “Artes Mundi”, i cili është në kërkim të “artistëve të shquar nga e gjithë bota, që të stimulojnë të menduarit tonë mbi gjendjen e njeriut dhe njerëzimit”

Artisti shqiptar, Ardian Paci, është përzgjedhur mes tetë artistëve nga e gjithë bota, si konkurrent i edicionit të katërt të “Artes Mundi”, një nga çmimet më të mëdha që ndahet në Angli për artet pamore, dhe që mbahet në Uells.

Përveç Pacit nga Shqipëria, artistët e përzgjedhur janë nga Bullgaria, Izraeli, Kyrgyzstan, Peruja, Rusia dhe Tajvani, të cilët do të konkurrojnë për çmimin prej 40000 paundësh. Diversiteti i nacionaliteteve dhe media artistike që dallohet në listën e përzgjedhësve zbulon edhe qëllimin e çmimit “Artes Mundi”, i cili është në kërkim të “artistëve të shquar nga e gjithë bota, që të stimulojnë të menduarit tonë mbi gjendjen e njeriut dhe njerëzimit”.

Në këtë vështrim, Ardian Paci do të prezantohet në këtë konkurs me video, fotografi dhe piktura që rrokin tema politike dhe të emigrimit. Çfarë tërheq në paraqitjen që “Artes Mundi” i ka bërë artistit shqiptar, ka të bëjë me rikrijimin e përvojave personale të Pacit, duke përdorur teknika të tregimit tradicional. “Ai reflekton mbi historinë e tij, që zhvendoset në një situatë më shumë i detyruar nga përvojat. Me familjen e tij, ai la Shqipërinë, vendin e tij të lindjes, në vitin 1997, pas trazirave, duke shkuar në Itali, ku ai vazhdon të jetojë.

Ai i drejtohet politikave të dhimbshme të Shqipërisë dhe realiteteve të emigracionit në film, fotografi dhe pikturë. Në punën e tij të hershme, ai rikrijon eksperienca personale brenda rrethit të tij të familjes, ndërsa me punën e tij më të fundit ai tërheq mbi universalen. Duke vepruar kështu, ai nuk heziton të miksojë imagjinatën dhe realitetin, duke kombinuar humorin, patosin dhe ndjeshmërinë e lëndës”. “Artes Mundi” është themeluar në vitin 2003 dhe punon në partneritet me Amgueddfa Cymru – Muzeu Kombëtar në Uells. Tessa Jackson, themeluesja dhe drejtorja artistike e “Artes Mundi” tha: “Qëllimi i këtij çmimi nuk është vetëm për të njohur talentin e tyre specifik, por edhe për të paraqitur një gamë më të gjerë artistësh në skenën e artit britanik. Forca e këtyre punëve, e ndërlidhur me kontekstin dhe referenca kulturore të panjohura për shumë prej nesh, ofron dhe përbën një mundësi shumë të mirë për të eksploruar botën e artit dhe të artistëve”. Çmimet pritet të ndahen në maj 2010 dhe vendimi do të jetë i bazuar mbi punën e pesë viteve të fundit të të tetë artistëve.

Themeluesi i çmimit, William Wilkins, tha: “Me këtë çmim dua të sjell botën në Uells dhe Uellsin t’ia tregoj botës”. Si shenjë e ndikimit të çmimit, në sitin zyrtar të “Artes Mundi” përmendet fituesi i vjetshëm, NS Harsha, i cili menjëherë pas çmimit ka marrë oferta për të ekspozuar në galeritë më prestigjioze në Evropë.

Procesi intensiv i përzgjedhjes nga “Artes Mundi” përfshiu mbi 480 propozime ndërkombëtare, pra artistë nga më shumë se 80 vende të botës. Lista u zgjodh nga dy selektorë, specialistë të caktuar posaçërisht për këtë përzgjedhje; kuratori i pavarur dhe kritiku i artit, Viktor Misiano, kuratori i parë në muzeun shtetëror “Pushkin” dhe drejtor i qendrës së Artit Bashkëkohor në Moskë dhe Levent Çalikoglu, kuratori i Muzeut të Artit Modern, në Stamboll.

Ekspozita e katërt e “Artes Mundi” do të zhvillohet në Muzeun Kombëtar Kardiff, nga 11 mars-6 qershor 2010.

Teferiçi: Tani jemi më të çlirët

Jorida Pasku | 17/10/2009 Shekulli
Kuratori i Konkursit Ndërkombëtar të Arteve Pamore, Parid Teferiçi tregon për prurjet dhe tendencat e këtij viti dhe sidomos për rolin jo diktues të kuratorit

Ndryshe nga vitet e tjera, nuk ka një koncept të fiksuar, të cilit artistët duhet t’i përmbahen. Ai do të vendoset pas përzgjedhjes së të gjitha veprave.

Parid Teferiçi ka lënë politikën dhe po shkon qytet më qytet për të kërkuar vepra e artistë me të cilët do të ngrejë më këmbë edicionin e 16-të të Konkursit Ndërkombëtar të Arteve Pamore, “Onufri”.

Parid, nisur nga çfarë ideje apo konceptesh po punon për zgjedhjen e veprave të “Onufrit 09″?

Kërkova të bëja një “Onufër”, në të cilin kuratori të jetë në rolin më modest të mundshëm. Ai është thjesht një sistemues, reklamues dhe vetrinist i një situate të caktuar, jo imponues i një vizioni, apo i një teme.

Për mendimin tim, një kurator i mirë është ai, puna e të cilit nuk duket. Jo një “diktator” që fikson një tezë, hipotezë, apo një temë të caktuar. Në këtë rast artisti ngelet një punëtor krahu që ilustron tezat apo paragjykimet që ka kuratori mbi situatën aktuale.

Më konkretisht, çfarë duhet të bëjë një kurator?

Të shkojë kudo ku vlon jeta artistike, në botën ku gëlon një zhdërvjelltësi dhe gjallëri mendimi jashtë syve të medias, aty ku janë ata donkishotë që punojnë ndryshe nga ç’punohet në kapitalizmin e çuditshëm shqiptar.

Të shkojë të informohet se kush janë vektorët kryesorë të prurjeve. Më pas vjen tema, teza dhe koncepti i tij kuratorial, si një pasojë e të gjithë punës. Në fund të këtij cikli ai shikon se cila është harta artistike e momentit dhe fikson temën, e cila është një shumatore e vektorëve krijues të kësaj situate.

Ky vendim erdhi pasi përvoja ka treguar se artistët nuk u përmbahen temave dhe koncepteve të diktuara?

Unë si kurator kam parësore veprën dhe jo kreativitetin si proces. Kreativiteti vlerësohet atëherë kur kuratori kërkon punëtor krahu që ilustrojnë tezat dhe opinionet e tij.

Në rastin konkret, unë po shoh se cila është skena dhe prapaskena artistike e Tiranës. Në bazë të kësaj do të ngre një tezë që i lidh të gjitha. Edhe për pak kohë dhe do ta kem të qartë një formë-ide të caktuar.

Nga vëzhgimi i deritanishëm çfarë del?

Më ka bërë përshtypje gjallëria dhe larmia e kërkimit artistik në Tiranë. Mund të them që është në linjë me gjithë aktivitetin e kulturës perëndimore. Artistët eksperimentojnë, por jo në kuptimin e eksperimentit modernist me tri shtyllat e veta: radikaliteti, origjinaliteti dhe noviteti.

Tani jemi në një fazë më të çlirët. Iku koha e eksperimentimit për të rijetuar momentet e modernitetit brenda kësaj periudhe tranzicioni, ku janë rievokuar të gjitha fazat e modernitetit në art. Tani jemi në një fazë pjekurie të jetës së arteve vizive në Shqipëri.

Ku duket kjo pjekuri?

Kjo qëndron te një lloj ndjeshmërie për postmodernen. Një lloj shkëputje nga dëshira me çdo kusht e së resë dhe një shije që tregon një rritje kulturore, një rritje e erudicioni të artistit shqiptar që di edhe të citojë, të bashkërendojë citimin e autorëve të mëparshëm. Ka edhe një larmi artistike. Unë modestisht do të kërkoj të sjell një prerje artistike të gjithë kësaj situate artistike.

Ka autorë të fortë tashmë në historinë e artit shqiptar, të cilët më kanë surprizuar me risitë që sjellin në kërkimet e tyre. Nuk do të dëshiroja që të jepja emra, pasi puna e “Onufrit” ndonjëherë ndotet nga pakënaqësitë dhe klanet e ndryshme.

Fakti që qëndroj jashtë këtyre klaneve, ndoshta do të ndihmojë që të shfrytëzohet kjo skenë ekspozitive edhe si fusha e vërtetë e betejës për artistin, jo e thashethemit, e intrigave dhe e diskutimit ekstra artistik.

A ka përfshirje të të gjitha gjinive të artit pamor?

Unë nuk do të paragjykoj asnjë lloj mediumi dhe as aftësinë që kanë për të përcjellë mesazhe estetike. Predispozita ime është një lloj rikthimi i pikturës tradicionale. Duhet t’i largohemi tezës së dalëboje tashmë që mediumet e reja janë ato që përçojnë mesazhe të reja.

Sipas meje çdo medium ka hapësirën, kapacitetin dhe koeficientin e nevojshëm të lirisë për të përcjellë të reja dhe art të vërtetë. Piktura e kavaletit nuk e ka humbur aftësinë për të kapur dhe për të transmetuar të renë.

Nga eksperienca jote, po edhe nga vëzhgimet përreth, si do ta vlerësonit artin që po bëhet sot?

Nuk është i shkëputur nga zhvillimet bashkëkohore. Mendoj se të gjitha komplekset e inferioritetit që ka pasur po zbuten dhe po lëmohen me kalimin e kohës.

E njëjta gjë mund të thuhet edhe për artistin pamor?

Ka ndodhur një fenomen i çuditshëm gjatë kësaj periudhe tranzicioni në Shqipëri. Ka ndodhur një lloj regresi në izolim i artistit shqiptar.

Shumica mbyllen në studion e tyre dhe i hyjnë një kërkimi individual alla Robison Kruzo, shkëputen nga ajo çka ngjet në panoramën e përgjithshme në botë. Gjithsesi këto momente ekspozitive duhet të shfrytëzohen nga të gjithë artistët.

Është i vetmi moment real për të dëshmuar çfarë po kërkojnë dhe ku duhet të shkojnë. Le të shërbejnë këto momente ekspozitive siç është “Onufri” për të shmangur izolimin e artistëve shqiptarë. Ajo që dëshiroj realisht të dalë në pah është jeta e vërtetë artistike e artistëve shqiptarë.

Ndryshe nga çdo ndodh në botë, artisti duhet ta krijojë vetë tregun artistik në Shqipëri, edhe në një treg të mbushur me panorama kineze dhe dyqane pikturash komerciale.

Poeti Parid Teferici kurator i Onufrit 09

“Onufri ‘09″ çelet në dhjetor

Drejtimi kuratorial i besohet Parid Teferiçit

Edicioni XVI i Ekspozitës Ndërkombëtare të Arteve Pamore “Onufri 2009″ do të hapet më 24 dhjetor në Galerinë Kombëtare të Arteve. Konkursi do të qëndrojë i hapur deri më 4 shkurt të vitit të ardhshëm. Këtë vit, organizatorët kanë menduar që drejtimin kuratorial të edicionit XVI “Onufri ‘09″, t‘ia besojë poetit dhe piktorit Pardi Teferiçi, duke e cilësuar atë si një njohës dhe ndjekës të vëmendshëm të zhvillimeve të artit.

Ka botuar tre libra me poezi, “Molla e detyrueshme” (1993), “Bërë me largësi” (1996) dhe “Meqenëse sytë” (2003). I pranishëm në disa antologji të letërsisë shqipe të botuara në USA, Gjermani, Francë dhe Greqi. Si piktor ka hapur katër ekspozita vetjake në Ferrara e Venezia të Italisë, si edhe ka qenë i pranishëm në disa ekspozita kolektive. Çmimi “Onufri” do të gjykohet nga një juri ndërkombëtare.

Një “deja vu” në bienale

Shqip

Pleurad Xhafa dhe Sokol Peçi prezantojnë një videoinstalacion

Një tjetër aktivitet satelitor është organizuar në kuadrin e Bienales së Tiranës. Artistët shqiptarë, Pleurad Xhafa dhe Sokol Peçi kanë prezantuar mbrëmjen e djeshme një videoinstalacion të titulluar “Deja vu dhe paranoja”. Dy të rinjtë, të cilët kanë mbaruar studimet në Venecia, kanë zgjedhur një vend jo të zakonshëm ekspozimi. Një ambient lojërash fati, për ta vendosur punën e tyre në kontekstin që i përshtatej. Simbolikisht, skulptura prej balte e ekonomistit të njohur Milton Friedman, procesi krijues i kësaj vepre në hapësira të ndryshme publike, u ka shërbyer artistëve për të shprehur konceptin e tyre mbi kapitalizmin global dhe funksionimin e shoqërive të sotme. Ndryshimet historike mes vendeve bëjnë të mundur që e shkuara të lexohet si një deja vu për shoqëri të tjera. Përmes videos, e vendosur në gjashtë monitorë, krijohet mundësia e një monitorimi konstant të një procesi në ndërtim, që sipas teorisë së Friedman do të përbënin demokracinë dhe tregun e lirë. Raportet mes tyre dhe kapitalizmit global duket se janë një paranojë, një argument, diskutimi i të cilit vihet në pikëpyetje.

Artisti i ri, Luçjan Bedeni, u paraqit me një video pa titull “Ardhje ‘09″, “fitojnë” bunkerët

Shqip

Në mjediset e “Zeta Galeri” dhe galerisë “Fap” në Akademinë e Arteve në Tiranë, u paraqit një ekspozitë satelite e Bienales së Tiranës, çmimet “Ardhje ‘09″, e cila ka mbërritur në edicionin e tretë të saj. Aldi Zgjani, Blerta Kambo, Enkelejd Zonja, Gedmond Lushka, Lek Gjeloshi, Luçjan Bedeni, Nertila Pere, Suela Qoshja dhe Yllka Gjollesha ishin nëntë artistët e rinj pjesëmarrës, të cilët sollën punët e tyre në këtë ekspozitë. Kjo veprimtari u jep mundësi kandidatëve të shprehin gjithçka mbi jetën e lirë dhe të tregojnë mbi realitetin që i rrethon. Punimet e paraqitura njëkohësisht në dy mjedise paralele, u shqyrtuan nga juria e përbërë nga Edi Hila, Ana Dzokic dhe Anri Sala. Ishte pikërisht artisti Luçjan Bedeni, i cili u shpall fitues me videon e tij pa titull, në të cilën mbizotëronin bunkerët anembanë vendit.

Megjithatë, për t‘u vlerësuar kanë qenë edhe punimet e artistëve të tjerë, sidomos për temat që trajtonin, duke synuar të nxirrnin në pah shqetësimet e shoqërisë njerëzore. Punët me të cilat u paraqitën artistët pjesëmarrës në këtë ekspozitë ishin kryesisht të reja. Aktiviteti u mundësua nga Fondacioni për Shoqërinë Civile, i cili ofron për fituesin një bursë për studime mbi artin në New York, T.I.C.A (Tirana Institute of Contemporary Art) dhe “Zeta Galeri”

Florian Vika; Kundër akademikëve të Firences? Pikturë për njerëzimin

Standard
VIOLETA MURATI

Pamja që ka sot Floriani nuk është ajo e kohës kur kaloi kufirin e Shqipërisë, për të shkuar drejt Italisë. E para gjë që perceptonte ishte liria dhe befasia perëndimore që gjeti. Të prezantohet i ndrojtur, me një rrezatim mendimi që rrallë e kanë të rinjtë në moshën e tij. Flet për Perëndimin, për njerëzit se si do t’ju shërbejë me një lloj misticizmi; i njeh mirë qytetërimet, çfarë bluajnë sot shoqëritë në jetën e përditshme – shkon më thellë si kërkues rrënojash, për të kuptuar pse teoritë shpesh përmbysen dhe rindërtohen. I është “nënshtruar” mësimeve akademike, por ka qenë rebelues ndaj tyre. Ndoshta në historinë e kësaj akademie për herë të parë është ndeshur një rezistent i pikturës: se arti nuk është për elitën, por për të gjithë njerëzimin. Mbi këtë shkak ndërton pikturën dhe për arsyet e tij – se gjeti dritën dhe shpërtheu mbi ekspresivitetin e Pikasos, se ka zbritur në Bizant dhe prej aty nis kërkimet për themele të reja në pikturë – Akademia e Arteve në Firence e ka vlerësuar këtë vit si një nga studentët më të mirë, me pikët maksimale 101.

Të riun Florian, revista “Città di Vita”, që e botojmë të plotë më poshtë, e vlerëson: “Një rrugë artistike e saponisur, por që tani e pjekur”. Një dedikim që nuk prezanton çdo student, por vetëm talente, duke e “detyruar” piktorin shqiptar të vazhdojë edhe pas studimeve kërkimet në Firence – në botën e tij antike.

Sapo ke mbaruar Akademinë e Arteve në Firence dhe akoma nuk e ke vendosur se ku do vazhdojë karriera juaj. Është e vështirë kjo për një student që përfundon jashtë studimet akademike, sidomos kur bëhet fjalë për artet, si piktura?

Ndoshta për mua është akoma shpejt, duke qenë se kam mungesë eksperience me tregun – përderisa çdo tentativë të shitjes së një pikture që pata bërë, i jam përgjigjur gjithmonë në mënyrë negative. Kam dashur që këto vizatime, piktura, t’i paraqisja në provimin e fundvitit, ose në përfundimin e shkollës, diplomës.

Gjithmonë jam mundur t’i shkëpus ose që të mos kem, tani për tani, lidhje me galeritë dhe tregun. Dhe për këtë arsye e konsideroj veten pa eksperiencë, të paktën në këtë moment, për sa i përket tregut. Por, kam mendimin, se tregu i artit është i komplikuar sepse nuk kemi të bëjmë me një treg siç mund të jenë supermarketet apo qendrat tregtare, ku mund të shkosh të blesh bluzë, bukë e gjëra të nevojshme si këto.

Më tepër piktura ka vlerë simbolike sesa kuantitative, materiale, fizike. Pra, vlerat simbolike ndryshojnë me kohë, ashtu siç ndodh me kohën, ulja dhe ngritja e çmimeve të tyre. Vetë tregu i artit pas krizës së avangardës së 1900 do ketë nevojë për një rishikim dhe për sa u përket ligjeve që duhet të tolerojnë artistin, galeristin dhe shumë faktorë të tjerë që përbëjnë tregun e artit. Me sa kam arritur të kuptoj edhe në Itali, tregu i artit paraqitet i komplikuar, paraqitet në vështirësi, sepse akoma nuk kanë arritur të vendosin ligje, ashtu siç është në muzikë. Sa i përket artit viziv akoma nuk ka arritur të konsolidohet një sistem i dobishëm për pikturën.

Thatë se jeni diplomuar për artet vizive dhe disiplinat e spektaklit. Si është pritur ky punim dhe çfarë keni pasur parasysh në kërkimet tuaja artistike?

Diplomën e përqendrova në figurën e Pikasos. Për mendimin tim është një nga gjashtë piktorët që kanë hedhur bazat e mënyrës së të shikuarit të artit. Pikaso është një nga artistët më të mëdhenj të ‘900-ës, që revolucionoi në mënyrë totale konceptimin e artit. Për këtë arsye e mora në konsideratë për të bërë kërkimet e mia artistike. Duke qenë se ndryshoj nga mënyra e të realizuarit të një vepre artistike nga Pikaso, më është bërë një pyetje nga profesorët e komisionit pse e kam zgjedhur këtë piktor, pasi unë, ndryshoj duke pasur një shije më tepër tradicionale, klasike, nga një zgjedhje tepër revolucionare me Pikason. Kësaj iu përgjigja se; Pikaso e konsideron artin një shenjë, gjë e cila më gjen dakord edhe mua. Piktura sado realiste, sado e ngjashme me natyrën, mbetet në fund të fundit një shenjë. Kjo është një e vërtetë të cilën Pikaso e sjell në tërë universin e tij konfuzional, në tërë botën e tij të pakuptueshme – kjo është një nga të vërtetat e Pikasos që e marr shumë në konsideratë.

Cilat janë tendencat tuaja artistike?

Përndryshe nga sa thashë më lart, tendenca ime artistike është që të rikthehem në disa vlera të artit antik, tradicional dhe ato t’i propozoj në këtë periudhë tepër të ngarkuar dhe të paorientueshme prej artit kontemporan.

Gjatë bisedës je i ngacmuar nga realiteti dhe shpesh çdo gjë e lidh me të kaluarën në ballafaqim me të sotmen. Çfarë ua bën juve të domosdoshme rikthimin, ose këtë “kundërvënie” me artin kontemporan?

Përderisa revolucioni artistik hodhi poshtë shumë dogma, që ishin në vetvete të dyshimta, duke asistuar në një shkatërrim të tillë total të shumë vlerave – tani mbetet pak gjë për të revolucionarizuar, për të shkatërruar. Ideja është se tani duhet të fillojmë rindërtimin, ashtu siç ndodh në shumë situata – fjala vjen situata e Irakut, që pas bombardimit lind nevoja e rindërtimit. Pas një revolucioni, hedhja poshtë e një strukture, lind nevoja e një rindërtimi.

Si e konceptoni rindërtimin e një shoqërie të shkatërruar?

Rindërtimin e konceptoj në një rikthim të disa vlerave që për mua janë të patundshme. Një nga qartësitë e njeriut, edhe pse është e rëndë, diçka e trishtueshme është vdekja dhe unë mundohem gjithmonë të filloj nga kjo pikë e zezë që gjithmonë na thërret – nga momenti që fillojmë jetën tonë e deri në maturitetin tonë. Ajo gjithmonë është një pikë fikse që na thërret brenda misterit të saj. Unë mundohem që t’i gjej një alternativë ose të vazhdoj idenë t’i kundërvihem në një farë kuptimi relativizmit që hedh poshtë në mënyrë kategorike çdo qartësi. Unë them që ka shumë gjëra të dyshimta që është mirë të hidhen poshtë, gjëra që janë të … patundshme siç është vdekja, e cila nuk mund të mohohet.

Në kohën moderne shpërfillet vdekja. Kjo ndjesi është ftohur, nuk ka më frikë nga ajo. Si e identifikoni vdekjen në punën tuaj?

Këto janë baste që njerëzit vënë me njëri-tjetrin, ka bindje dhe mendime të ndryshme dhe unë jam i vendosur në këtë drejtim që udhëtimi jonë është drejt asaj pike, që na thërret. Andej nga filloi, dhe kam përshtypjen se filloi lindja e artit të pikturës. Mendoj se kjo e ka një datë që nis në 1400-ën me Masaxhon në Firence – ku lindi hapësira e cila ndërtohet e tëra nga një pikë në horizont në perspektivë. Nga kjo pikë shpërthen gjithë hapësira tredimensionale. Unë mundohem që t’i kthehem asaj pike, mundohem ta vlerësoj atë pikë, e cila shpërtheu gjithë hapësirën dhe filloi të ndërtonte të gjitha teoritë e artit të mëpasshëm. Dhe, kjo pikë është ndoshta dhe ajo pika e vdekjes, e cila përfaqësohet, identifikohet me vdekjen.

Të gjitha këto fenomene të jetës njerëzore kanë të bëjnë me sistemin e civilizimit, qytetërimeve – përplasjet aq të përfolura nga filozofët – a ndikojnë këto tek ju, pasi tani po hyni në treg për të përfaqësuar, pra siç e thatë edhe ju për t’u identifikuar? Cili është interesi juaj në pikturë?

Ideja ime s’është që të flas nëpërmjet pikturës, por nëpërmjet mesazhit që piktura ka në brendësinë e saj, të flas në mënyrë konkrete, të hapur, direkte me veten time dhe të tjerët. Ky është ai qëllimi kryesor i imi, që piktura të shërbejë si një mjet komunikimi me njeriun, pra edhe vdekja duke qenë se konsiderohet si një qartësi, ajo është si diçka e pamohueshme, është një nga këshillat që për shembull i shërben jetës për ta ruajtur atë, konsoliduar atë, dhe derisa të ketë mundësi të mbijetojë, edhe pse rruga drejt vdekjes është e pashmangshme, por përderisa je në jetë, duhet ta ruash atë.

Ke shkuar në Itali me shumë vështirësi, që kanë të bëjnë me mosnjohjen dhe paragjykimin, dhe më pas ti percepton botën franceze, gjermane etj. Për çfarë të shërbeu Italia në këtë kontekst? Si e lexon tani Perëndimin?

Fillimisht ka qenë problemi i integrimit, i thithjes së kulturave të ndryshme. Më vonë ishin raportet që u përmirësuan, të cilat lejuan të konsolidohej në vazhdimin e shkollës. Perëndimi është një botë e lirë. Aty, në bazë të ndershmërisë, në bazë edhe të konceptimit, njeriu gjen lirinë. Pra, unë në Perëndim aspiroj për lirinë dhe kjo është një nga motivet që të vazhdoj rrugën drejt tij. Fillimi ishte i vështirë, sepse unë kisha pikëpamjet e mia, që ishin pak a shumë të ngurta, të cilat nuk doja t’i vija në diskutim. Kjo vështirësi u kalua më vonë në përmirësimin e raporteve që ndodhën ndërmjet meje dhe personave që kisha afër.

Si është vlerësuar tendenca juaj artistike, a ju është dhënë rasti gjatë kësaj periudhe akademike të hapni ekspozitë?

Profesorët kanë pasur gjithmonë një konsideratë të mirë për sa i përket vizatimit tim, meqenëse karakterizohesha nga një frymë bizantine – sipas tyre, dhe duke qenë se atyre ju interesonte një kontiminacion i kulturave të tyre, me kultura të ndryshme – kjo natyrë e imja në pikturë ka qenë e mikpritur. Kështu mënyra e të konceptuarit të stilit tim ka qenë një nga faktorët kryesorë të vlerësimit të profesorëve, sigurisht që kanë parë edhe seriozitetin, punën e vazhdueshme që kam bërë.

Si rrjedhojë, ju jeni vlerësuar me medalje nga Akademia e Firences, nuk është pak të renditeni me pikët maksimale si ndër studentët më të mirë të këtij viti…

Po, në fakt paraqitjes së punës sime i kanë dhënë notat maksimale 110, kishte dhe shumë studentë të tjerë seriozë, por kënaqësia ime ishte të qenit një prej tyre. Ky është kufiri maksimal. Në këtë rast aspirata është që të arrish maksimalen, por gjithmonë duke pranuar edhe disfatën. Por, në momentin që arrin një fitore, gjithmonë pason me një kënaqësi të jashtëzakonshme, prandaj janë momente çliruese, që ndoshta dhe gjuha nuk i përshkruan. Nga një stres jashtëzakonisht i madh, me një çlirim pothuajse dehës.

Cila ka qenë baza e logjikës së vlerësimit për punët tuaja, çfarë i ka tërhequr akademikët e Firences?

Ata e vlerësojnë më tepër mbi bazë të kapacitetit të punës që ti paraqet, sepse vetë kjo akademi karakterizohet nga liria, nga të lënit të lirë të studentit, i cili mund të paraqitet me një rrymë artistike ose me një punim të tij origjinal. Ata sigurisht vlerësuan seriozitetin e punës dhe kam përshtypjen se gjejnë një admirim ndaj meje për sa i përket respektit që unë kam nga arti antik.

Çfarë mendoni se do ta bëjë të sigurt të ardhmen tënde, ke menduar rreth kësaj, se ku do vendosesh, pozicionin në treg, menaxhimin e punëve etj.?

Tani jam në fillimet e mia, të periudhës post-akademike dhe jam akoma pa eksperiencë në këtë drejtim. Sigurisht besoj se do duhet kohë derisa të thellohem në këtë rrugë, por mund të them që nuk është shumë aspekti ekonomik, ose pothuajse është shumë i dobët ky aspekt – në lidhje me raportin që kam me pikturën.

Dëshiroj që të vendos një komunikim ndërmjet meje dhe një mase të gjerë të shikuesve. Madje, një kontradiktë e cila më ka parë si protagonist ndërmjet meje dhe profesorëve të mi ka qenë ajo se ata e konsideronin pikturën si një art për një elitë të zgjedhur, ndërsa unë, dëshira ime është që piktura ime, por edhe e të tjerëve, ashtu siç ka qenë edhe më përpara, t’i drejtohet njeriut në përgjithësi. Jo një njeriu të zgjedhur, apo dy njerëzve, por t’i drejtohet njeriut në përgjithësi. Pra një pikturë për njerëzimin.

Mund të na thoni si ndihet një student kur ka marrë nga ngurtësia akademike dhe ndeshet me lirinë? Çfarë është ky ndryshim për ju?

Them mureve mbrojtëse akademike, sepse është një mënyrë jetese që për aspektet burokratike je i mbrojtur nga shumë probleme financiare dhe nga ai i dokumenteve. Pra, kur institucionet shohin një person që studion, janë më të gatshëm për të ndihmuar – pra këtyre faktorëve si mure mbrojtëse. Por, ky ka këtë aspekt pozitiv, por dhe një aspekt pak si bllokues sepse je i detyruar të ecësh gjithmonë në një linjë pak a shumë të përafërt me kërkesat e profesorit. Në momentin që mbaron akademinë lirohesh nga këto linja të përafërta me profesorët, por fillon një jetë të re, një jetë që të sheh si një person i vetëm, jo të përfaqësuar nga të tjerët. Është një jetë që merr rreziqet dhe duhet t’i përballosh në mënyrë personale.

Ju vendoseni përfundimisht në Firence, do ktheheni në Shqipëri?

Dëshira ime do ishte që të vazhdoja kërkimet e mia në qytetin e Firences, sepse ky qytet konsiderohet nga unë si qytet ku ndodhen bazat e artit antik. Për këtë arsye, duke qenë se unë mundohem të filloj një rindërtim nga ky aspekt, besoj se aty është kantieri i përshtatshëm që mund të zhvillohen këto kërkime artistike.

Dëshira ime është të qëndroj në Firence për këto kërkime, por sa i takon fillimit të aktiviteteve artistike, Shqipëria është një nga planet e para, vendet kryesore që mund të hyj në dëshirat e mia. Pikërisht është kjo dëshirë për të bërë diçka të mirë për Shqipërinë, që më shtyn të kërkoj në prodhimtarinë time artistike.

Çfarë të sfidon nga bota perëndimore sa u takon kërkimeve artistike, si e shikon nivelin e pikturës sot?

Niveli i pikturës, edhe pse është i mirë dhe interesant karakterizohet sipas mendimit tim nga një defekt që ka pak publicitet. Nuk ka një eko nga mediat, shtypi, radioja apo televizionet. Kjo mungesë e komunikimit, reklamës, them se është arsyeja që ndoshta e shtyn që të vështirësohet prodhimtaria artistike, që të ketë një prodhim më të limituar. Pra, mendoj se kjo është një nga pikat që mundon pikturën sot për sot.

Një revistë italiane ka shkruar për ju, artikullin e së cilës po e botojmë më poshtë.

Një prift që shkruan për një shqiptar, çfarë do të thotë kjo për ju?

Ishte një dëshirë e një prifti, i cili është presidenti i një muzeu për ksilografi, quhet Pietro Parigi, që është dhe president i revistës “Citta di Vita”, i cili pasi mori pjesë në përfundimin e diplomës, dëshiroi që të më publikonte një artikull që ma dedikon dhe në botimin e dytë, publikoi kapitullin e parë të diplomës sime. Ky ishte një nder që më dha kënaqësi të jashtëzakonshme, duke qenë se janë revista të sferës intelektuale të Firences.

Një surprizë e këndshme nga Shqipëria për Akademinë e Firences

1. Një ditë e paharrueshme. 2 Opera “Madoninna del Grappa” 3. Një rrugë artistike e saponisur, por që tani e pjekur.

S’besoj që në jetën time, tashmë shumë të shtyrë në moshë, do të mund të harroj të martën e 3 marsit 2009, kur pata privilegjin dhe kënaqësinë që të merrja pjesë në diskutimin e tezës së laureas, të Florian Vikës pranë Akademisë së Arteve të Bukura të Firences. Salla ishte mbushur plot. Komisioni drejtohej nga Giuseppe Andreani dhe përbëhej nga profesorët Domenico Viggiano, Roberto Giovannelli dhe Pietro Beni. Nota finale: 110 me lavdërim, me gëzimin e madh të gjithë publikut.

Në këtë pikë, ndonjë nga lexuesit e mi mund të më pyesë: “Po ti ç’lidhje ke me gjithë këtë?”. Përgjigjem që gjërat shumë të thjeshta në aparencë, në disa raste janë më të komplikuara nga ç’mendohet, dhe kërkohet një kuantitet i pabesueshëm kohe dhe mundi për t’u realizuar. Pikërisht si në këtë rast, e më pas – tashmë e dini – është gjithmonë zakon i imi ta bazoj punën në njohjen e personit, në miqësinë e drejtpërdrejtë, në sinqeritetin absolut të prepozitave.

Gjithçka filloi nga stima ime për don Piero Paciscopi-n dhe nga miqësia e madhe lindur mes nesh. Don Piero ishte deri pak kohë më parë në udhëheqjen e atij institucioni, quajtur Madonnina del Grappa, themeluar nga don Facibeni, me qëllimin që të strehonte përtej dhe përmbi çdo burokracie atë që është i huaj dhe që ndodhet në nevojën për të kërkuar një strehë poshtë së cilës të flejë. Më tepër se një herë kemi nxjerrë nga dëshpërimi të rinj aq të meritueshëm që, të strehuar tek Madonnina, arritën të laureoheshin dhe kanë nderuar institucionin me punën e tyre.

Një herë don Piero më kërkoi që ta zëvendësoja në Cercina, lokalitet nën juridikisonin e të dashurit Kardinal Silvano Piovanelli. E mirë, pasi kisha lexuar Ungjillin e asaj dite – që sillte listën e Apostujve besimtarë të Krishtit – më erdhi spontane të them që në atë liste mungonte një emër: ai i don Pieros. Në edicionet e saj “Città di Vita” ka publikuar në 2006 volumin “Riflessioni tra cielo e terra … e non finisce qui”, me qëllimin e deklaruar që të dërgonte fitimin e shitjeve në favor të “Krishterëve të varfër” që shërbeheshin nga Opera. Ishte pikërisht don Piero ai që dërgoi tek unë të riun Florian me një nga veprat e tij, e cila më pëlqeu aq shumë sa vendosa ta adresoj tek profesor Domenico Viggiano, miqësi imja e vjetër.

Pas disa muajsh, u gjendëm përballë një teze laure që habiti profesorët e komisionit dhe publikun e veçantë që ka duartrokitur një kohë të gjatë si pronësinë e gjuhës, ashtu edhe origjinalitetin e krijimeve artistike të Florianit (vepra sa të largëta nga ato “eksperimente formale”, që shumë drejtësisht hezitojnë t’i quajnë art), fryt i një kërkimi dhe një refleksioni personal tepër të thellë, pavarësisht nga mosha e re e autorit.

Në artikullin e tij që publikojmë në këtë fashikull, Florian Vika na flet mbi Pikason si ekspresion i së resë artistike më absolute shpërthyer në shekullin XX.

Por – dhe e them pa ekzagjerim – jam plotësisht i bindur që Floriani me tezën e laurës së tij dhe me shpikjen e tij artistike, bashkuar me një pronësi perfekte të teknikave ekspresive, është në gjendje të afirmohet dhe të imponohet mbi të gjithë ne!

M. G. Rosito

Prill 2009

Firence / “Città di Vita”

“Të dukshme gjurmët e Shqipërisë komuniste”

Shqip 9/19/09

Artisti gjerman, Franz Ackermann, ka realizuar një hartë të vendit tonë

Sapo ngjit shkallët e hotel “Dajtit”, në një sipërfaqe të konsiderueshme muri, nuk mund t‘i ikësh një pikture murale. Është pjesë e ekspozitës së parë të edicionit të parë të bienales. Një hartë e madhe Shqipërie, ngjyrosur në blu dhe vija të shumëngjyrta që dalin nga konturet e saj. Kjo është vepra me të cilën prezantohet te publiku shqiptar artisti gjerman, Franz Ackermann, një emër i njohur i artit bashkëkohor. Si shumë artistë të tjerë të huaj që nuk e kanë njohur më parë Shqipërinë, edhe atë e ka intriguar ideja e një bienaleje arti bashkëkohor. Vetë organizatorët e kanë pranuar që artistët e ftuar për të qenë pjesëmarrës janë grishur nga ideja për njohjen e një vendi të pashkelur më parë nga ata. Secili prej tyre ka një përshtypje, qoftë edhe të cunguar, të marrë nga informacione mediatike apo të tërthorta mbi vendin tonë. Çfarë përshtypjesh ka pasur Ackermann kur e pa nga afër? “Duket që është një vend që vjen pas 45 vjetësh komunizëm. Këtë e shoh rreth e qark. Megjithatë ti e kupton që vendi është duke ecur shumë shpejt drejt progresit, apo asaj që e quajmë bota perëndimore. Këtë shoh edhe unë. Shqipëria ka një progres të shpejtë”, thotë ai. Vetë ambienti ku po ekspozon është një nga ato që ai i quan gjurmë të komunizmit. Ackermann e ka realizuar punën e tij në muret e hotel “Dajtit”, dhe nuk e ka sjellë atë me vete. “E gjithë bienalja është një konstelacion shumë interesant dhe ju duhet të kuptoni që kuratorët kanë bërë goxha punë për t‘u sjellë artdashësve shqiptarë ide të ndryshme se si perceptohet bota sot. Piktura ime shkon në këtë linjë, ajo reflekton shkëmbim informacioni. Gjithë ato vija shumëngjyrëshe tregojnë se kemi ndalur në Shqipëri e po shkojmë të shpërndajmë informacion jashtë saj”, shprehet artisti gjerman.

Adrian Paci: Një video frymëzuar nga Rripi i Gazës

Shqip 9/19/09

Artisti shqiptar, që prej vitesh jeton e punon në Itali, është kthyer për edicionin e katërt të bienales së Tiranës. Prezantohet me një video titulluar “Per speculum”, një rrëfim artistik mbushur me elemente domethënëse

“Shqipëria është gjithnjë e pranishme në veprat e mia me mungesën e saj”. Kështu thotë Adrian Paci, teksa ndalon në hollin e hotel “Dajtit”. Është një nga rikthimet e tij artistike. Merr pjesë në edicionin e katërt të bienales së Tiranës. I afirmuar si artist bashkëkohor, Paci sjell në Tiranë një video të prezantuar më parë në aktivitete ndërkombëtare. Titullohet “Per speculum”. Është një dialogim përmes imazhit, pa fjalë. Një grup fëmijësh me të cilët prezantohemi përmes një reflektimi pasqyre. Mjaftojnë një palë llastiqe, që gjithë ai imazh të thyhet, ndërsa me copat e pasqyrës, nën një hare që vetëm fëmijët e njohin, ngjiten në një majë peme dhe pasqyrojnë diellin te njëri-tjetri. Për Pacin ka një domethënie në secilin element. Përfshirë edhe atë që vjen nga një kronikë e thjeshtë televizive, ku fëmijë të Rripit të Gazës e përdorin reflektimin e diellit në pasqyrë kundër ushtarëve. Ndërsa vendosja e kësaj videoje brenda godinës së “Dajtit”, e plotëson në domethënien e saj.

Ndodheni në Tiranë për bienalen e Tiranës. Çfarë sjell çdo rikthim?

Çdo pjesëmarrje e imja në ekspozitat shqiptare ka një notë të veçantë e lidhur kjo me kthimin tim, por edhe takimin e punës time me një publik që unë e konsideroj të afërt.

Ju jeni vazhdimisht pjesëmarrës në aktivitete ndërkombëtare të artit bashkëkohor. Si e shihni në këtë pikëpamje bienalen e Tiranës dhe dialogimin që kjo gjini e artit gjen te publiku jonë?

Çdo vend ka veçantitë e veta, ka publikun e vet, ka historinë, arkitekturën, kontekstin e vet social dhe artistik. Shqipëria, në këtë mozaik global, po ashtu ka specifikat e veta. Mendoj që nga organizuesit e bienales po bëhet një punë e dobishme për të mbajtur gjallë dialogun mes publikut shqiptar dhe artit bashkëkohor, mes artit shqiptar dhe artit ndërkombëtar. Duke parë listën e artistëve të ftuar, por edhe punët e ekspozuara në këtë fazë të parë të aktivitetit, më duket një nga bienalet më të arrira në historinë e këtyre katër edicioneve të këtij aktiviteti. Besoj se që nga ekspozitat e para ndërkombëtare deri më tani, publiku ka filluar të mësohet me të rejat e artit bashkëkohor, të cilat nuk janë kaq të paperceptueshme. Nuk kemi një stil të veçantë, janë shumë stile, shumë ngjyra, shumë teknika që kërkojnë mundësi të vazhdueshme për të gjetur kanale komunikimi me publikun përmes rrugëve të ndryshme.

Paraqiteni në konkurrim me një video…

Është punë e prezantuar në disa vende të botës dhe për herë të parë në Shqipëri. Titullohet “Per speculum”. Pa dashur të jetë simbolike, kërkon të ngërthejë në vetvete disa elemente që kanë potencialitet domethënës: drita, pasqyra, aksioni i thyerjes së saj, fëmijëria, ose pema. Të gjitha këto elemente duhet të vendosen në një narracion që e ruan thjeshtësinë e nuk kërkon të jetë i forcuar. Ka të bëjë me iluzionin, forcën tërheqëse të tij, por edhe atë të zhgënjimit. Thyerja e pasqyrës do të nënvizojë po këtë, se ajo çka po shohim nuk ka materialitet. Materialiteti është një copë xham, kurse imazhi thyhet me thyerjen e pasqyrës. Ka një histori kuptimesh të errëta që nuk duan patjetër të dalin përmes punës sime si një element ilustrativ i idesë, por janë aty për ta ngarkuar punën me një lloj tensioni.

Zakonisht punët tuaja mbartin një ngërç të realitetit, kthyer në art përmes gjetjesh. Si nisi puna për këtë video?

Shpesh e përditshmja ka hyrë në veprat e mia në mënyrë më direkte, kurse puna me të cilën paraqitem në bienale e jep në mënyrë më të stërholluar këtë marrëdhënie.

Kam dashur ta mbaj thjeshtësinë dhe narracionin për të mos i ikur faktit që janë disa fëmijë, thyejnë një pasqyrë e fillojnë të lozin me të. Këto nuk janë imazhe që vijnë vetëm nga kujtesa e fëmijërisë time, por e shumë fëmijëve të tjerë që u ka pëlqyer të luajnë me përthyerjen e dritës në pasqyra, duke përdorur elementin trazues që ka reflektimi i dritës. Imazhi fillestar ka qenë një grup fëmijësh që qëndrojnë në një pemë të madhe, një element i njohur në ikonografinë mesjetare, por si imazh i pemës gjenealogjike. Më mungonte një element që ma solli ndërmend një kronikë e rastësishme televizive: disa fëmijë nga Rripi i Gazës, të cilët luftonin kundër ushtarëve, duke përdorur reflektimin e dritës në pasqyrë. Ishte një element i të përditshmes që iu bashkëngjit idesë për të gjetur çelësin e realizimit.

Italia ofron një realitet ku ndjeheni “komodë” për të krijuar? Rehatia është armiku i krijimtarisë. Mbetet një pikëpyetje fakti se si do të isha po të mos kisha emigruar, por është e sigurt se shumë punë të miat lindin nga përthyerja e eksperiencës time artistike me atë njerëzore. Transformimi që ndodhi tek unë pas largimit nga Shqipëria ka lënë gjurmët e veta në punën time, si për sa i përket prezencës, por edhe mungesës. Unë nuk kam reshtur së pasuri raport me Shqipërinë, por ka qenë një raport me një realitet të munguar. Shqipëria ka qenë prezente me mungesën e saj.

Bienalja e Tiranës, pa ngjyrime politike

Shqip
9/19/09

Sipas kuratorëve, Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor në Tiranë pritet mirë prej artistëve, sepse ndryshe nga sa ndodh në vende të tjera ku zhvillohen aktivitete të ngjashme ajo është krejtësisht e pavarur

Kanë zgjedhur kornizën si nocion për të lexuar realitetin në këndvështrimin artistik të gjithsecilit pjesëmarrës. Një kornizë të cilën ia kanë veshur hotel “Dajtit” në qendër të Tiranës. Sipas konceptit të organizatorëve të bienales së Tiranës, ai ishte “korniza simbolike” e përsosur për realizimin e një veprimtarie me përmasa ndërkombëtare. Dje në mesditë, në një konferencë për shtyp, u shpall zyrtarisht i hapur episodi i parë i Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor në Tiranë. “Eficensa simbolike e kornizës” është tema e edicionit të katërt të bienales së Tiranës, e cila ka shërbyer si një pikënisje për të çelur një diskutim mbi natyrën komplekse të reales dhe mënyrave të ndryshme se si perceptohen dhe se si lidhen ato me historinë tonë. Me pjesëmarrjen e mbi 60 artistëve dhe pesë muratorëve, është menduar që kjo bienale të ndahet në tri episode, të cilat do të hapen në mënyrë të njëpasnjëshme. Gjatë konferencës për shtyp, kuratori dhe njëherazi edhe bashkëdrejtori i këtij aktiviteti, Edi Muka, u shpreh se u zgjodh që bienalja të realizohej në godinën e hotel “Dajtit”, për vetë historinë interesante të tij, por edhe për vetë gjendjen në të cilën ndodhet aktualisht. “Na është dashur një punë e madhe për ta ndryshuar këtë godinë dhe për ta kthyer në funksionale për këtë aktivitet”, thotë Muka, për të cilin “Dajti”, pritësi i bienales është interesant edhe për krijimin e një marrëdhënieje të veçantë mes saj, Tiranës dhe artistëve pjesëmarrës. “Duke ftuar artistët të ndërveprojnë me hotelin dhe historinë e tij, ne shpresojmë të ndërpresim rrjedhën e pandalshme të kohës në të cilën ka hyrë ‘Dajti‘. Ne shpresojmë që këto ndërveprime të krijojnë hapësirat e duhura, përmes së cilave do të mund të shmangim leximin e njëtrajtshëm të historisë, duke u hapur ndaj kritikës dhe analizës së të shkuarës historike dhe të tashmes kinse ‘jo ideologjike‘”, shkruhet në deklaratën për shtyp të TICAB. Më tej, Muka shpjegon se në këtë episod të parë, marrin pjesë 20 artistë. Një pjesë e mirë e tyre janë të njohur ndërkombëtarisht, e një pjesë tjetër janë artistë të rinj, por me të dhëna vërtet premtuese, ndërsa nuk mungon edhe pjesëmarrja e artistëve shqiptarë, si Ardian Paci, Anila Rubiku, apo Ardian Isufi. Ndërkaq, bienalja, e cila ashtu si edhe vetë emri tregon, është një aktivitet që duhet të organizohet për çdo dy vjet, por ajo ka pasur një shkëputje disavjeçare deri sa ka mbërritur në këtë edicion të katërt. Për Edi Mukën, kjo mungesë ka ardhur si pasojë e disa arsyeve, ku kryesorja është për shkak të strukturave mbështetëse. “Megjithatë, kësaj mungese i duhet parë edhe ana pozitive, sepse pikërisht për shkak të mungesës duket se është rritur më tepër interesi ndaj bienales”, vijon ai duke nënkuptuar këtu jo vetëm strukturat mbështetëse, por edhe vetë pjesëmarrjen e artistëve. Shpesh ndodh që të huajt, artistë qofshin a jo, shtyhen drejt Shqipërisë prej një kureshtjeje që jo rrallë lidhet me të shkuarën tonë komuniste, apo prej ndonjë të dhëne tjetër historike a informative mbi vendin tonë. Ndaj edhe pjesëmarrja e tyre në një aktivitet ndërkombëtar si bienalja e Tiranës, ka të bëjë me kureshtjen se si në një vend si Shqipëria mund të organizohet një veprimtari e kësaj natyre. Por, pjesëmarrja mund të shpjegohet edhe përtej këtyre arsyetimeve. Sipas Joa Ljungberg, kuratore e episodit të parë së bashku me Mukën, artistët e huaj e shikojnë bienalen si një aktivitet ndërkombëtar që ndryshe nga sa ndodh nëpër vende të tjera, që e përdorin edhe politikisht, në Shqipëri nuk ndodh kështu. Ajo është një aktivitet i pavarur, që i pret artistët pa lakmuar asgjë tjetër veç punëve të tyre. Ndërkaq, për herë të parë ky aktivitet është i hapur jo vetëm ndaj artistëve të artit pamor, por edhe ndaj arkitekturës dhe zhvillimit urban. Pas episodit të parë, episodi i dytë është planifikuar të hapet më 25 shtator dhe i treti më 2 tetor.

Franz Ackermann: Një ishull energjie në imagjinatë

Elsa Demo | 19/09/2009
Hapet Bienalja e Tiranës tek Hotel Dajti i rrënuar. Puna e parë në hapësirën ekspozuese është e artistit gjerman Franz Ackermann, “Albanian Plateau”.

Bienalja e Tiranës, episodi i parë u prezantua mbrëmë në mjediset e Hotel Dajtit, një ndërtesë që edhe pse nën “administrimin” e Ministrisë së Jashtme, është në rrënim të plotë.

Një Hotel Dajti i perënduar duket ide gati të të përkundë në ëndrra të ëmbla të kujtimeve, por një Hotel Dajti si ai ku janë ekspozuar punët e para të Bienales, ka për të vënë në siklet si vendasit, si mysafirët arkitektë që do të mbajnë diskurse për zhvillimet, traditën dhe të ardhmen e qyteteve të reja si Tirana, në episodin e dytë.

Megjithëse dje ishte dita e hapjes, nuk ishte pikërisht dita e duhur për t’i parë punët e artistëve që janë ftuar nga drejtuesit dhe dy kuratorë të këtij edicioni të katërt të ekspozitës në artit bashkëkohor, Edi Muka dhe Joa Ljungberg, t’i përgjigjen pjesëmarrjes brenda temës “Eficenca simbolike e kornizës”.

“Një dritare, thjesht një dritare”, – do thoshte Franz Ackermann për kornizën në fjalë, një dritare për të parë nga jashtë brenda edhe nga brenda jashtë, shqiptarët të tjerët dhe të tjerët shqiptarët.

Artisti gjerman që vjen për herë të parë në Shqipëri, prezantohet në episodin e parë me pikturën murale 6×6.20 metra, të quajtur “Albanian Plateau” me dy “Harta mendore” mbi të, dy akuarele, të vendosura në hartën e madhe murale të Shqipërisë, diku aty ku kufijtë administrativë do të shënonin Tiranën. Ai tregoi se këto dy akuarele janë bërë gjatë udhëtimit nëpër Shqipëri, nga Tirana drejt Jugut.

Ato paraqesin një qendër të Tiranës me muzeun e saj dhe një tërësi ndërtesash dhe rrugësh të qytetit si në buqetë. Ndërsa për kuratorët, “Albanian Plateau” e cila është puna e parë që ndesh sapo hyn në hapësirën ekspozuese të Hotel Dajtit, është një vepër që prezanton edhe natyrën artistike të krijimtarisë së 46-vjeçarit, Franz Ackermann, e cila “përqendrohet tek udhëtimet, turizmi, globalizmi dhe urbanizimi.

Që në fillimet e viteve ‘90-të, Ackermann-i ka zhvilluar një sërë praktikash të frymëzuara prej situatash që hulumtojnë aspekte “psikogjeografike” të udhëtimeve…”

Zoti Ackerman, nga këtu ku jemi po shohim Shqipërinë?

Po, pak a shumë. Së pari realizova muralen këto dy javët e fundit. Gjithçka që kam bërë këtu është bazuar në përvojën time në këtë vend dhe në Tiranë.

Ajo çfarë po shikoni e kam quajtur “Albanian Plateau”. Ideja lidhet me territorin shqiptar më shumë si një ishull që përshkohet nga udhëtime nën të, nga lundrime nën të. Është një asociacion i lirë për lëvizjen dhe është si një plan i madh, i nisjes dhe i mbërritjes.

Në pamje të parë, ajo që ju e quani lëvizje e lirë, duket si një zjarr nën të.
Nuk do ta lidhja me zjarrin, por është një formë shumë komplekse, e ngjeshur dhe energjike. Pra shumë linja të kuqe dhe të trëndafilta që kalojnë nën të. Çdo plate ka diçka nën të, sikurse në sipërfaqe ka diçka të zbrazët.

Por e thashë, ky është një asociacion i lirë. Ju e lidhni me zjarrin, dikush tjetër me pushtetin politik ose informativ, dikush e sheh si një matricë të madhe, por unë kam dëshirë ta lë të lirë këtë interpretim.

Po në fillim fare ju çfarë donit të bënit?

Në krye doja të shprehja përvojën time kryesore në qytet, po edhe në natyrë. Ka shumë gjurmë që më flasin për të shkuarën e Shqipërisë dhe gjurmë që më shpien tek premtimet e së ardhmes së saj.

Pra, qëllimi nuk ka qenë për një pikturë realiste, por thjesht për t’iu qasur sa më shumë kësaj forme ambivalente: çfarë domethënieje ka ajo që shohim së jashtmi. Kemi një strukturë shumë komplekse dhe ti me të parën mund të thuash për shembull, trafik i dendur.

Por unë kam ndjesinë se edhe në qytetin tim në Berlin, ka shumë gjëra që ndodhen në mes të rrjedhës, të një drejtimi dhe ti nuk je shumë i qartë për atë që do të na sjellë e nesërmja. Të them të drejtën, unë doja të shprehja tek “Albanian plateau” edhe këtë sekret.

Atëherë, Shqipëria, sipas kësaj ideje është e kapur në rrjedhën e kohës, në rrjedhën universale që, siç thoni, ju e keni ndjerë edhe në shtëpinë tuaj, në një udhëkryq?
Është diçka ndërmjet së shkuarës dhe së ardhmes.

Nuk jemi në vitin 1989, e shkuara tashmë është njëzet vjet përpara, e tashmja na ka treguar disa vlera premtuese që i ashtuquajtur Perëndim na dha, si ish-Gjermaninë Lindore, kam përshtypjen edhe Shqipërisë.

Po edhe ky problemi i madh i trafikut të makinave, që i sjell qytetit poza të reja. Nuk dua të gjykoj nëse këto janë pozitive apo negative, por këto janë shenja që përfaqësojnë qytetin, jo vetëm të shkuarën e tij, por edhe një lloj të ardhmeje.

Ku është Hotel Dajti tek kjo plate?

Siç e shihni prej këtu, janë disa elementë të ish-hotelit që i shërbejnë punës sime. Llampadari, një element skulpturor i rëndësishëm për veprën, edhe perdja apo muret e ronitur rreth e qark. Piktura murale është bërë aq mirë sa kam mundur. Ti mund ta shohësh veprën nga cilido kënd, nga lart, nga poshtë…

Kam udhëtuar nëpër qytetin tuaj dhe përvojën time e transformova në gjuhë vizuale. Ndonjëherë kam ide për një murale të madhe dhe herë tjetër ndonjë vizatim mikroskopik. Gjatë qëndrimit këtu i kam bërë të dyja. Gjatë udhëtimit në Jug bëra akuarele. Dhe rezultati është ky që shihni.

Si rrjedh aktiviteti juaj në Berlin?

Shkova në Berlin menjëherë pas rënies së Murit, sepse kam qëndruar edhe në Berlinin Lindor. Kam studion time atje, miq dhe merrem me pikturë. Por gjysma tjetër e vitit më gjen në udhëtim.

Së fundi jam kthyer nga Nju Jorku dhe Teksasi, pikturoj dhe ekspozoj atje. Një vit më përpara udhëtova në Iran, që ishte shumë interesant për sa i përket religjionit… tetë javë më parë isha në Indi.

Gjatë këtyre udhëtimeve bëj murale dhe akuarele. Pjesën tjetër të vitit jam në Berlin, në pozitën klasike të piktorit në studio.
Kam afro njëzet vjet që punoj në këtë mënyrë dhe e di çfarë më pret në këto vende. Siç ka vende ku parashikimet e tua nuk janë konform asaj që gjej. Kjo më ndodhi me Shqipërinë.

Jam i befasuar nga gjërat që pashë këtu dhe është një qytet që po zhvillohet me të shpejtë. Unë udhëtoj me këtë përzierje, e përbërë nga përvoja me të cilën shkoj në vende të ndryshme dhe nga përvoja që marr me vete prej këtyre vendeve. Kjo është kënaqësi, kjo është e bukura.

Njëzet vjet pas rënies, ju si e lexoni simbolin e Murit të Berlinit?

Jam i befasuar që të rinjtë e injorojnë këtë gjë të shkuar, tani që qyteti është një i vetëm. Nuk them injorim në kuptimin negativ. Secili e pa rënien e Murit si një shans. Liria personale u kthye në një gjë shumë të rëndësishme, dhe kur secili hyri kështu, i lirë, brenda rrjedhës së Berlinit, ai u bë një qendër e rëndësishme kulturore siç është sot.

Kur e kuptuat se donit të bënit këtë që bëni sot?

Menjëherë pas studimeve, në vitet nëntëdhjetë. Udhëtova në Azi, në Hong Kong. Qysh prej fillimit e kisha kuptuar se doja të bëja pikërisht këtë gjë, dhe të jetoja në këtë mënyrë, edhe pse nuk të bënte të pasur.

Çfarë ju thotë tema e Bienales së Tiranës “Efiçenca simbolike e kornizës”?

Është ashtu siç tha Edi Muka dhe ashtu siç na e ofroi ai idenë, asgjë më shumë se një dritare e hapur që lidh botën lokale dhe botën e madhe. Duke u dhënë shanse njerëzve të afrohen nga të dyja anët, nga jashtë dhe nga brenda.

Çfarë do të merrni me vete kur të ikni?

Asgjë, sepse përfundimisht… do të rikthehem në Shqipëri.

Eficenca simbolike e kornizës

Ky nocion na shërben si pikënisje për të hapur një diskutim për natyrën komplekse të ”reales” dhe “realitetit” dhe mënyrave të ndryshme se si ne i perceptojmë ato dhe i lidhim me historinë tonë. Pavarësisht nga këndi i vështrimit apo metodologjia e përdorur – qoftë kjo shkencore, estetike apo filozofike – ajo çka na intereson janë hendeqet që shfaqen në këtë proces perceptimi në ndryshim të vazhdueshëm.

“Korniza” apo ideja e kornizës është diçka që në përdorim me qëllim që të shquajmë, përkufizojmë apo të nxjerrim në pah. Me pak fjalë, korniza apo procesi i kornizimit është mënyra jonë për të krijuar një marrëdhënie me thelbin e pakapshëm të realitetit që na rrethon. Nga ky këndvështrim, korniza nuk është me thjesht një objekt i prekshëm, por mbi të gjitha një konstruksion mendor, një mënyrë që na ndihmon (ose na pengon) në perceptimin e botës dhe shoqërisë përreth nesh.

Duke folur për realitetin dhe dukjet e tij në librin “Pamja e Paralaksit”, filozofi Slavoj Zhizhek përmend si shembull një ndërtesë në formë teatri të hapur të ndërtuar në kufirin mes Koresë së Jugut dhe asaj të Veriut, në skenën e së cilës ndodhet vetëm një mur me një “dritare” të hapur që shikon përtej në zonën e shkretë që ndan dy Koretë. Zhizhek ngre pyetjen: “A nuk është kjo dritare shembulli i përsosur i eficencës simbolike të kornizës? Një zonë të shkretë i jepet një status fantazmik dhe kthehet në spektakël vetëm duke i vendosur një kornizë. Në thelb këtu nuk ndryshon asgjë – e vetmja gjë është, se i parë përmes kornizës, realiteti kthehet në shëmbëlltyrë të vetvetes?” Ai vazhdon duke thënë se: “… Nuk mjafton meqë thjesht të zbulojmë mekanizmin që qëndron pas kornizës. Efekti skenik i përftuar në pamjen brenda kornizës, tashmë fiton një autonomi të tijën”.

Si duhet ta kuptojmë situatën tonë globale të ditëve të sotme atëherë? A duhet të besojmë në premtimin “e gëzueshëm” për një “botë të re konsensuale”, të përshkruar nga shumë njerëz si e ardhmja e pashmangshme e një bote post-politike apo mos vallë duhet ta “rikornizojmë” këtë pamje që na kanë vendosur para syve? Sa larg mund të na çojnë shkencat kognitive në procesin e ndërlikuar të njohjes së vetvetes, të formimit të identiteteve apo në njohjen e të tjera problemeve të qenies njerëzore? “Ç’korniza” mund të përdorim për të na mundësuar një lexim më të thellë e të larmishëm të realitetit?

Si pikënisje fizike të përpjekjes sonë ne do të kemi ndërtesën e boshatisur të hotel “Dajtit”. I gjendur në qendër të qytetit, dikur i shkëlqyeshmi hotel “Dajti”, dergjet në pritje të transformimit të tij të ardhshëm. Një monument kulture historik dhe arkitekturor, një dëshmitar i heshtur, por i gjallë i ideologjive dhe strukturave të pushtetit që e ndërtuan dhe e përdorën përgjatë viteve, hotel “Dajti” me muret dhe dyshemetë e tij të lodhura, është një “kornizë simbolike“ e përsosur. Duke ftuar artistët të ndërveprojnë me hotelin dhe historinë e tij, ne shpresojmë të ndërpresim rrjedhjen e pandalshme të kohës në të cilën ka hyrë “Dajti”. Ne shpresojmë që këto ndërveprime të krijojnë hapësirat e duhura përmes të cilave ne do të mund të shmangim leximin e njëtrajtshëm të historisë, duke u hapur ndaj kritikës dhe analizës së të kaluarës historike dhe të tashmes kinse “joideologjike”. Ne shpresojmë që ky ndërveprim të inkurajojë imagjinatën dhe të na shtyjë drejt një të kuptuari më të thellë të situatës sonë globale.

Edi Muka dhe Joa Ljungberg

Drejtorë artistikë të TICAB – Bienalja e Artit Bashkëkohor të Tiranës, 2009

Tre episode për Bienalen e Tiranës

shqip

Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor, në përgatitjet e fundit

“Efektshmëria simbolike e kornizës” është tema me të cilën do të prezantohen ditën e premte, më 18 shtator, pjesëmarrësit e episodit të parë të Bienales së Tiranës, e cila këtë vit do të organizohet në ambientet e hotel “Dajtit”. Edicioni i katërt i Bienales do të kontribuojë në eksplorimin e natyrës komplekse dhe paraqitjen e “re-alitetit”. Me pjesëmarrjen e më shumë se 60 artistëve dhe pesë kuratorëve, edicioni i katërt i Bienales do të ndërtohet në tre episode që do të çelen njëri pas tjetrit dhe më vonë, në mënyrë graduale, do të bëhen bashkë në një perfomancë të madhe. TICAB – Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor e Tiranës, vlerësohet si një nga ngjarjet më të mëdha të artit në Shqipëri, e cila synon që nëpërmjet artit të analizojë gjendjen e sotme për të ngritur një zë kritik në shoqëri. Episodi i parë i Bienales, i cili do të çelet më 18 shtator, ka për kurator Joa Ljungberg dhe Edi Mukën. Artistët pjesëmarrës janë Franz Ackermann, Silva Agostini, Jane Alexander, Yael Bartana, Kimberly Clark, Gazmend Ejupi, Cao Fei, Yang Fudong, Shilpa Gupta, Ardian Isufi, Tala Madani, Jun Nguen-Hatsushiba, Thomas Hirschhorn, Adam Leech, Ursula Mayer, Oskar Mörnerud, Erik Olofsen, Adrian Paci, Anila Rubiku dhe Alexander Vaindorf. Ndërkaq episodi i dytë me kurator Ana Dzokic, Marc Neelen do të çelet më 25 shtator. Ndërsa pisodi i tretë do të nisë më 2 tetor. Për është përkujdesur Corinne Diserens. Fundi i Bienales së Ti-ranës është parashikuar më 22 tetor. Ajo do të kontribuojë në eksplorimin e natyrës komplekse dhe zbulimit të realitetit. Në mënyrë të pavarur nga perspektiva apo metodologjia e përdorur qoftë ajo shkencore, estetike apo filozofi ke, ajo që i ka interesuar këtë vit organizatorëve janë dallimet që manifestojnë prurjet në procesin konstant të perceptimit.

Arti në pallatet e Tiranës

Y.L | 15/09/2009 Shekulli

Edicioni i katërt i Bienales së Tiranës. Drejt përfundimit projektet e fazës së parë që çelet më 18 tetor. Bashkëpunimi i Bashkisë së Tiranës me artistë, ndryshon fasadat e disa pallateve

Edhe tri ditë duhen deri në çeljen e edicionit të katërt të Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Tiranës (Tirana International Contemporary Art Biennial). Në hotel “Dajti”, vendi kryesor i ekspozimit, punët ecin mirë. Një pjesë e artistëve, ata që do të krijojnë në ambientet e hotelit, kanë ardhur e kanë nisur punën.

Pjesa tjetër ka dërguar krijimet, të cilat kanë filluar të vendosen nëpër vende. Në katin e parë të “Dajtit” janë rregulluar ekranet e videoprojektorët. Madje disa kanë filluar shfaqjen. Në një ekran projektohet videoja “Per Speculum” e artistit Ardian Paci.

Por nuk është projeksioni final.
Diku në këtë kat dëgjohen edhe zërat e artistëve, pjesëmarrës në seminaret e arkitekturës, tema rreth së cilës pritet të jetë më interesantja. Arkitektura urbane është episodi i tretë i bienales ku do të shpalosin idetë e tyre arkitektët.

Në bashkëpunim me Bashkinë e Tiranës, artistët e Bienales kanë kontribuar në dekorimin e një pjesë të kryeqytetit. Bëhet fjalë për fasadat e pallateve që gjenden në segmentin midis nyjave ku rruga “Bardhyl” pritet me atë të “Dibrës” dhe “Qemal Stafën”.

Pjesa ma e madhe është ende me ngjyrë të bardhë, por në përfundim të projektit kjo rrugë do të ketë një tjetër pamje, madje edhe një emër tjetër ndonëse jo zyrtar, “lagjja e artistëve”.

Janë shtatë artistë, projektet e të cilëve së bashku me ato të bashkisë do të ndryshojnë pamjen e kësaj pjesëze të metropolit. Idetë i kanë paraqitur në letër dhe më 2 tetor, kur të bëhet prezantimi, artistët do të jenë në Tiranë për të parë se si punëtorët e bashkisë i kanë konkretizuar idetë e tyre. Kanë përfunduar tashmë 4 fasadat e para, një është në punë e sipër dhe mbi të tjerat do të fillojë zbatimi i projekteve së shpejti.

Çfarë kanë propozuar artistët për këtë pjesë të Tiranës, që është një nga rrugët më me lëvizje në kryeqytet? (Aty duhet të kalosh për të shkuar në spitalin “Nënë Tereza”, për tek Tregu Industrial, për në malin e “Dajtit” etj).

Mes tendave të ballkoneve dhe rrobave që shtëpiaket kanë nderur, lexohet “Nature is alive”. Kjo frazë e shkruar me ngjyrë gri të errët mbi një bazë po gri, duket se nuk shfaq shumë entuziazëm. Të njëjtën fasadë e përshkojnë disa vija të zeza, që duket sikur janë rrëke të vogla që derdhen nga një kuti e zezë.

Dy pallate më tej situata është kryekëput ndryshe. Ngjyra të forta, e kuqe dhe jeshile dhe disa simbole të komunikimit virtual. Është ideja e artistit shqiptar Helidon Gjergji, të cilin me sa duket e ka ngacmuar komunikimi on-line.

Në një fasadë jeshile është shkruar me të kuqe një @ gjigante, ndërsa në fasadën tjetër është bërë e kundërta. Në fushën e kuqe është vizatuar një @ jeshile. Përgjatë një pjesë vertikale të pallatit, Gjergji ka luajtur dhe me mbaresat e faqeve elektronike, duke shkruar në çdo kat com apo edhe org.

Artisti suedez, Per Enokson ka luajtur me lajmërimin “Be aëare of the dog” (ki kujdes nga qeni) dhe ka shndërruar atë në “Be aëare of the smog” (ki kujdes nga smogu). Kjo është një thirrje që Enokson bën për t’u kujdesur për shëndetin dhe mjedisin.

Janë edhe dy artistë të tjerë, Ardian Paci dhe Franz Ackermann, idetë e të cilëve ende nuk kanë marrë formë në sipërfaqet e publike të pallateve. Por deri më dy tetor pritet të kenë mbaruar edhe këto dy projekte.

Edicioni i katërt i Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Tiranës zhvillohet nga 18 shtatori deri më 2 tetor. Është konceptuar në tre episode, të cilat prezantohen më 18, 25 shtator e 2 tetor.

Diktatori i Lekë Tasit:Piktura e rrezikshme del nga sënduku

28/09/2008 – Milosao

Suzana Varvarica Kuka

Në shtëpinë, e tij, Lekë Tasi ruan një tablo të fshehtë. ‘Është një gjë e rrezikshme”, thotë ai. Nuk dimë asgjë për këtë tab
lo. Është krijim i mbajtur në sënduk prej vitesh. Një vepër që Leka na e ka zbuluar krjet rastësisht. Kemi shkuar për të takuar artistin, në studion e tij që gjendet në mjediset e shtëpisë ku banon. Binte një shi litar. Leka na pret në krye të shkallëve, në katin e pestë të ndërtesës së bardhë, në bllokun e pallateve të rrugës së Kavajës. Ky bllok u ndërtua në fundin e viteve ‘90, për të strehuar personat e kthyer nga internimet dhe burgjet politike, që nuk kishin shtëpi banimi. Kam qenë disa herë në shtëpinë e Lekës dhe atmosfera e një gëzimi të brëndshëm duket sikur ndihet më së shumti në portretin e së shoqes, që dëshiron të të kënaqë me çfarëdo që i gjendet në shtëpi. Prej saj të mbetet dhe një nga faktet më domethënës. Ai lidhet me punimet që Leka i ka realizuar në Grabian. “Nuk do t‘i heq kurrë nga shtëpia dhe nga ai mur, deri sa të jem gjallë”. Është një lidhje që ka lindur në atmosferën e tmerrshme të Grabianit. Ne nuk mund ta kuptojmë ashtu siç ajo e ndjen. Mikpritja e saj dhe ndjesia për punimet e Lekës të bëjnë ta respektosh.
Lekë Tasi, ka një jetë, të cilën në një dokumentim biografik e cilëson “aventurë”, duke i dhënë jetës së vet, nëpërmjet kësaj fjale, një hapsirë të këndëshme, por që nuk është aspak kështu. Fillimisht i them Lekës se qëllimi i ardhjes është të realizojmë një bisedë ku të kuptojmë më shumë rreth krijimtarisë së tij, e cila prej disa vitesh është përzgjedhur dhe ka marrë të drejtën të quhet moderne dhe çka është më e rëndësishme, është fakti se një pjesë e saj është pikturuar gjatë viteve `70. E pyes Lekën për disa ndodhi rreth jetës së tij dhe për disa nga shkaqet që e kanë nxitur të krijojë këtë fizionomi mazhesh, të cilat sot tregojnë se janë plotësisht të ndryshme nga ato që prodhonin artistët aktivistë dhe të angazhuar të realizmit socialist.
Ai na falenderon dhe na bën të kuptojmë menjëherë se modestia jeton sëbashku me intelektin. Normalisht e filloi rrëfimin duke na thënë me zë të ulët dhe me një shpjegim të qetë e të ngadaltë se “Kam qenë (dhe jo vuajtur) sëbashku me gruan dhe fëmijët në internim për 15 vite më radhë, 1975-1990. Aspak për arsye që lidhen me artin, por se punoja në atë mjedis”.
Leka tregon se e thirrën në Teatrin e Operas dhe Baletit, në vitin 1967, në një nga zyrat drejtuese dhe i thanë “Je i paaftë”. “Ndërkohë kisha 13 vite që ekzekutonja në violonçel, si çelist i parë në orkestrën simfonike”.
Aftësinë e tij muzikore mund ta riftojmë për ta kuptuar po të ndjekim biografinë e tij, në të cilën shënohet se ishte edukuar me violonçelin nën drejtimin e pedagogut Ëalter Caletti, nga vitet 1939- 1943, ku në mjedisin artistik klasik shqiptar debutonin Tefta Tashko, Maria Kraja dhe në Sheshin e Universitetit të Tiranës luante orkestra “Dante Alighieri” dhe jepte shfaqje të operave të kompozitorëve të njohur italianë kompania teatrale lëvizëse “Caro di Tespi”. Para dhe pas luftës vazhdoi njëkohësisht edukimin dhe punën me violonçelin nën drejtimin e Ymer Skënderit dhe pranë liceut artistik nga 1949-1952.
Leka kujton sentencën e gjykimit të pavërtetë në atë zyrë: “Je i parregullt në punë dhe pushohesh”. Në se njihesh dhe takohesh me Lekën askush nuk do ta besonte këtë gjë. Leka, me modestinë e një njeriu që ka nxënë pesë gjuhë të huaja, që kishte njohur prej kohës veprën e kritikut të artit, të shkrimtarit të sagave, kritikut social, e poetit londinez Johan Ruskin (1819-1900), nëpërmjet të cilit kishte kuptuar sinqeritetin dhe dekadencën e artit si refleks i gjendjes sociale të një shoqërie, me respektin dhe delikatesën e komunikimit, me qetësinë e shprehjes dhe indiferencën ndaj së keqes që ka vendosur ta lërë pas e të mos e bëjë objekt bisede; është model i vlerësimit të pasionit për të qenë vetvetja, model i rregullit, i sistemimit të njohurive, i disiplinimit dhe i organizimit të kohës.
Si rrjedhojë, i kërkoj të di më shumë. Dhe nga shpjegimet e tij njihesh me arsyen e vërtetë. Ishte pozicioni profesionalo-social i familjes së tij dhe natyrisht i babait Koço Tasi. Kjo situatë na rrefen se kemi të bëjmë me shkatërrimin e prosperitetit të një nga intektualëve dhe familjeve të mirëorganizuara dhe patriotike të kohës. Leka, me një zë që tingëlloi më i plotë tregon se “Babai ishte një nga avokatët e njohur të viteve `20. Anëtar i Parlamentit të Parë Shqiptar pas Kongresit të Lushnjes. Kontradiktor me Zogun pas Relovucionit të Qershorit, gjë e cila i kushtoi 17 vite emigrim në Greqi. Avokat dhe instruktor shqiptar i kryeministrisë në Kosovë gjatë okupacionit. Mbaj mend mirë por dhe në shkrimet arkivore të asaj periudhe cilësohet si kundërshtar ndaj korrupsionit me tregëtinë e kripës dhe dhënës liçensash për të lehtësuar këtë tregëti”. Kjo biografi e shkëlqyer dhe bir i një intelektuali shqiptar i kushtoi Lekë Tasit, që nga 1967, 23 vite punë krahu, ku koha më e vështirë i përket Grabianit të Lushnjes, me rreth 15 orë pune, në ditë me shi e me diell. Aspak si një arsye banale, por si një arsye e eleminimit politik të njerëzve të ditur, nacionalistë dhe patriotë shqiptar.
Duke parë punimet që ai mban mbi mur shkëputem dhe interesohem të di se kur, pse dhe çfarë situatash e kishin nxitur të pikturonte për herë të parë dhe se kur e ndjeu modernizmin si fuqi imazhesh në krijimtarinë e vet. Ai ngrihet në këmbë gjë që nuk e bëri kur fliste për muzikën, jo se nuk e donte atë, por saç shihet piktura e ka gllabëruar të gjithin. Qendron përballë pikturave të tij dhe thotë se “ndjek me shumë pasion dhe shumë shpesh, rrallë herë mund të mungojë, lojën e orkestrave sinfonike, operat e klasikëve, kuartetet instrumentalë dhe konkurset vokalë. Çdo gjë që ndodh në skenën muzikore të Tiranës, por violonçelit nuk i bije më. Kjo gjë më merr kohë për pikturën. Dhe ajo është një pasion që më bën të shprehem”. Duke parë një e nga një vizatimet dhe pikturat e tij, kërkon të gjesh të gjitha personazhet, objektet, natyrën ku qëndrojnë dhe lidhjet me njëri-tjetrin. Zbulon se ky grup veprash në vizatim është një plazmë e veta, për të cilën në mënyrë të natyrshme pranon preferencat e artit modern të shekullit XX, pranon ndikimet e disa elementëve të veçantë të drejtimeve surrealiste, primitiviste, vizioneve panoramike me elementë natyralistë dhe disa elementëve figurativ-estetik të periudhës së Rilindjes së Miniaturave Hollandeze. Dhe kjo faktohet kur thotë se “më pëlqejnë të rishoh krijimtarinë e Vëllezërve Limbourg (Herman, Paul dhe Johan nga 1385-1416), Ambragio Lorenzetti apo Laurati (1290-1348), Paul Devaux (1897-1994), një nga gjashtë piktorët e Dinastisë Brughel, Piter Brughel Plakun (1525-1569), pararefaelistët, gotikët, bizantinët, piktorët shqiptarë ndërmjet dy luftrave dhe shumë surrealistë të shekullit XX. Dhe kam respect për Mion, Buza Plakun dhe Blidon”. Në mënyrën më të natyrshme të sinqeritetit dhe pastërtisë krijuese thotë se “unë nuk e njoh mirë historinë e artit, por mua më pëlqen ta deformojë figurën, ta bëj më ekspresive. Kur nis të vizatoj truri im vazhdon e punon e më sjell shumë figura, ndërsa dora ime vizaton ashtu siç unë i ndjej. Mbase filloj me një dorë më të vogël, por kërkesa ime e brendëshme është ta zmadhoj tjetrën, deri sa figura përfundon dhe shprehet ashtu siç ju e shikoni në qëndrim apo në lëvizje. Më pas mund të meditoj rreth një situate të saj që nuk ka lidhje me mjedisin e sfondit ku e kam vënë dhe kjo nuk me shqetëson, por më nxit ta vizatoj dhe atë situatë. Në këtë mënyrë mendoj se më pëlqen metafizika dhe surrealizmi. Unë nuk i vendos objektet përpara kur vizatoj. Vizatoj dhe pikturoj gjithshka nga mendja që shikon dhe mendon në vazhdimësi. Kjo është arsyeja që asnjë tabllo nuk e kam mbaruar siç e kam nisur. Gjej gjatë rrugës dhe kohës që vizatoj gjëra që më pëlqejnë. Nuk e di asnjë herë se çfarë do të jetë imazhi përfundimtar. Improvizoj dhe dua që çdo figurë, çdo pikturë të jetë e ndryshme dhe e deformuar”.
Dhe është e vërtetë. Ndërkohë që Leka flet, ndjek një prej vizatimeve të tij. Në brëndësi të sipërfaqes zbuloj trekëndësha të madhësive të ndryshme, vegla muzikore, personazhe njerëzish që komunikojnë me njëri-tjetrin, por dhe personazhe që nuk kanë asnjë lidhje ndërmjet tyre. Një figurë hyn në skenë dhe një tjetër del. E gjitha me një linjë, që organizon çdo hapsirë të kompozimit. Duke qenë e impenjuar plotësisht nga çfarë Leka tregon dhe duke vlerësuar pastërtinë e të shprehurit e pyes rreth asaj që kuptonte apo mendonte për realizmin socialist. Ai pa u shqetësuar por i ngadaltë dhe i saktë tregon se “Nuk më ka interesuar asnjëherë pasqyrimi i drejtëpërdrejtë nga natyra dhe më së shumti nuk kam pasë asnjë tërheqje nga realizmi socialist. Kam qenë plotësisht i ftohtë ndaj tij, pasi ishte një atmosferë mbytëse që na lidhi me kampin socialist lindor dhe na ndau nga arti europian. I kam besuar shprehjes së shkrimtarit kilian Pablo Neruda (1904-1973). E dini? Është e bukur dhe e qartë. Realizmi vdiq! Të luftojmë që të mos ngjallet më”.
I them Lekës se këto ide kanë qenë të rrezikshme në kohën e diktaturës. E pyes sesi arrinte të shmangte trysninë që i shkaktonin figurat që ruheshin në brendësinë e tij dhe sipas faktit, tashmë, i ka të vizatuara dhe të pikturuara, i ka lënë si dëshmi figurative. Ai më thotë se “E di? Atje ku isha unë, atje ku punoja unë, nuk mund të ktheheshe në shtëpi para orës 6 apo 7 të mbrëmjes. Atje unë isha në hije dhe fati më harroi. Nuk hynte e dilte njeri në shtëpitë tona dhe mandej nuk i tregoja askujt rreth vizatimeve dhe pikturave të mia”.
Duke qenë e njohur me eksperiencat pedagogjike të edukimit figurative, ende besoj se çdo njeri dëshiron të vizatojë objektin që sheh dhe mundohet të arrij një imazh sa më të afërt me modelin. Për këtë arsye i kërkoj Lekës të më tregojë se si e kishte bërë hapin e parë drejt imazhit të parë. Ai buzëqesh dhe duket se një kujtim emocionues i vjen në mendje. “Unë kisha një xhaxha, Arqile Tasi, i cili ishte drejtor i Bashkimit të Kombit. Në vitin 1942 kur pa vizatimet e mia të para më tha se duhej të shkonim në Korçë e të takonim atje Vangjush Mion, piktorin. Shkuam dhe u takuam në Kafe ‘Majestic’. Aty mblidheshin të mëdhenjtë e kohës. Ai kur i pa punimet e mia dalloi se isha më mirë në vizatim. Ishte takimi im i parë me Mion. Pastaj në të mesmen kam pasë pedagogë Buzën dhe Zajmin”.

Krejt në fund të bisedës i kërkova Lekës nëse kishte ndonjë vizatim të kohëve të hershme dhe ai pohoi. Leka bën një pauz të shkurtër. E ka fiksuar vëhstrimin në një pikë të padukshme. Mandej ndërron bisedë. Ngrihet në këmbë dhe më thotë “Ruaj një gjë të rrezikshme. Po ju a tregoj”. Leka nuk ka hedhur dhe grisuar asgjë nga krijimtaria e tij. Kalon në dhomën tjetër, dhe pas pak çastesh vjen me një punim të vogël në duar. E ka titulluar “Festa e 30 vjetorit”. Tabloja mban firmën e tij dhe vitin 1974, të realizimit. Fillimisht mendoj se titulli ishte ironia e këtij fakti, kaq domethënës gjatë kohëve në diktaturë, por paksa i harruar në këtë kohë, pasi ende nuk është zhgjidhur përfundimisht se cila do të jetë data kur populli shqiptar duhet të jetë i gjithi bashkë, për të kujtuar ditën e çlirimit nga nazizmi. Gjithësesi dhjetëvjeçarët që përfundonin me 4 kanë qenë dhe do të mbeten fakt i përvjetorëvet të çlirimit të vendit. Ky përvjetor dhe përvjetorët e lindjes së PPSH ishin festat zyrtare më të rëndësishmet, ku i gjithë populli shqiptar ishte i detyruar t`i festonte. Por me një vështrim të kujdeshëm kuptoj se e gjithë tablloja, subjekti i saj ishte një ironi, njëkohësisht, e këndshme dhe e dhimbshme, e Lekës, për të pikturuar sipas botkuptimit të tij imazhin që i shkatonte maskarada e kësaj feste.

Piktura religjioze Kahu i “errët” i Idromenos

08/09/2009 Milosao
Nga Ermir Xh. Hoxha

Artisti shkodran Kolë Idromenno (1860- 1939) është padyshim artisti më i rëndë sishëm gjatë kapërcimit të shekullit të XIX-të. Ai njihet nga të gjithë për karakterin e tij multi-dimensional pasi trajtoi njëherësh gjini si piktura, fotografia, arkitektura e muzika edhe pse tabllotë “Motra Tone” (1883) apo “Dasma shkodrane” (1924) në memorien kolektive e pozicionojnë atë më tëpër si piktor. Gjatë karrierës së tij të gjatë artisti trajtoi tema nga më të ndryshmet, të cilat shpesh, ashtu si artistët e tjerë të kohës së tij, u përqëndrua tek gjinia e portretit, magjia e peisazhit, apo tek vlerat etnografike. Si trashgimi e kësaj krijmtarie sot në GKA dhe në disa galeri në qytetin e Shkodrës ruhen një sasi e vogël portretesh e pak peisazhe. Për hir të së vërtetës, shumë prej këtyre veprave përkunden mes një dilentantizmi a mos impenjimi artistik. Kompozimi i vetëm, mbi të cilin mund të flasim për një studim të mirëfilltë figurash, është vepra “Dasma Shkodrane”, e filluar më 1909, por e mbaruar 15 vjet më vonë.
Ajo që sot pak dihet e për të cilën akoma më pak flitet është ajo pjesë e krijmtarisë artistike të artistit që trajton temën fetare. Pas një kërkimi në biografinë e artistit, del në pah një numër i madh veprash artistike me këtë temë, sot krejtësisht të panjohura. Disa prej tyre janë tabllotë “Vdekja e kapadaisë”, “Ora e fundit”, “Gjygji i të keqit”, “Të shenjtëruemit e Marisë” apo “Rrugët e jetës”, “Gjygji i fundit”, “Betimi i rremë”, “Martesa e parregullt”. Katër veprat e fundit fatmirsisht sot gjenden të publikuara në botimin “Kujtime nga Shqipëria e Epërme” e Ogyst Degrand, kunsull austriak në Shkodër gjatë viteve 1893-1896. Nga biografia e artistit mësojmë se ai ka punuar dhe në kishat si ajo e Shalcit pranë Ulqinit (1897), në Katedralen e Shkodrës, në Kishën e Fushë Çelës, në Kishën e Shirokës (1906), në Kishën e Kuklit dhe në Kishën e Vaut të Dejës. Nga gjithë këto vepra vetëm një prej tyre sot është akoma e vizitueshme në Muzeu Historik në Shkodër. Ajo është “Rrugët e jetës”, e njohur ndryshe dhe si “Dy rrugët”, e realizuar rreth viteve 1890-1896 (?), e cila, si shumë vepra të tjera me këtë tematikë, mbeti për shumë kohë e fshehur. Arsyeja që këto vepra sot nuk gjenden më, gjendet në temën që ato paraqisnin. Shteti komunist shqiptar u mundua që të ndërtonte një reputacion artificial mbi artistët, duke i anashkaluar veprat religjoze. Shtetit komunist dhe kritikës së kohës i nevojitej një artist patriot me vështrimin gjithnjë të orientuar drejt temës realiste e patriotike. Të njëjtin fat, patën dhe shumë nudo të realizuara nga artistë të ndryshëm në dekadat e para të shekullit të XX-të, të cilat u ekspozuan rrallë, duke krijuar një defiçit në plotësimin e gamës së zhvillimit të tyre stilistikor.
***
“Rrugët e jetës” është një kompozim kompleks, që merr përsipër të ilustrojë fatin e njerëzimit, duke e transferuar të gjithë këtë në kontekstin e realitetit ku artisti jetonte. Nga një vështrim i përgjithshëm duket qartë se vepra nga ana formale, është e influencuar nga periudha rinashimentale e artit italian.
Tema, mjaft e përdorur nga artistë të shekullit të XIV-XV, është një risjellje apo tentativë e dukshme për të risjellë në realitetin e arteve pamore shqiptare një risi, që, për arsye historike, nuk mundi ta njohë kurrë.
Tablloja me përmasa 200 X 170cm, është një kalvar human i kompozuar në dy linja kryesore të lakuara në drejtime të kundërta. Vija e horizontit, në pjesën e sipërme të kompozimit i ka lënë më tepër hapësirë subjektit tokësor. Është një mal, jo në formë piramidale, por me majë të sheshtë, ku befas në qendër krijohet një hapësirë për një tip ashensori virtual e shpirtëror, që i ngre personazhet drejt parajsës qiellore. Në krahun e kundërt, por e spostuar në të djathtë, dallohet figura e Djallit, që pret viktimat e tij në një fund apokaliptik. Peisazhi, paraqitet i butë, karakteristik e i pikturuar hijshëm. Ai i jep tabllosë një karakter më shumë natyror se sa apokaliptik, duke pasur parasysh natyrën e temës ikonografike që merr përsipër të trajtojë. Peisazhi është shkëmbor, ku dallohen shkëmbinjtë e shumtë të kaltër, pemët me kurorën e rrumbullakët dhe kopshtet e mbjella me trëndafila. Pra, një peisazh familjar, i ëmbël, që duket sikur ka për qëllim t’i shoqërojë njerëzit për në destinacionin final, nëpër një rrugë-kalimi të njohur për ta.
Burimi më i fuqishëm i dritës, kuptohet që vjen prej selisë së shenjtë qiellore dhe pastaj shpërndahet gradualisht, duke ndriçuar mirë të gjithë skenën dhe personazhet. Ngjyrat e kësaj tablloje janë të gjalla, plot jetë, ku si sfond shërben një e kaltër e përhapur në të gjithë peisazhin. Autori përdor ngjyra të pastra, duke evidentuar personazhet dhe karakteristikat e tyre me penelatën e hollë.
***
Kompozimi është ndërtuar në formën e një “S”-je gjigande, të zgjatur, që përbëhet nga disa linja të kundërta zig-zage. Linjat, që formohen nga grupimet e njerëzve, respektivisht të drejtuara drejt ferrit dhe parajsës, ndahen nga dy porta gjigante, që simbolizojnë hyrjet drejt asaj ku personazhet janë destinuar të shkojnë. Personazhet, rreth 200, janë të shoqëruar nga ëngjëjt, në rastin e parajsës, dhe nga djajtë, në kalvarin drejtuar fundit të ferrit. Këtu, personazhet janë ata që krijojnë me qëndrimin e tyre dramacitetin e skenës. Për këtë arsye, duket sikur artisti për trajtimin e kësaj skene është influencuar më shumë nga arti toskan i shekullit të XV, ku rëndësia që merr peisazhi dhe tema apokaliptike është parësore dhe e trajtuar me nota gati romantike. Personazhet, të ndryshëm në formë dhe qëndrim, janë paraqitur me kostume kombëtare. Kjo tabllo karakterizohet për realizimin e hollësishëm e real të detajeve të tyre. Kujdesi për përshkrimin e datajeve sa më të vërteta nga ana e autorit, të habisin për saktësinë e tyre, aq sa mund të dallohet edhe një lloj pasqyrimi i aspekteve të jetës në kohën që jetonte autori. Sipas studiuesve, piktori, si shumë paraardhës të tij, ka pikturuar dhe vetveten në grupin e muzikantëve. Interesant duket fakti, që ai e paraqet vetveten, jo si piktor, por si një muzikant (Koli Idromeno, përveç të tjerave, njihet dhe si muzikant, ku luante instrumentin e trombës, si pjesëtar në bandën e qytetit të Shkodrës).
***
Tablloja bëhet gjithmonë e më interesante ndërsa hulumtohen personazhet e saj, të gjithë të ndryshëm në qëndrim. Një vështrim i përgjithshëm tregon që tek porta e ferrit, dallohet një grumbull i madh njerëzish, që presin të hyjnë para rojeve djaj e më pas, sipas statusit e pozicionit, kush me kalë e kush më këmbë, të shoqëruar nga djajtë grupe-grupe, të nisen drejt “zjarrit të përjetshëm”. Disa prej tyre, janë trajtuar njësoj siç janë në jetën e vërtetë, me bagëti, apo me pushkë në krah dhe kjo i shton vlerat ikonografike dhe simbolike të tabllosë. Po kështu ndodh dhe tek dera e parajsës, që normalisht ndryshon si në formë e trajtim formal nga ajo e ferrit. Personazhet më të paktë, shoqërohen drejt parajsës qiellore nga ëngjëjt, ku i pret një kortezh hyjnor, që kulmon me figurat e shenjta.
Ata janë të ndarë në grupe, mes procesioneve, ku zhvillohen ngjarje nga jeta e përditshme gërshetuar me fabula me temë biblike. Tek pjesa e rrugës për parajsë, vërehet që fill pas ndërfutjes, personazhet regjistrohen, ndërsa nëpër duar mbajnë sendet identifikuese të veprimtarisë së tyre tokësore. Të parët janë një pasanik e një fshatar i thjeshtë, që shkëmbejnë një peshqir për t’u pastruar. Pasaniku duket i gjerë në shpirt, çka e tregon dhe vendi i tij në parajsë. Më pas shihet një mbret, që po i lan këmbët një njeriu të thjeshtë… dhe fabula është e njëjtë. Thjeshtësia dhe përulësia e mbretit i ka dhënë atij jetën e përjetshme. Një tjetër është një figurë e fisme, plotësisht e dedikuar ndaj Zotit, gjë që verifikohet nga pëlhura e tij e kaltër, shenjë që i rezervohet zakonisht figurave të shenjta. Pas tij është një prift, i shoqëruar nga një ëngjëll e më tej akoma një tjetër figurë biblike, ndoshta Jobi, një person të cilit Zoti i hoqi gjithçka për të vërtetuar besimin e tij. Jobi ishte shumë besimtar dhe i pasur, por Zoti i hoqi gjithçka për të vërtetuar besimin e tij deri në fund, edhe kur ai ishte me lebër. Në këtë formë paraqitet dhe në këtë pikturë, me lëkurën e sëmurë dhe gishtin drejtuar lart, drejt qiellit, duke i treguar një gruaje vuajtjen dhe besimin e tij, sepse ai kurrë nuk hoqi dorë nga dashuria për Zotin. Pikërisht në këtë fragment të pikturës shihet një anekdotë kurioze e ndërtuar nga artisti me mjaft delikatesë e sens humori.
Duket sikur rruga e parajsës papritur hapet, nga një shteg që zbret poshtë, drejt të cilit janë nisur dy personazhe, një djalosh dhe një djall. Pas figurës së djalit duket dhe kryqi. Djalli duket sikur punon parreshtur edhe në parajsë, për të dërguar sa më shumë shpirtra drejt mbretërisë së tij. Djalli duket sikur e gënjen, duke e drejtuar drejt një shtegu tjetër, që të çon poshtë, në Ferr. Dy personazhet pasardhës janë dy kalorës nga shekujt e kaluar, që takohen me mall. Figura të tjera janë besimtarë mes ëngjëjsh, në akte mirësie. Pak para se t’i afrohemi fundit të kalvarit, duket sikur një tjetër djall ka mundur të gënjejë një djalë, që mes dyshimesh duket sikur do të hedhë kryqin poshtë. Figurat e fundit janë ato që tradicionalisht njihen si më besimtaret, ku dallohen priftërinjtë e murgeshat, që priten krahëhapur nga ansambli i shenjtë hyjnor.
Në krahun tjetër, zhvillohet kortezhi i ferrit. Turma e njerëzve, pasi kalon portën, përballet me djallin që ka hapur librin dhe kontrollon emrat. Që në turmën e parë të personazheve, na tregohet dhe mëkati për të cilin ato po shkojnë në Ferr. Personazhet, që flasin dhe “ngacmohen” me njëri tjetrin, janë një grup qytetarësh të veshur mirë: duket sikur ka qenë pikërisht ky imoraliteti që i ka dënuar në flakët e përjetshme. Pas tyre vijnë dy kalorës të cilët shoqërohen me shërbëtorin në këmbë, pra me një shenjë mendjemadhësie e kryeneçsie. Dy fshatarë të lodhur, ndoshta shumë dembelë, janë shtrirë në bar e po pinë duhan. Para tyre janë dy gjahtarë me zagarë, por më interesant janë dy personazhet mbrapa: Shihet një djall që po i jep të pijë një udhëtari, pasi duket sikur atij i intereson të shkojnë të gjithë shpejt e shëndoshë deri tek flakët e përjetshme të Ferrit.
Një tjetër fabul ndërtohet pas tyre, ndërsa shihet një personazh grykës që shqyhet nga të ngrënët e një që vjell, pasi ka pirë një gotë verë. Poshtë, në një lëndinë të rrethuar nga lule, të lumtur, po kërcejnë dy djaj, se rradhët e njerëzve janë vërtetë të shumta. Rreshti poshtë plotësohet nga skena të tjera alegorike ku dallohet, “ahengu” shkodran, një skenë gjyqi, vjedhja e një gruaje me fëmijë, një plakë që kreh një vajzë të re, ngarkuar respektivisht me simbolin e mëkatit përkatës, deri sa tërhiqen me forcë nga djajtë e fundit drejt Djallit e flakëve të përjetshme.
Tablloja, ndoshta më e rëndësishmja për nga vështirësia, trajtimi kompozicional, pasuria e detajeve, ngarkesa simbolike dhe mesazhi, përbën kryeveprën dhe testamentin piktorik të artistit. Ajo është një gjëegjëzë universale, është një panoramë ku artisti i tregon gjithkujt vendin që i takon, pa hile. Ai i paraqet ata ashtu siç janë, si duhet dhe si nuk duhet të jenë. Detyra e artistit kthehet kështu në një mision moralist të shoqërisë shqiptare të kohës. Filozofia intelektuale dhe humane e këtij artisti të madh, shpaloset para spektatorit si një libër i madh, ku tregohen të gjitha sfidat që presin shpirtin e njeriut deri në gjyqin final.
Për më tepër, çdo element i saj përbën një pasuri etnografike, që shumë piktorë pasardhës e risollën në mënyrën e tyre. Ajo, edhe pse e ngjashme në stil dhe kompozim me një frymë tjetër artistike, të shumë shekujve më parë, përbën një shembull unik në artin shqiptar për nga tematika dhe gama universale shpirtërore e njeriut, e parë në këndvështrimin etnik e kombëtar.
Nga biografia e tij, mësohet që Idromeno, ndoshta në po ato vite, me porosi, ka realizuar sëbashku me këtë tabllo edhe tabllonë “Fluturimi i Zonjës”, po me temë fetare. Studiuesi A. Kuqali, na informon se tablloja ilustron një legjendë fetare lidhur me pushtimin turk, ku dallohet sfondi me Kalanë e Rosafatit. Tablloja identifikohet si një nga shembujt më të mirë të artistit për fuqinë dhe origjinalitetin e peisazhit, si dhe për dy personazhe shkodrane të paraqitura gjithashtu në kostume kombëtare. Kronika mbi këtë tabllo na vjen mjaft e cunguar dhe për më tepër ajo nuk dihet ku është sot.
Tabllotë me temë religjoze përbëjnë një prej defiçiteve më të mëdha për këtë artist. Ato duket sikur ridimensionojnë emrin e artistit të madh që ai mbartëte për sa kohë ishte gjallë. Rigjetja e tyre do të plotësonte dukshmë një handikap të madh në historinë e artit shqiptar. Në Historinë e Artit Shqiptar sot akoma peshojnë mungesat e kësaj gjinie ashtu siç mungojnë dhe tabllotë e orientuara politikisht gjatë kohës së monarkisë. Plotësimi i kësaj game do të sillte një vështrim më të qartë në zhvillimet e artit shqiptar në shekullin e kaluar.

Ekspozita ; Goca, viktima, spiunë, policë…

M. H. Standart

Arti i shqiptarëve nëpër botë është shpërndarë në forma nga më të ndryshmet. Kështu, artisti shqiptar Fani Zguro do të çelë një ekspozitë në Kolumbi.

Më 10 shtator 2009, në ora 19:30 galeria “Valenzuele & Klenner” me qendër në Bogota, prezanton ekspozitën personale me titull “Goca, viktima, spiunë, policë, gestapo, ushtarë, burra” të artistit shqiptar Fani Zguro, ekspozitë e cila konsiston në prezantimin e videove.

Videoja e parë është ajo “Fije që priten”, manipulimi i filmit shqiptar me të njëjtin titull nga regjisori Muharrem Fejzo, në përpjekje për të krijuar trailerin e filmit. Si kolonë zanore për këtë video është përdorur një nga hitet e Nick Cave and the Bad Seeds, “The Curse of Millhaven”, marrë nga albumi “Murder Ballads”. Ky projekt kërkon të ironizojë fenomenin e krimit dhe revolucionit, i cili e ka zanafillën në periudhën e hershme, kur jezuitët e refuzuar konspironin kundër atyre në pushtet. Motoja ‘atje ku mbaron puna jote, fillon puna ime’, duket se është në kontekst me qëllimin e kësaj videoje. Struktura e saj vijon si një trailer i mirëfilltë, duke i bashkëngjitur seleksionimit të filmit “Fije që priten” kolonën zanore “The Curse of Millhaven”, e cila ndonëse në periudhë dhe kohë të ndryshme nga filmi krijon më së miri komunikimin me të. Pastaj ajo “Kalimtarë” e cila konsiston në manipulimin e filmit shqiptar “Nusja dhe shtetrrethimi” të regjisorëve Ibrahim Muçaj dhe Kristaq Mitro. Kjo video zgjat 20 sekonda dhe përsëritet në loop, duke krijuar kështu edhe performancën në video, në të cilën vihen re pesë ushtarë gjermanë të Luftës së Dytë Botërore, të cilët janë duke ecur në një rrugë të zbrazët, shoqëruar nga zhurma e lehtë e shiut. Ky është dhe fillimi i filmit shqiptar, i cili trajton ngjarje të kohës së Luftës II Botërore, gjatë periudhës së pushtimit të Shqipërisë nga nazistët. E veçanta në video konsiston në faktin se ushtarët nuk arrijnë të përfundojnë performancën e tyre, falë ndërhyrjes në montazh dhe përsëritjes në loop. Duket sikur ata shkojnë gjithmonë deri në gjysmën e rrugës dhe kështu nisin marshimin përsëri nga e para. Videoja e tretë është “Ti kthehesh” e cila është një lloj versioni i ri i filmit me të njëjtin titull “U Turn” të regjisorit amerikan Oliver Stone. Në këtë përballje midis artistit dhe personazhit të vetëm në video kemi të bëjmë me një intervistë, e cila ngjason më tepër me shkëmbim batutash. Intervista merr një karakter cinik, e cila shndërrohet në një test negativ inteligjence. “Ti kthehesh” fillon si një regjistrim turistik, për t’u shndërruar mandej në një situatë, ku e kaluara dhe e tashmja e personazhit të videos marrin një karakter grotesk. Ekspozita do të jetë e hapur në galerinë “Valenzuela & Klenner”, Bogota (Kolumbi), deri më 30 shtator 2009.

07/09/2009

Bienalja e Tiranës shkund pluhurin e “Dajtit”

Përzgjidhen 60 artistë të huaj dhe shqiptarë që do të ndërveprojnë në hapësirat e godinës së harruar

Shqip 01/08/2009 Oliverta Lila

Një godinë e mbushur me histori, dëshmi e një kohe ideologjik, ka shërbyer si ngacmim për edicionin e katërt të Bienales Ndërkombëtare të Artit bashkëkohor të Tiranës. Hotel “Dajti”, që dikur reflektonte luks, sot një ndërtesë e mbytur nga pluhuri, do t‘u shërbejë rreth 60 artistëve shqiptarë dhe të huaj, të përzgjedhur për bienale, si hapësirë ekspozuese. “Eficenca simbolike e të parit” është koncepti kuratorial sipas të cilit janë përzgjedhur artistët. Edi Muka, drejtor i Bienales së Tiranës, por edhe një prej kuratorëve, tregon për ngacmimin dhe risitë që sjell ky edicion i artit bashkëkohor. Nga sot do të fillojë puna për rizgjimin e hotel “Dajtit”, i cili në 18 shtator do të jetë gati për çeljen e ekspozitës së parë të Bienales së Tiranës. Pesë kuratorë ndërkombëtarë do të kujdesen për këtë aktivitet, i cili për herë të parë i ka dhënë një dimension të veçantë arkitekturës si një aspekt që kushtëzon dhe reflekton marrëdhëniet e një kohe të caktuar. Në intervistën e mëposhtme, Edi Muka tregon detajet e aktivitetit, i cili këtë vit ka gjetur përkrahje edhe nga biznese private.

Raportet mes realitetit dhe njeriut janë reflektuar gjithnjë e më shpesh në artin bashkëkohor. Një koncept i tillë do të përshkojë edhe edicionin e katërt të Bienales së Tiranës. Pse ky ngacmim?

Ishte konteksti ai që na e sugjeroi qasjen ndaj bienales, i cili na frymëzoi në dy aspekte: diskursin teorik dhe të vetë objektit që kemi zgjedhur, hotel “Dajti”. Duke qenë një godinë qendrore, është pjesë e pandashme e historisë sonë. Fakti që ne kishim të lidhura kujtime me këtë godinë, artistë që kanë marrë pjesë në bienalet e mëparshme kanë qëndruar aty, fakti që ne kalonim përditë te kjo godinë, na shtyu të mendojmë për një reflektim mbi të. Kjo zgjedhje është edhe një vazhdimësi e përpjekjes në çdo edicion të bienales për të gjetur hapësira të cilat nuk i kushtohen posaçërisht artit, por janë kuptimplote dhe reflektojnë situata apo momente të caktuara në të cilat kalon vendi. Nga hotel “Dajti”, por edhe në hulumtimin e përpjekjes për të kuptuar realitetin, morri formë koncepti. “Eficenca simbolike e të parit”, e huazuar nga filozofi Slavoj Zhizhek, nuk është një diskutim i thatë filozofik, në të cilin mund të ngatërrohesh me shumë fjalë se ç‘është realiteti, thelbi i tij, si lidhemi me të, por puna për ta përkthyer në termat e përditshmërisë, për ta parë realitetin me gjithë aspektet: politike, ideologjike, sociale, ekonomike, psikologjike. Qasja e bienales është edhe një shikim ndaj mënyrës se si mund të zbulojmë ose rizbulojmë historinë duke iu referuar objekteve ose ideve të caktuara. Hotel “Dajti” ishte pjesë e ideologjisë së Italisë fashiste, e cila po kolonizonte Shqipërinë me idenë për të sjellë një sistem të ri që përplasej me situatën dhe gjendjen ekzistuese të vendit tonë. Përdorimi i arkitekturës për të shprehur një ideologji të caktuar ishte shumë interesante si pikënisje për të dalë te diskutimi i idesë së kornizës. Sipas tij, njeriu e ka të domosdoshëm krijimin e kornizave mendore për të krijuar marrëdhënie të caktuara me realitetin që na rrethon, shoqërinë, politikën dhe botën fizike. Kjo shkon edhe më tej, nëse e zhvendosim në veprimin artistik të artistëve, i cili historikisht e sidomos në ditët e sotme është një lloj kornizimi i aspekteve të caktuara të realitetit me synim për të nxjerrë në pah probleme që nuk marrin vëmendjen e duhur.

Sot hotel “Dajti” është një godinë e mbushur plot pluhur. Cilat ambiente do të përdoren për ekspozim?

Do të përdorim tre katet e hotelit: hollin përdhes, katin hyrës, ish-sallën e restorantit, ish-barin dhe disa nga dhomat që kanë funksionuar dikur. Po t‘i hysh fantazisë, në to kanë ndodhur shumë ngjarje, janë shkruar edhe libra si “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”. Është një hapësirë shumë e fortë, e cila të detyron të mendosh gjatë se si do punosh me të. Edhe sivjet ne kemi ruajtur formulën e zhvillimit në disa faza të bienales, duke e rritur atë gradualisht.

Sa e njohin artistët e përzgjedhur hapësirën ku do të prezantohen?

Jo të gjithë artistët kanë ardhur në Tiranë, por të gjithë e kanë parë si hapësirë. Ne u kemi dërguar informacionin e nevojshëm për historikun, konceptin kuratorial dhe materiale fotografike. Një pjesë e artistëve që do të ndërhyjnë direkt në godinë kanë ardhur më parë në Tiranë për ta parë nga afër objektin, e do të rikthehen sërish për të përmbyllur punët.

Një seksion i veçantë në këtë edicion të katërt i është kushtuar arkitekturës. Çfarë synohet të përcillet?

Ana Dzokic dhe Marc Neelen, të dy arkitektë, do të ndërtojnë një episod të gjallë ku punë të caktuara që vendosen në mur apo video do të përbëjnë 13, ndërsa 23 do të jenë hapësira fizike që zhvillohen gjatë gjithë kohës, si edhe një platformë diskutimi që do të realizojnë gjatë ditëve të qëndrimit në Tiranë. Do të debatohen çështje që kanë të bëjnë me interesin kryesor, ndjekjen e zhvillimeve urbane dhe sidomos të tensioneve që lindin nga përplasja mes interesave publike dhe private. Ky është një fenomen tipik për Shqipërinë, Ballkanin por edhe globin. Diskutimi nuk do të ndalet vetëm në qëndrimin kritik ndaj këtyre zhvillimeve, por do të ftohen arkitektë të ndryshëm të cilët japin zgjidhje për këtë problem. Në përfundim, si bashkëpunim me studentët e një universiteti privat do të hartohet një guidë që do të ndjekë zona shumë interesante të Tiranës.

Gjatë këtyre viteve, në çfarë niveli është dialogimi i bienales me publikun shqiptar?

Publiku i Tiranës, por edhe i Shqipërisë në tërësi, ka disa specifika që e bëjnë të ndryshëm nga publiku në vendet e Europës Perëndimore. Po të shikosh ngjarjet e këtij niveli, në Europë ka gjithmonë një publik që quhet i artit, të cilët ndjekin zhvillimin e ekspozitave apo bienaleve. Në Shqipëri ende nuk është formuar publiku i artit dhe ai që ndjek bienalen është shumë i përzier dhe u përket shtresave dhe kategorive nga më të ndryshmet. Për këtë jam i lumtur, sepse tregon që bienalja kap shtresa të këtij publiku që në një vend me struktura të ngritura dhe me një trashëgimi të gjatë kulturore është më e zorshme t‘i arrish. Te ne situata është ende e hapur dhe ne kemi bërë përpjekjen që ta bëjmë sa më të prekshëm këtë komunikim, duke realizuar tre hapje ekspozitash të bienales, në mënyrë që ky aktivitet “të përtypet” sa më mirë.

Bienalja e Tiranës, si një aktivitet i artit bashkëkohor, jo rrallë është vënë edhe në pikëpyetje për vazhdimësinë e saj. Cila është e ardhmja e këtij aktiviteti?

Ne shpresojmë dhe do mundohemi që ky aktivitet të vazhdojë. Aktualisht po përjetojmë efektet e rritjes së reputacionit të Bienales që sjell edhe rritjen e kërkesave nga artistët pjesëmarrës, të teknologjisë së punëve që duhen ekspozuar. Dëshira dhe përpjekja jonë është që bienalja të zhvillojë jetën e saj rregullisht, njëherë në dy vjet, edhe pse edicioni i 2007-ës humbi. Kudo ku e kemi prezantuar sivjet këtë aktivitet, njerëzit e kanë ndjerë mungesën dhe kjo ishte shenjë e mirë.

Ndërto e shkatërro

Bashkia e Korçës nuk gjen hapësira publike për veprat e artit, punë të Simpoziumit Ndërkombëtar të Skulpturës.

Yllka Lezo

Ato që u realizuan vitin e kaluar, jo vetëm janë dëmtuar, por nuk ka një vend për t’i vendosur. Maks Velo ngre shqetësimin dhe propozon: “Të vendosen përgjatë bulevardit”

Nuk merret njeri me 16 skulpturat në gur dhe mermer

Në fund të qershorit, qyteti i Korçës pati rastin të gjallëronte për një kohë të shkurtër jetën kulturore.

Përgjatë një jave, 27 qershor deri më 6 korrik, artistë nga vende të ndryshme të botës u vendosën aty për një detyrë të veçantë. Secili kishte në dispozicion 2 metër kub mermer, të sjellë enkas për këtë ngjarje nga Skrapari, me të cilin duhet të realizonte një vepër arti.

Ky ishte edhe edicioni i dytë i “Simpoziumit Ndërkombëtar të Skulpturës”. Një ekspozitë skulpturash, që prej dy vjetësh zhvillohet në Korçë, me qëllimin për t’u bërë një traditë.

Në këtë takim të dytë që u organizua nga Qendra Kulturore “Vangjush Mio”, Bashkia e Korçës dhe “Swiss Cultural Program” për Ballkanin Perëndimor, morën pjesë tetë artistë: Genti Tavanxhi, Paora Te Ranguivala, Matthew Simmonds, Nagi Fared, Giuliano Giussani, Yoshin Ogata dhe Jorg Plickat. Në përfundim të kësaj jave, qyteti i Korçës numëronte plot 16 vepra arti në gur (tetë për çdo edicion). Një pjesë e tyre janë vendosur në parkun “Rinia” të qytetit, një tjetër para Universitetit Fan S. Noli e të tjera aty-këtu nëpër qytet.

Simpoziumi Ndërkombëtar i Skulpturës është një përpjekje e Bashkisë së Korçës për të tërhequr sa më shumë vizitorë dhe pushues në qytetin juglindor, jo vetëm gjatë stinës së verës, por gjatë gjithë vitit.

Ideja e organizatorëve të këtij aktiviteti artistik ndërkombëtar është që në përfundim të këtij projekti, fillimisht 5-vjeçar, të jetë krijuar një galeri veprash të artit figurativ. E për ta bërë më tërheqës aktivitetin, Bashkia propozon që çdo vit, guri më të cilin punojnë artistët, të jetë me ngjyra të ndryshme.

Nëse në dy edicionet e para u punua në gur gri dhe në mermer të bardhë, sipas arkitektit Maks Velo, vitin tjetër mund të provohet me gurë me ngjyra të tjera.

Ai e sheh këtë aktivitet edhe si një vazhdimësi të traditës së gurëgdhendjes që ka qyteti i Korçës, por në një nivel bashkëkohor të gdhendjes së gurit. Megjithatë, arkitekti shprehet i habitur se, pikërisht është skulptura ajo që ka më shumë arritje se sa piktura në këtë qytet.

“Konkursi ndërkombëtar “Vangjush Mio” nuk ka dhënë vepra artistike madhore, edhe pse ka arritur që të njihet nga artistët ballkanas. Korça dhe qytete të tjera, momentalisht po kalojnë një humbje kujtese pamore dhe, si rrjedhim, po përjetojnë një çoroditje pa asnjë orientim final. Piktura shteroi me Vangjush Mion.

Kështu ndodh gjithmonë me provincat. Ato mund të nxjerrin një artist të madh, por kurrë një pasues. Një tjetër Mio nuk vjen në Korçë. Tani kërkohen punë të Rafail Demos. Piktura e tij po vlerësohet, sepse ishte më i heshturi i sociorealistëve”, – thotë Velo.

Ky është refleksioni i tij për rezultatin e konkursit të skulpturës në kontekstin e vlerave kulturore të Korçës, vendi i origjinës së piktorit, njëherësh ideator i këtij aktiviteti. Sipas tij, kjo arritje e skulpturës lidhet me tre elemente të qytetit: ikonat, kolonat e gurit dhe dy vepra të Odise Paskalit.

“Këto tregojnë që surealizmi i ikonave nuk arriti të bëjë për vete piktorët, por u pranua nga skulptorët”, – thotë Velo dhe si elementin më të veçantë përmend lidhjen e qytetit me malin e gurin. “Emblema e arkitekturës popullore në Korçë janë kolonat e gurit. Qyteti të ofron koleksionin më të plotë dhe më të arritur të kolonave të punuara në gur.”

Dhe ishte pikërisht kjo njohje e punimit të gurit në këtë zonë, e cila e shtyu Maks Velon që, në shkurt të 2008-ës, t’i propozonte bashkisë realizimin e këtij simpoziumi.

Tashmë janë realizuar dy të tillë, por pavarësisht dëshirës së mirë për organizimin e konkursit nga bashkia, problemet janë shfaqur në fazën e dytë të projektit; vendosjen dhe ruajtjen e tyre. Sipas Velos, problemet kanë nisur fill pas edicionit të dytë. “Këtë vit u shtua numri i punëve dhe u vunë re probleme, – thotë ai, – sidomos me veprat e realizuara vitin e kaluar”.

Bashkia e qytetit të Korçës, gjatë këtij viti ua ka ndryshuar vendndodhjen, duke mos pasur një hartë konkrete të vendosjes së tyre. Herë i ka vendosur në një pjesë të parkut e herë në një tjetër. Velo pohon se kjo zhvendosje pa kriter ka dëmtuar një pjesë të punëve. “Njëra prej tyre u dëmtua rëndë dhe nuk po riparohet.

Bazamentet bëhen sipas dëshirës. Ndërsa aty ku veprat janë vendosur, nuk mund të shihen, sepse i mbulojnë ligustra ose tabela reklamash, që janë më të mëdha se sa veprat”,- thotë ai.

Një zgjidhje e mundshme për këtë situatë, sipas arkitektit, do të ishte vendosja e veprave përgjatë murit të bulevardit në dalje të Korçës dhe, nëse kjo është e pamundur, atëherë mund të grumbullohen në park.

Por për të realizuar këtë duhet bërë një studim paraprak, gjë që kërkon një arkitekt, por ende nuk është dukur ndonjë i tillë që të merret me studimin e vendosjes së veprave

Përveç problemit të dëmtimeve dhe vendndodhjes së skulpturave, Velo shtron dhe një çështje tjetër: mungesa e të dhënave që shoqërojnë punët, pasi në bazamentet e tyre nuk është vendosur as emri i artistit dhe as titulli i punës.

“Duhet një hartë ku të caktohet vendndodhja e çdo vepre, viti i punës dhe autori, po kështu, duhet që pranë çdo vepre të vihet një pllakë bronzi me të dhënat e autorit, shtetit dhe vitit të punës,” – thotë Velo.

Nëse ky simpozium do të vazhdojë, në dhjetë vjet do të bëhen 80 vepra dhe në njëzetë vjet do të jenë 160 vepra e akoma më shumë.

Duke gjykuar nga ato çfarë ka ruajtur deri më sot ky qytet, arkitekti ynë beson, megjithatë, se “detyra kryesore e bashkisë së Korçës për momentin është të krijojë këtë koleksion madhor, që do të jetë më i çmuari i artit modern në Shqipëri”.

Thyerja e kodeve të Artit Konceptual

Shoqëria sekrete; Thyerja e kodeve të Artit Konceptual
JAN VERWOERT

Thonë se Arti Konceptual dështoi. Ai nuk dështoi. Vetëm se u bë hermetik. Sot e ndeshim Artin Konceptual si një art të shenjave të koduara: mesazhe brenda kodeve të shtypura mbi fletë të verdheme letre ose gjeste enigmatike të fiksuara në fotografi bardhë e zi dhe shirita videokasete të prishur që humbin me kohë. Në zemër të kodit, ndiejmë praninë e një të fshehte: çelësin për një mënyrë të menduari dhe të bërjes së gjërave, që duken ngushtësisht të lidhura me shpirtin e hershëm të 1970-s. Të kuptosh domethënien e thyerjes rrënjësore që Arti Konceptual strukturon, do të ishte e nevojshme të gjendej një mënyrë për zbrazjen e përvojës nga e cila ajo rrjedh. Të thuash që Arti Konceptual u bë hermetik, është një mënyrë përshkrimi e një ndjesie specifike, domethënë – të tentosh një përcaktim stenografik të “hermetikut” – atë të ballafaqimit të artifakteve ose artikulimeve që kundërshtojnë hapur mënyrat e zakonshme të interpretimit, e më mirë, nëpërmjet aluzionit, të të dhënave te një trup i përvojave, brenda të cilave dikush do të duhej të fillonte vetë së pari për të qenë në gjendje të rrokë gjithë ndërlikimet e domethënies së tyre.

Pa dyshim, kjo përqasje drejtpërsëdrejti kundërshton objektivat e shpallura të Artit Konceptual, zëshëm nga shumë prej ithtarëve të gjeneratës së tij të parë. Kjo ishte ideja që arti i idesë ishte transparenca revolucionare dhe që pikësynimi i tekstit të përdorur ose dokumentimit video-fotografik ishte për të thënë se çfarë kishit ndërmend thjesht me thënien e tij dhe për të shfaqur se çfarë dëshironit të bënit thjesht me bërjen e tij, me shpresën se ky premtim për qartësi do të rrënonte kultin tradicional të artit, i cili mbështetet saktësisht mbi zakonin e pakuptimtë që duhet të fillojë vetë brenda kodeve hermetike të njohjes dhe shijes. Në këtë kuptim, piketat e Artit Konceptual ishin për të shtyrë më tej projektin emancipues të Modernizmit dhe për të krijuar një gjuhë artistike, që do të ishte aq universalisht e kuptueshme dhe si pasojë, në mënyrë demokratike e arritshme sa edhe informacion i pastër. Në termat e politikës profesionale, të gjesh idetë e tua drejt e te publiku si një artist (dhe si rrjedhim të sigurohesh që vepra juaj u kuptua ashtu siç ju e dëshironit atë të jetë) do të thotë që të flakeshin ndërmjetësit – kritikët, historianët, specialistët e galerive, kuratorët – që përfitojnë nga pushteti i institucioneve të artit për të fiksuar kuptimin dhe vlerën e një vepre. Në termat e një kuptimi më të gjerë të politikës sociale, të flasësh haptazi në fushën e artit mbahej se ishte një mjet – për të përdorur shprehjen politike të ditës – “për t’ia veshur njeriut”.

Por, ndoshta gjërat kurrë nuk ishin me atë qartësi për ta filluar. Ndoshta metodat konceptuale të punës përherë ndërlikoheshin nga kundërshtimet funksionale të pandara me përpjekjen për të krijuar një kod të ri artistik për komunikimin e lirë. Dhe mund të ishte pikërisht ajo, që këto kundërshtime bëjnë të vlefshëm Artin Konceptual, me të cilin merremi sot. Nëse Arti Konceptual përbrenda themeloi një thyerje, çështja tani mund të jetë që të hapet plasaritja brenda asaj thyerjeje. Pra, le të kërkojmë mënyrat për të hapur atë plasaritje.

Një vepër që mund të ishte e tillë për çështjen e nisur – duke shenjuar, siç bën, një çështje kritike të prekshme në rrjedhën e Artit Konceptual që shtjellon hermetizmin e tij – është ndihmesa e grupit Art&Gjuhë në ekspozitën Documenta 5, Index 001 (1972). Vepra përbëhet nga katër skedarë të zinj të vendosur mbi plinte (bazamente), sirtarët e të cilëve përmbajnë ese mbi artin dhe politikat e tij, të shkruara nga anëtarët e grupit të artistëve dhe të qarkulluara ndërmjet tyre, grup i cili u themelua në vitin 1968 me një degë në Britaninë e Madhe dhe një në SHBA. Mbi murin e galerisë është një tekst: vargjet e gjata të numrave e shkronjave që do të shfaqeshin, ishin ato që deshifronin kodin e tyre, kush lexoi akëcilin tekst, kur dhe çfarë i ndryshoi atij teksti. Në anën tjetër, krijimi i skenës (mise en scène) didaktike, si e bibliotekës, përçon një premtim për transparencë, meqë grupi zbulon procesin e prodhimit të tij te publiku. Anëtarët e grupit Art&Gjuhë ia përkushtuan veten diskutimit të vazhdueshëm kritik të kushteve paraprake konceptuale të artit, që, midis manifestimeve të tjera, u përçuan me anë të gazetave të publikuara të tilla si “Art-Language” (Art-Gjuhë) ose “The Fox” (Dhelpra). Nëse u përpoqët të fitonit të drejtën për të hyrë në ligjëratën e grupit, Index 001 në të vërtetë do t’ju ofronte atë çka anëtarët kryesorë, Ian Burn, Joseph Kosuth e Mel Ramsden, e përkufizuan një “gjendje mësimi”. Nga ana tjetër, si një mënyrë e adresimit vizual, kolonat enigmatike të kodit dhe kutitë e ftohta të zeza, plot me dosje, formonin një fyerje të bërë enkas për ndonjë vizitor të rastësishëm, një gjest të rezervuar që shpreh atë që ndokush, i cili nuk është i prirë të njihet me diturinë e grupit Art&Gjuhë, nuk do të fitonte asgjë prej veprës. Për ta vendosur veten publikisht, grupi zgjodhi që të përdorte njëherësh dy mënyra të adresimit: gjestin e mundësisë hyrëse të publikut dhe përqafimin e hermetikes.

Duke shqyrtuar praktikat neokonceptuale, në Britaninë e Madhe në vitin 1990, mund të argumentohej që pikërisht ndërlikimet e kësaj mënyre të dyfishtë qasjeje ishin ajo çka artistët realizuan e zhvilluan në veprën e tyre, megjithëse në dy mënyra rrënjësisht të ndryshme: së pari, duke ngritur veprat “e mprehta” që paraqesin enigmat si të arritshme; së dyti, duke u përpjekur ta bëjnë didaktizmin dhe hermetizmin që të përplasen brenda një praktike, si dy praktika të lidhura ngushtësisht, por si forca armiqësore.

Duke ndjekur strategjinë e parë, duke përmbledhur një rebus në pjesën kulmore dhe pastaj duke e ngritur atë, ju ia ngjisni atë medias në vend që t’ia vishni njeriut. Sekreti është që të interpretohet një gjëegjëzë, e cila është e lehtë për t’u zgjidhur. Ndjenjën e dashurisë njerëzore ata po e lënë në një sekret të veçantë. Çfarë po bën një peshkaqen i vdekur në një akuarium të stërmadh peshku? Ai paraqet pamundësinë fizike të vdekjes në mendjen e dikujt që jeton (1991). Aha! Cilësia enigmatike e titullit të veprës së Damien Hirst pohon me urtësi aurën dhe vlerën e artit: meqë bisha e mbinatyrshme është gati sekreti sublim i jetës dhe vdekjes, ai duhet të jetë vlera e çmimit të tij. Të marrësh një pjesë sekreti këtu është si të jesh i ftuar në një drekë të lirë mbi tarracën e çatisë së zyrës ekzekutive: ju merrni vesh se çka është si më sipër këtu. Rastësisht, kjo është edhe mënyra se si funksionoi shoqëria e basteve e 1990-s: vendqëndrimi i New Labour (Punës së Re) të “sipërmarrësit të zakonshëm” bëri që njerëzit të ndienin se u lejuan të futeshin në lojë, kështu që ata të gjithë rrezikuan dhe investuan në të.

Pjesëmarrja në shoqëri, në të vërtetë, më shpesh organizohet përmes riteve të sekreteve që përdoren bashkërisht. Në kapitalizëm, siç vërente Karl Marx, sekreti është vlera abstrakte e vlerës, e cila, në një ekonomi komplekse këmbimi, në thelb është e zbrazët. Gjithkush e di që kartëmonedhat janë vetëm letër e printuar. Por, kjo e gjitha, aq më tepër nxit dëshirën për të parë sekretin e vlerës në mënyrë magjike të bërë të prekshëm: në atmosferën e adhurimit të mallit, “ai” send. Ta zotërosh “atë”, është të jesh në atë vlerë që pothuajse është shoqëria. Në një shoqëri të bazuar në klasa, të jesh brenda saj, ajo vetëm mund të modulonte zërin tuaj në atë mënyrë të caktuar. Për dallimin social që vepron, të gjithë duhet t’i dimë rregullat e pashprehura të lojës.

Të vësh në dukje logjikën bizantine të dokeve bazë sociale të tilla, ishte pikërisht qëllimi i veprës “Seritë e rregullave” të artistes Angela Bulloch (1993 – e në vazhdim), një grup veprash në të cilat artistja ekspozoi kodet e zgjedhura të mënyrës së sjelljes – nga vende që radhiten nga shkolla e vajzave te kabinat e DJ-ve dhe e strip-klubeve – si tekste muri. Bulloch në këtë mënyrë përktheu indeksin e koduar të grupit Art&Gjuhë në një indeks të kodeve të shoqërisë në tërësi, duke ofruar një parathënie didaktike në hermetizmin kafkian të protokollit social. Në një mënyrë të ndryshme, mund të shihnit kështu përplasjen midis didaktizmit dhe hermetizmit, të interpretuara ngulmueshëm në praktikën e Liam Gillick. Vepra e tij ekziston në dy mënyra. Së pari, në paraqitjen e sipërfaqeve të ekspozuara ose objekteve të dizajnuara, të tilla si marka e tij “Discussion Islands” (Ishujt e diskutimit) (1997–1998) e paneleve të ngjyrosura gjysmë-të-tejdukshme, të varura nga tavani i galerisë ose ndryshe të futura në galeri. Si gjërat e heshtura, prania e tyre është opake; por përmes përbërjes së tyre të veçantë, ato, po ashtu, tërthorazi, shkaktojnë dëshirat e koduara në dizajnin bashkëkohor. Së dyti, në një performancë didaktike vijuese, në të cilën Gillick botoi librat dhe përcolli bisedat që shtjellojnë teorinë e tij kritike, pikërisht të këtyre kodeve të dëshirës, që përbërja e tanishme neoliberale e imagjinares sociale vë në përdorim. Hendeku midis objektit hermetik dhe veprimit didaktik është pozicioni, prej të cilit vepron Gillick, duke dalë jashtë nga brendësia e kontradiktës midis të dyve.

Të kundërvësh drejtpërdrejt hermetiken dhe didaktiken brenda një vepre të vetme konceptuale është saktësisht ajo çka bën Cerith Wyn Evans në veprën “Look at that picture … How does it appear to you now? Does it seem to be persisting? (Shiheni atë pikturë … Si ju duket tani? A duket të jetë këmbëngulëse?) (2003). Këtu, pesë llambadarë kristali u instaluan në hapësirën ekspozuese, secili i lidhur te një kompjuter i ndryshëm që, në kohë reale, paraqet një tekst në kodin Mors sipas një sinjali që transmetohet me anë të të shndriturit dhe fashitjes së dritës së llambadarëve. Tekstet e transmetuara janë ese nga Eve Kosofsky Sedgwick, John Cage, Theodor W. Adorno dhe Brion Gysin & Terry Wilson, si edhe romani “La Princesse de Clèves” (1678) të shkruara bashkërisht nga salloni i Madame de Lafayette. Këto vepra të shkruara mund të lexohen rresht për rresht, në tekstin dhe kodin e dukshëm, mbi një monitor të lidhur me secilin kompjuter, siç ai kodon sinjalin. Procesi është tërësisht transparent, por efekti i tij është ende shpirtëror. Të gjallëruar, sikur po merrnin frymë, sipas ndezjes dhe fikjes së dritës, llambadarët shkaktojnë një prani spektrale. Gjatë gjithë kohës, instalacioni i përngjan qartësisht një “gjendjeje mësimi”: një seminari që i kushtohet leximit të afërt të shkrimit kritik dhe krijues. Por, ky seminar është edhe një seancë, në të cilën shpirti i kriticizmit krijues bën thirrje. Ceremonia hermetike këtu shenjtëron veprimin didaktik te një shpirt kërkues. Ajo bëhet një ftesë tërheqëse për ta nxitur veten në gëzimet e të menduarit kritik.

Të përdorësh hermetiken si një mënyrë për të shtyrë më tej projektin e kriticizmit është një qasje në Artin Konceptual, që Susan Hiller ndihmoi për të hapur udhën. Vepra e saj “Ten Months” (Dhjetë muaj) (1977–79) është shumë e rëndësishme në këtë kuptim. Ajo përbëhet nga dy seri – secila prej dhjetë kuadrosh – të ngjitura paralel me njëra-tjetrën në mur. Kuadrot në njërën seri përfshijnë 28 fotografi bardhë e zi, që shfaqin fotografime nga afër të asaj çka është, së pari, jo fort e dukshme, por – meqë ajo ndryshon formën e saj dalëngadalë, duke u rrumbullakosur në çdo imazh – përfundimisht mund të bëhet e shqueshme, ashtu si një bark gruaje që rritet gjatë shtatzënisë së saj. Hiller mori fotografitë e vetes së saj, një në ditë, për të hartuar çdo kuadër prej 28 imazhesh, që mbulon një muaj në kalendarin hënor. Grupi i dytë i kuadrove përmban një seri të pjesëve të tekstit, refleksione të mprehta me aforizma për pozicionin e grave në shoqëri dhe se si ndalohen prej të shqiptuarit shqetësimet e tyre. Zgjedhja konceptuale për të vënë pjesë teksti analitike paralel me imazhet hermetike qartësisht kumton një këmbëngulje për plotësimin e një gjuhe me një tjetër. Në një intervistë të fundit, Hiller argumentoi se njëfarë toni akademik, që mbizotëronte diskutimet për Artin Konceptual asokohe, në mënyrë të efektshme qetësoi shumë gra pjesëmarrëse, meqë kjo gjuhë nuk ofroi fjalë për to që të bënin të qarta interesat e tyre politike. Nga një perspektivë feministe, prandaj u bë e nevojshme, ashtu siç e paraqiti Hiller-i atë, “të lëvizësh anash” edhe për të zhvilluar, edhe për të kundërshtuar kodet e dhëna të ligjëratës nëpërmjet mënyrave të tjera të shprehjes. Vetëm një kundër-hermeticizëm kritik (i zgjuar këtu përmes përdorimit të shëmbëlltyrës së Hiller-it) do të kumtonte përvojat dhe pozicionet e bllokuara prej kodeve mbizotëruese të ligjëratës publike.

Ndërlikimet e qasjes feministe të Hiller-it rezonojnë thellësisht dhe në mënyrë vendimtare me problemet e kritikës kulturore ekscentrike, sepse ndodh që, pikërisht përmes një kundër-hermeticizmi të aluzionit të koduar, kulturat e ekscentrikëve, për shekuj, kanë strukturuar vetveten përballë diskriminimit të dhunshëm. Një panegjirik trullosës për stilin dhe shpirtin e kodit ekscentrik është instalacioni “Disa artistë gei-lezbike dhe/ose artistët e lidhur me kulturën homo-sociale të lindur midis viteve 1300-1870” / Muzeu i Seksit (Some Gay-Lesbian Artists and/or Artists Relevant to Homo-Social Culture Born between c.1300–1870 / Sex Museum) (2005–07) i artistit Henrik Olesen. Në panelet e zeza të ekspozuara, Olesen paraqiti piktura të shumta dhe copa të prera tekstesh, kryesisht nga historia e artit, në një mënyrë të organizuar, por të shoqërizuar, që të kujton veprën “Atlasi i Mnemosines” (Mnemosyne Atlas) (1927–29) e Aby Warburg-ut. Një linjë e gjatë me piktura klasike portretesh dhe skena natyre që shfaqin burra dhe gra në poza mjaft të dukshme, me pamje krejtësisht sugjestive, e bëjnë koleksionin e Olesen-it një “situatë mësimi” vërtet të pëlqyeshme, që ju lejon juve të nxisni veten në shumë mënyra të nënkuptimit të jashtëzakonshëm. Por, copat e prera të tekstit, që përshkruajnë historinë e ndjekjes së homoseksualitetit dhe biografitë e shumë artistëve që vuajtën pasi u zbuluan, gjithashtu, theksojnë përvojën e dhimbjes të shkruar në këto imazhe dhe kode. Vepra e Olesen-it aktualizon mundësinë e pabesueshme për krijimin e një historie të plotë tuajën me anë të pohimit të sekretit të tij. Si një formë e hermeticizmit antihegjemonik, Konceptualizmi i veçantë kthen (ri-)përvetësimin e një sekreti në një akt të vetautorizimit.

Si në një seancë, pyetja vendimtare është se, në çfarë lloj fryme, ky akt i sekreteve të përvetësuara kryhet. Sepse diferenca vendimtare midis fabrikimit të enigmave që pohojnë gjendjen ekzistuese (status quo-në) dhe përqafimit sfidues të sekreteve të tjera qëndron në detale shumë të vockla të asaj mënyre se si e bëni thirrjen e muzës. Njerëzit me mend e dinë: sekretet shiten. Në vitet e fundit, shumë karriera u ndërtuan mbi punë që, shpesh, duke luajtur me kodet e dizajnëve të rrallë modernistë, mbështeten mbi objektet e ngopura me dykuptimësi të punuara me mjeshtëri. Duke ushqyer audiencën me thërrime buke, një vepër e tillë sugjeron mundësinë e ndonjë sekreti të stërholluar, të fshehur diku në thellësitë e saj. Të mos e aktualizosh kurrë atë potencial – duke e bërë objektin të flasë – por në vend të saj ta ushqesh atë përmes heshtjes shprehëse, është mënyra më e sigurt për të siguruar suksesin e veprës brenda një ekonomie të mallrave të rralluara.

E kundërta e kësaj strategjie të rrallësimit është një praktikë e profanzimit, që, ndërsa duke mbajtur gjallë një sekret, edhe lejon për jouissance – gëzim dhe dhimbje – në zemër të këtij sekreti, që ta përhapë atë në gjithë gjënë e turpshme të tij. Ka diçka të zakonshme rreth sekreteve më ekzistenciale – të dashurisë, pushtetit dhe kënaqësisë: njerëzit përherë e kanë krijuar, pasur dhe marrë atë. Të gjithë pushtohen nga ethet. Por, pak do ta pohojnë se sa e zakonshme është ajo, sepse, të ndash realitetin profan të sekretit të dikujt është ta shkatërrosh iluzionin e vlerës së tij të rrallë – dhe të humbësh kapitalin që fitohet nga ajo, në dukje e veçantë. Është një pozitë antiekonomike, e qenësishme në humor dhe stil. Profanizmi i sekretit ndeshet në veprën e Olesen-it, për shembull, kur zgjedhja e tij e imazherisë pohon jouissance, duke theksuar leximin prej tij të kodeve historike për të qenë gëzimi i vrojtimit të një pamjeje epshore ose të një fallusi që shfaqet në pantallonat e dikujt aty-këtu.

Blasfemimi, pra, është një mënyrë që krijon një sekret tuajin, ndërton një univers të përditshëm rreth tij, përjeton atë botë dhe ndan gëzimet e dhimbjet e tij. Danai Anesiadou e bën këtë gjë në mënyrë të shkëlqyer si interpretuese në filmin X, A & M (2008), të cilin e krijoi në bashkëpunim me Sophie Nys. Në sekuenca solemne, artistja shfaqet e veshur me një pelush, por disi të ronitur; gëzofi përhap një pamje stoike në fytyrën e saj, duke shëtitur nëpër sallonet me ornamente të Nymphenburg Palace në Munich, ku Alain Resnais filmoi “L’Année dernière à Marienbad” (Viti i fundit në Marienbad, 1960), duke u ulur në një kanape me një partner në një dhomë mbushur rrëng me produkte të çuditshme shtëpiake në muzeun e surrealistit belg “Paul Delvaux” në Saint-Idesbald, dhe, përfundimisht, duke u shtrirë në një karrige dentisti, duke mbajtur hijshëm – me një lëvizje që imiton gjestet e manekinit, duke paraqitur llambën e saj të ndriçuar, duke pasur parasysh (Étant donnés) Marcel Duchamp-in (1946-66) – një llambë kristali me ngjyrë. Copëzat e dialogut dhe muzikës nga “L’Année dernière” … formojnë fonogramën.

Gjatë filmit, Anesiadou përjeton ligjëratën hermetike të Resnais-it, të kujtesave të të dashuruarve me atë të zhveshjes të atmosferës së rrallësuar, me anë të rivendosjes së sekretit të tij në kodin e saj: kodet profane materiale të gëzofit të ronitur, objektet skenike të surrealizmit shtëpiak belg, karrigia e dentistit dhe llamba e kristalit.

Ky është premtimi që përqafimi i të fshehtave mban për praktikën kritike të Artit Konceptual: premtimi i shkeljes së limiteve të kodeve të tij ligjëruese nëpërmjet të folurit të dy gjuhëve njëkohësisht, didaktike e asaj hermetike, të krijimit të formave të kundër-hermeticizmit për të kundërshtuar hapur kodet hegjemonike, që e bëjnë kapitalizmin dhe strukturat klasore të punojnë dhe e banimit të botëve në të cilin jouissance (gëzimi dhe dhimbja) e sekreteve të dikujt shpërndahet përmes blasfemimit të tyre, duke e lejuar atë të tregojë se ju e pëlqeni atë në këtë mënyrë, më tepër sesa në atë: të fryrë, kryelartë, të ronitur, të mbuluar me qime, me lunga…

Ka një anekdotë humoristike që e përmbledh këtë përqasje për të ndarë sekretet e jetës. Një burrë ecën në pab në Vladivostok dhe porosit një kafe. Befas, një gorillë shpërthen, i grabit kafen, lan topet e tij me kafe dhe del stuhishëm. Krejt i shokuar, burri pyet kamerierin: “Zotëri, a dini gjë pse gorilla lan topet me kafen time?” Kamerieri nuk mund t’ia shpjegonte, kështu që burri pyeti menaxherin, që gjithashtu nuk i dha shpjegim, por i tha atij të fliste me ata të bandës së mejhanes, meqë kanë përvojë në çështje të tilla. Dhe burri pyeti drejtuesin e bandës: “Zotëri, a dini gjë pse gorilla lan topet me kafen time?” “Jo, – u përgjigj muzikanti, – por nëse ju murmurini disa masa, jam i sigurt që ne mund t’i luajmë ato”.

Jan Verwoert është kritik arti me qendër në Berlin. Ai është ndihmësredaktor në “Frieze magazine” si edhe shkruan rregullisht rreth artit bashkëkohor për revista të tilla arti si “Afterall”, “Metropolis M”. Ai jep mësim në departamentin e MA (Master of Arts) të Arteve të Bukura në Piet Zwart Institute në Rotterdam, Holandë.

Përgatiti: Irena Buzi Gazeta Standard

Bienalja ringjall Hotel “Dajtin”

Alma Mile

I heshtur prej vitesh, më në fund pak gjallëri edhe për Hotel “Dajtin”. Më 18 shtator ngre siparin Bienalja e Tiranës. E vonuar 2 vjet në kohë, kjo ngjarje premton shumë këtë vit. Joshja e parë është vendi ku do të zhvillohet, Hotel “Djati”, për të vijuar me titullin filozofik “Efiçenca simbolike e të parit”, deri te kuratorët e artistët pjesëmarrës. Një nga organizatorët, kuratori Edi Muka, tregon mbi këtë edicion të katërt të Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Tiranës.
Pas katër vitesh, rikthehet Bienalja e Tiranës, pse kaq vonë?
Ana financiare do të mbetet një problem serioz, jo vetën për Bienalen e Tiranës, por dhe të tjera aktivitete me këto përmasa. Gjithsesi propozimi për këtë edicion është pritur shumë mirë, si nga artistët, ashtu dhe kompanitë e biznesit që na kanë mbështetur. Do përmendja Ambasadën Austriake, e cila ka angazhuar gjithë biznesin austriak për të na ndihmuar. Pritshmëria është më e madhe këtë vit. Edicioni i fundit u prit shumë mirë, kështu që kërkesat janë edhe më të mëdha, sa i përket organizimit dhe teknologjisë. Ajo çka na gëzon është reagimi i artistëve, të cilët e kanë quajtur shumë të rëndësishme pjesëmarrjen në Bienalen e Tiranës, pavarësisht se nuk do të marrin pagesë dhe buxhetet nuk janë të tilla, për të realizuar punë të mëdha. Tirana është një kontekst interesant për artistët, të cilët ende kanë kuriozitet për ta parë dhe punuar mbi të. Puna ka filluar prej disa kohësh dhe tanimë është mbyllur lista e pjesëmarrësve. Kuratorët kanë ardhur disa herë në Tiranë dhe është bërë me ta një punë intensive. Partner kryesor është Ministria e Punëve të Jashtme, që ofron ambientet e saj, pasi kësaj here bienalja zhvillohet në ambientet e Hotel “Dajtit”.
Mbi ç’koncept ngrihet Bienalja 2009?
E gjithë bienalja do të realizohet nën titullin “Efiçenca simbolike e të parit”. Është një citim nga një libër i filozofit slloven Sllavo Zhizhek, që quhet “Këndvështrimi parallaksit”, një fjalë greke që nuk përkthehet, por që kupton ndryshimin që pëson një objekt kur ndryshon këndin e vështrimit. Lidhet me teza shumë të vjetra që nga grekët e lashtë, sipas të cilëve njeriu e ka të pamundur të krijojë një marrëdhënie me thelbin e realitetit. Për të vendosur këtë marrëdhënie, njeriu kornizon pjesë të ndryshme të tij dhe kornizat mund të jenë politike, sociale, ekonomike, kulturore, etj. Këtë bëjnë edhe artistët. Kornizojnë aspekte të ndryshme të realitetit, për të bërë të mundur gjëra që i kemi para syve, por nuk i shohim. Këtë filozofi ne e vëmë në jetë tek Hotel “Dajti”, që është korniza perfekte, si nga aspekti historik, ashtu edhe arkitektonik.
Përse pikërisht Hotel “Dajti”?
Ai u krijua në një kohë të caktuar, si simbol i një ideologjije të caktuar, fashizmit, që shprehej përmes arkitekturës racionale, që është forma e hotelit. Kur u ndërtua ishte koha kur italianët donin të impononin një sistem të ri, që përplasej me atë ekzistues në Shqipëri, me bulevardin, ndërtesat përreth tyre. Ishte ideja e perandorisë së re dhe modernizmit që po hynte përmes fashizmit, ideologji që u ruajt dhe pas luftës, në kohën kur e morën komunistët pushtetin dhe e përdorën për të njëjtat arsye. Për të ruajtur madhështinë e prezantimit, për shfaqur një lloj standardi. Aty mblidheshin gjithë delegacionet e huaja dhe turistët, por shqiptarët nuk lejoheshin të hynin. Më pas u kthye në një hotel, duke u degraduar dhe pritet tashmë të kthehet ndoshta në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Kjo histori dhe arkitektura që ka, të jep dorë për të formuluar konceptin, të ftojmë kuratorët dhe t’ia paraqesim artistëve, të cilët janë treguar shumë të interesuar për të marrë pjesë.
Cila do të jetë struktura e edicionit të sivjetshëm?
Do të ruajmë strukturën e edicionit të kaluar, me disa episode njëri pas tjetrit. Duke pasur një numër ngjarjesh, vëmendja është me madhe dhe eliminohet fenomeni i ofrimit të diçkaje të stërmadhe, e cila jepet e gjitha menjëherë dhe është e vështirë për t’u përtypur. Duke u ndarë në pjesëza, krijohet një komunikim më i lehtë dhe më i mirë me publikun. Do të jenë tre episode. I pari kurohet nga unë, Joa Ljunberg, episodi i dytë nga Ana Dzokic dhe Marc Neelen dhe episodi i tretë kurohet nga Corinne Diserens, një nga kuratoret më të njohura sot. Episodin e dytë nuk do t’ia kushtojmë tërësisht arteve pamore, por do t’i hapim një dritare arkitekturës, kjo për arsyen se konteksti shqiptar ofron shumë në këtë aspekt. Kanë ndodhur shumë zhvillime në fushën e ndërtimeve, zonave informale, për shkak të mungesës së urbanistikës, etj., por analiza ka pak dhe ky episod do të fokusohet më së shumti në diskutimin mbi këto fenomene, duke marrë shkas nga Tirana, por duke gjetur raste të ngjashme në rajonin e Ballkanit, ku fenomenet janë të ngjashme, por dhe nga vendet e tjera të njohura për zonat informale, si Amerika Latine, Azia, Kina, etj. Çdo ditë do të ketë nga një temë diskutimesh, por dhe një ekspozitë, e cila ndjek tensionet dhe përplasjet mes interesave publike dhe private.
Ç’mund të na thoni rreth artistëve pjesëmarrës?
Janë rreth 60 artistë që vijnë nga 30 vende të ndryshme të botës. Artistët përfaqësojnë vendet nga vijnë, por më së shumti veten e tyre si individë, kështu që përzgjedhja është bërë mbi bazën e punëve. Një pjesë e tyre janë zgjedhur mbi punët ekzistuese, të cilat na janë dukur të përshtatshme për konceptin, por edhe të bukura për t’u paraqitur. Disa do të marrin pjesë në diskutimet që do zhvillohen, ndërsa pjesa tjetër kanë ardhur në Tiranë për të realizuar projektet këtu. Lidhen ngushtësisht me Hotel “Dajtin” dhe historinë e tij, ose me qytetin.
Do të ketë aktivitete të tjera satelite?
Do të ketë shumë aktivitete satelite. Mund të përmend një seminar me studentët e Universitetit “Polis”, të cilët do ndërtojnë një guidë të pazakontë të Tiranës, e cila nuk ka të bëjë me vendet turistike që mund të vizitohen, por me pikat më të nxehta, ku përplasen interesat private dhe ato publike. Do të jetë edhe një projekt nga kuratori Stefano Romano dhe tre artistë të tjerë italianë, për të vijuar me ekspozitën “Ardhje”, në bashkëpunim me Akademinë e Arteve, tashmë një traditë, e cila do të lidhet me episodin e tretë, duke krijuar vizibilitet më të madh për artistët e rinj.

Darka e Fundit e Hotel Dajtit

Albana Tollkuçi

Lëngata arkitektonike e Hotel Dajtit

Kur dhe si u konceptua hoteli më prestigjioz i Ballkanit oriental, i projektuar nga një mendje e ndritur e arkitekturës evropiane. Degradimi i qëllimshëm që pati këtë dhjetëvjeçar. Tani duan t’ia zhbëjnë identitetin, duke e kthyer në zyra ministrie. Por më përpara duhet një festë: Bienalja e Tiranës

Hotel Dajti, si një nga objektet e para që u realizuan e konkretizuan përgjatë aksit kryesor tiranas, ishte edhe i pari që filloi të mbushte në sens vertikal e volumor atë rrugë të gjerë e fillimisht absurde, e cila qysh herët preu në mes si me thikë Tiranën e vjetër, e hoqi vijën e parë drejt Tiranës së re. Kjo gjurmë apo shëtitore që gjente burimin në sheshin “Skënderbej” të saporiformuluar, më pas do të shtronte rrugën drejt “Oksidentit” në një trajektore vijëdrejtë kundrejt kodrave.

Pas planeve të para konceptuale e vizionare, ai që pa vërtet dritën e realizimit ishte i pari Plan Pjesor apo i njohur ndryshe si Plani i Qendrës (1939-’40), pararendës ky i fundit i atij më të gjerë Plan Rregullator i ‘42-shit.

Nuk kishte pothuajse asgjë tjetër ajo rrugë. Si objekte të brishta filluan të popullojnë horizontin vetëm disa vila tek-tuk nëpunësish administrate zogiste, e më pas, mes pluhurit të punimeve për realizimin e nënshtrimin e shtratit të ri të lumit-rrëke të Tiranës dhe urës së re që do të lidhte dy epoka, (sot-ura e mesit e bulevardit), mbiu në më pak se dy vjet ose më saktë, u vendos si të pluskonte në një oqean të trazuar optimizmi pro-italian, hoteli më luksoz që kishin parë deri atëherë sytë e Ballkanit oriental.

Dora arkitektonike ishte po e njëjta që kish konceptuar gjithë risitë. Ishte firma e njeriut që aktualisht ngelet arkitekti i ADN-së kurrizore të trupit të Tiranës.

Edhe sot e kësaj dite, nëse do të na duhet të flasim për arkitekturë, e të zgjedhim midis asaj të realizuar tashmë, madje edhe midis asaj që aktualisht qëndron ende për t’u realizuar në vizione konkursesh, kjo e para mbetet e vetmuar dhe e paarritshme. Gherardo Bosio 1903-1941. Apo më saktë, sipas siglës që mbart vetë projekti: Gherardo Bosio, Albertoni, Francesconi, 26 prill 1942, Tiranë.

Kur u firmosën të 10 fletët kryesore të projektit për Hotelin e Madh të Tiranës (të pagëzuar shumë shpejt si Hotel Dajti), arkitekti kryesor i tij tashmë kish vdekur.* (A. Giusti, Albania Architettura e Citta’, Maschietto Editore 2006, Firenze)
Pavarësisht nga historia e tij e mëvonshme, edhe atëherë kur i përdorur si një oaz “i jashtëm”, ku me bujarinë e sofrës shqiptare në dhomat e ambientet luksoze fshiheshin edhe çimkat e spiunazhit të sertë komunist, edhe atëherë, ky objekt, që realisht duket sikur s’i ka përkitur ndonjëherë tokës shqiptare, nuk e humbi shkëlqimin dhe sharmin e vet.

Madje, ai u dyzua katërcipërisht, njëherazi nga fluksi i jashtëm i të huajve, që përballej fillimisht me të në Tiranë përpara se të nuhaste apo thithte erën tradicional-komunisto-ballkanike, e deri tek fluksi “i brendshëm” i popullit tiranas, që e shndërroi atë me përfytyrimin e vet në një ikonë të paarritshme të një jete që mund të eksperimentohej vetëm nëpër filma, si të ishte një transoqeanik i vetmuar, në një lundrim imagjinar që do të mundësonte daljen e shumëpritur e të parealizueshme “jashtë vendit”… ose edhe njësoj sikur të ishte një udhëtim në kohë, nga ato që vetëm një gatxhet astronomik i fabrikuar nga NASA do të mund ta realizonte.

Edhe po të analizohet nga pikëpamja arkitektonike, ky hotel nuk ka për të pasur po të njëjtin efekt, të cilin ia dhuron vetë jeta apo përdorimi i një objekti të caktuar. Është ajo ç’ka në arkitekturë përkufizohet si “vlera e shtuar apo mbivlera e historisë”, “gjurma apo pluhuri i kohës” që çuditërisht ia shton bukurinë arkitektonike një objekti.

Në analet e mbrojtjes dhe restaurimit, shpeshherë, një objekt i tillë përbën argumentin dhe kriterin më të rëndësishëm për ruajtjen dhe transmetimin e vlerave (pa cenime edhe nga ato më minimalet), brezave të mëvonshëm. Imagjinoni rrënojat e Romës së lashtë, (sa për të sjellë një shembull) apo objekte realizuar në aspekte kohore të ndryshme anembanë botës, që kanë akumuluar dhe ngërthyer një ngjarje në vetvete, madje ato vetë janë bërë ngjarje e pa të cilat edhe rrjedha e historisë nuk mund të kuptohet, se sa të vyera bëhen e mesa pasion tentohet të përjetësohet çdo fragment i tyre sado i vogël.
Një hulumtim i qartë argumentit që po shtjellojmë, mbase nuk i është bërë ndonjëherë, e mbase të gjithë flasin për rëndësinë e tij pa e njohur realisht.

Jo se unë synoj ta mbuloj me një shkrim të vetëm aty ky realisht do të duhej minimumi një tezë apo studim diplomimi, masteri, studime këto të pashkruara për gjithë arkitekturën shqiptare post 1912-ës e kontemporano-aktuale.

Por vetëm për një informim masiv për ata që realisht nuk dinë se çfarë ruan në ekzistencën e vet kjo godinë, në përshkrimin apo “listë-kontrollin” e saj, të shqitur totalisht nga simbolika e hedhur mbi të apo e lindur me të.

Sipas Rregullores Urbanistike, 9 janar 1940, miratuar e bashkëngjitur Planit të Qendrës, hoteli i ri përkufizohej me të gjitha kriteret arkitektonike e volumore të shpalosura qartë në këtë rregullore, duke patur parasysh lartësinë e gjerësinë e tij, në përpjesëtim e raport vizual me atë të rrugës (bulevardit), normat e kriteret e trajtimit të fasadës, të cilat do të reflektoheshin më pas edhe në objektet e tjera përgjatë rrugës.

Hoteli me 100 dhoma do të ndërtohet në Tiranë. Kështu deklaronte Bosio në 1939-ën, e po në të njëjtin vit pretendohej të nisnin edhe punimet e veprës që një vit më pas, saktësisht më 12 prill 1940, synohej të inaugurohej.

Hoteli realisht ka po aq ambiente sa deklarohen (më saktë 89 dhoma), ishte dhe është gjithashtu i pajisur me ashensor, dhe korpuse shkallësh adekuate për objekte të rangjeve të ngjashëm, i pajisur me salla pritjesh e darkimesh nga më luksozet e llojit dhe me një tavernë që funksionon çuditërisht edhe sot e kësaj dite.

E gjitha kjo e strukturuar sipas një volumetrie në formë L-je, ku notë e rëndësishme për kohën ishte orientimi i kënaqshëm lindje-perëndim, si dhe pajisja e interiereve me të gjitha kërkesat e luksit të kohës, dhomave me tualet të inkorporuar, sistem ngrohjeje të përgjithshëm, llozha të bollshme të pajisura me skerm mbrojtës të drunjtë, detaj dekori ky që ndihmonte edhe në konceptimin e fasadës.

Jo gjithkush mund të ketë bërë dy llogari për të mbërritur në përfundimin që, paçka kësisoj risish, hoteli në fjalë ishte edhe ndër veprat e para të realizuara nga Bosio, e si pasojë, edhe vepra e parë e racionalizmit italian të viteve ‘40-’50, të realizuar ndonjëherë në Shqipëri.
Primati i tij kësisoj është i dukshëm.

Gjurma e re drejt europianizimit të Tiranës merrte që në lindje të saj fytyrën e Hotel Dajtit, një fytyrë të pastër vijëzimesh minimal puriste e metafizike, konceptuar si një mbivendosje e dy volumeve, njëri i zgjatur e i lartë dy kate, njëfarë bazamenti pra arkitekturor, mbi të cilin vendosej volumi i dytë, i tejshpuar dhe smaterializuar nga një përdorim kuadratik e rigoroz llozhash të shumta, në total 42 copë.

Në hyrje të tij, një portal i saposkicuar, një strehës më tepër se portal, që la gjurmë të shumta e mbase të pandërgjegjshme në arkitekturën e mëvonë shqiptare. (Për kuriozitet, edhe Hotel Tirana ka një portal hyrës të tillë të ngjashëm.)

Gjatë viteve të jetës së tij e më pas, rezymeja e degradimit që atëherë është e dukshme, por duhet theksuar që edhe në zhvlerësimin material të tij, ideja e integritetit dhe e identitetit të tij nuk ka pësuar dhe patur frikë ndonjëherë nga asnjë cenim. Po ashtu, edhe objektet e interierit që transportonte, si dhe ndonjë tentativë meremetimi më tepër se restaurimi, nuk kanë patur ndonjë teprim që do të shënonte një rrugë pa kthim.
Por historia më e zymtë e tij është ekzekutuar çuditshëm në këtë epokën e fundit, ose post traumatike-komuniste.

Atëherë kur dyert e ambasadave shpërthyen, tragetet apo skafet u nisën drejt perëndimit, në kërkim të ëndrrës, atëherë kur nuk ngeli godinë në këmbë pa u përmbytur nga vala revanshiste e informalizmit total, atëherë pra, kur së paku në ndërgjegjen kombëtare nuk kishte më nevojë për të pasur një Hotel Dajti.
Gjithsesi, mbajtja në jetë si i tillë (si hotel) mbase ishte edhe vetë thelbi i gjësë, i ruajtjes ose i mbijetesës në këtë rast.

Dhe zgjati edhe për disa vjet, deri kur në një moment të caktuar, viti 2006, ose katër vjet përpara, hidhet iniciativa për shndërrimin e tij jo më pak se në një objekt-godine administrative, e as më shumë e as më pak se në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Shqipërisë.

Atëherë kur më tepër se kurrë ishte i mundur një restaurim, ripristimin, vënie në punë, e ripërdorim, atëherë propozohet edhe e pamundura, ku bashkë me transformimin e paevitueshëm të zgjidhjes së brendshme arkitektonike, asgjësohet njëherë e mirë edhe vetë identiteti i godinës.

Nuk është e rastit që iniciativa të tilla të pashpresa, absurde dhe qesharake, mblidhen e përpunohen, e më pas shfaqen pa ndonjë ritëm kohor në kohë e pa patur mundësinë e nënkuptimit të ndonjë filozofie paraprake apo mendje përpunuese, që hedh mendime të tilla, duke patur një dizenjo apo ndonjë plan të mirëfilltë.

Sado të rastit që mund të duken në vështrim të parë, të bën të mendosh fakti që të gjitha këto tentativa përmblidhen në një zonë specifike të Tiranës, përqendrohen në qendër të saj e godasin herë pas here objekte administrative, publike e përfaqësuese jo vetëm tiranase, por mbarëkombëtare. Duke bërë një bilanc të skajshëm e disi edhe të përciptë, jo fare pak objekte që përfaqësohen në bulevard kanë patur pak a shumë një shans të tillë.

Le të përmendim këtu konkursin megaloman për rikostruksionin dhe zgjerimin e ish-Komitetit Qendror, sot Parlamenti Shqiptar, përçudnimi i vazhduar e i pacak i ish-Piramidës, që sot mezi sapo presim ta shikojmë kryekëput të transformuar, Hotel Tirana apo 15-katëshi me makiazhin e tij allaitalian, që iu aplikua ndërsa privatizohej, tentativa anadollake e heqjes së mozaikut në fasadën (fytyrën) kryesore të Muzeut Kombëtar, dorëheqjes pa kushte dhe shndërrimit në një fierë pa fund e krye e ish-Pallatit të Kulturës që sot fare bukur mund të quhet “pallati i kulturës italiane”, konkursit të shumëpritur të bankës tregtare kombëtare, apo çikonizimit të pashoq që vazhdon të aplikohet në kompleksin arkitektonik monumental të sheshit “Nënë Tereza” me gjithfarë shtesash universitare e jouniversitare, të shëmtuara e pa sens, fierizimit të skajshëm prej “pazari maroken” të ish-Pallatit të Kongreseve ose pallati i tezgave, e të tjerë në vazhdim.

Të vetmet që ruajnë njëfarë autonomie e shëndeti janë edhe ato ndërtesa të rrethuara e bastionuara dukshëm si Presidenca e Kryeministria, të vaksinuara përkohësisht nga muri rrethues prej vile ekskluzive mu në mes të Tiranës.

Por, godina më e keqpërdorur e kësaj liste të gjatë, dhe padyshim ajo që rrezikon të bëhet edhe shembulli i parë konkret i keqtrajtimit arkitektonik e figurativ deri në humbje totale të pasurisë arkitektoniko-historike kombëtare, është padyshim Hotel Dajti.

I lënë në harresë, ai pëson dita-ditës një lëngatë të gjatë, sa groteske aq edhe parazitare. Shumëkush kalon aty e ndjen frikshëm sensin e orës që ka ngecur e njëlloj atmosfere prej vrime të zezë kozmike që ka kredhur çdo gjë rreth saj në zymti e natë.

Dhe kështu jemi mësuar ta shikojmë e ta pranojmë, ndonëse “zërat” që dëgjohen herë pas here janë se, studiozë me famë botërore, po e analizojnë. I kanë hyrë në bark, aty ku prej kohësh nuk ka hyrë askush dhe po e vizitojnë. E herë pas here del ndonjë “studim vizibiliteti e analize”, fjalë të mëdha për një gjest që është aq i thjeshtë e i ndershëm e që ka veç një emër: humbje apo vdekje.

E kështu e njohim përditë, gjithnjë e më shumë në harresë, deri kur papritur e pakujtuar, së bashku me mbërritjen e tij në skenë, vjen edhe një pjesëtar i munguar i jetës kulturore-metropolitane shqiptare, si evenimenti i shumëpritur dhe i tejpërfolur, Bienalja e Tiranës.

Ndonëse shtrati fillestar dhe përfaqësues i saj është një godinë e mirënjohur dhe e dashur si Galeria Kombëtare e Arteve, kësaj here, mbështetur edhe në një perceptim filozofik, që me të drejtë kërkon të ngrejë dilema e të debatojë në gjuhë figurative për artin dhe arkitekturën në përgjithësi e në Shqipëri, është menduar që kësaj here ekspozita të bëhet pikërisht në ambientet e Hotel Dajtit.

E reklamuar si kornizë për diskutimin figurativ, pavarësisht mendimeve pro ose kundër të një iniciative të tillë, së paku, mund të jetë një moment i duhur, kur një herë e mirë të thyhet heshtja dhe të flitet.

Pavarësisht se panaire të tilla zhvillohen ose parapëlqejnë arkitektura të braktisura, mundësisht kapanone industriale apo fabrika, salla të mëdha të mbyllura, është ironike deri në sarkazëm dhe njëherësh për të ardhur keq, që në këtë rast, nuk qenka fare e nevojshme të shkosh larg, pasi një kapanon të tillë gërmadhe e paskemi këtu, mu në zemër të Tiranës, një dinozaur të kohëve të shkuara, që megjithëse ka humbur shkëlqimin, ka ende forcë të shërbejë së fundmi edhe si karkasë ekspozimi.

Në qoftë se do t’i gjeja një perifrazim kësaj lloj feste, asgjë nuk do të më bindte dhe të më dukej më e përshtatshme sesa ideja e darkës së fundit…

Dhe tani të presim për gjetjen e fundit, ku hoteli (më pëlqen në këtë rast asocimi me termin han) do të përdoret për ekspozimin e një bienaleje në tentativën e dyzuar të “rivlerësimit” të një ikone arkitektonike, me gjithë përtëritjen psikologjike që ajo shpreson të mbartë, por që nuk i shpëton dot shëmbëllimit me një lloj parade kitch-antiklasike-klasi, një snobizmi të tejkaluar dhe stampës prej një apologji-bamirësie.

Ne e dimë fare qartë që vetëm pak vite më parë, në një mënyrë aspak ortodokse e mes një buje e zullumi të parfumuar me erë “kauri” apo prej Ministrie të Jashtme të Shqipërisë, këtij dinozauri që po jep shpirt, iu injektua apostafat, ftohtë, pa hezitim, e me ndërgjegje, vetë helmi vdekjeprurës.
Arkitekte

Hotel Dajti, ikona e Bienales së Tiranës

Elsa Demo Shekulli 07/31/09

Objekti i ndërtuar dhe i përdorur nga ideologjitë, fillimisht fashiste dhe më pas ajo komuniste, i braktisur krejt në epokën gjoja jo-ideologjike, si një pretekst simbolik, pret nga shtatori deri në tetor, 60 artistë vendas dhe botërorë.

Për herë të parë Bienalja nuk është vetëm e artit bashkëkohor. Hapësira kushtuar arkitekturës do të jetë zembereku i edicionit të ri që vjen pas tre vitesh mungesë

Hoteli që mori emrin e malit që i rri mbi shpatulla Tiranës, ikonë që në kohën e ndërtimit të tij dhe përgjatë viteve të izolimit, është vendi ku më 18 shtator hapet edicioni i katërt i Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Tiranës (Tirana International Contemporary Art Biennial) me pjesëmarrjen e 60 artistëve. Instituti i Artit Bashkëkohor në Tiranë deklaroi dje se, detajet e aktivitetit që zhvillohet pas tre vjet heshtje.

Një nga drejtorët e tij, njëherësh themelues dhe kurator i Bienales, Edi Muka, tregon në intervistën për “Shekulli”-n idenë e marrë si shkas nga vepra e mendimtarit Slavoj Zhuzhik, por e zbatuar në një objekt konkret të arkitekturës, po edhe gati ikonë popullore (për së jashtmi) për shqiptarët, si për ata që rrahin përditë rrugën para Hotel “Dajtit”, si për ata që vetëm kanë dëgjuar për të.

Muka thotë se ngjarja më e madhe e artit në Shqipëri, me titullin “Efiçenca simbolike e kornizës”, “synon të përdorë artin bashkëkohor si një mjet për të analizuar gjendjen e sotshme dhe për të ngritur një zë kritik në diskursin shoqëror.”

Bienalja është e ndarë në tre episode, të kuruara respektivisht nga Edi Muka dhe Joa Ljungberg, Ana Dzokic dhe Marc Neelen, dhe episodi i tretë nga Corinne Diserens. Jo pa qëllim ajo nuk do jetë vetëm Bienale e Artit Vizual, rëndësi e veçantë i është kushtuar arkitekturës. Episodi i cili pritet të jetë më “i nxehti” i ekspozitës, mendohet të ngrejë “debate në lidhje me atë që ofrojnë superstarët e arkitekturës”.

Nuk mungojnë projektet e artistëve vendas e të huaj me fasadat e pallateve. Madje, disa kanë kryer punë ndërkaq.
Ky edicion qëndron i hapur deri më 22 tetor.

Mbi çfarë ideje dhe ku do të ngrihet Bienalja IV e Tiranës?

Ka disa aspekte interesante edicioni i ri i Bienales së Tiranës që lidhen me ideimin e saj, po edhe me zgjerimin e fushës së interesave për sa i përket pjesëmarrjes në ekspozitë dhe disiplinave në të. Ideja e këtij edicioni ka nisur nga një analizë e dyanshme.

Njëri aspekt është pjesa teorike, e cila bazohet mbi diskursin filozofik të ditëve tona, kryesisht i bazuar mbi një libër të një prej autorëve më të njohur të ditëve të sotme, Slavoj Zhizhek, një filozof slloven. Aspekti tjetër lidhet me një ndërtesë, me një histori shumë të veçantë në qytetin e Tiranës, të cilën shumë shqiptarë padyshim e njohin: është ndërtesa e Hotel “Dajtit”.

Cila është lidhja mes këtyre të dyjave?

Titulli i Bienales do të jetë “Efiçenca simbolike e kornizës”. Kjo nuk ka të bëjë me kornizën fizike që përdoret për të kornizuar piktura, fotografi ose pamje, disi ka lidhje me të, por ka të bëjë më shumë me një diskurs filozofik, që vjen që nga filozofët e lashtë grekë, sipas të cilëve njeriu e ka të pamundur të krijojë një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me thelbin e realitetit.

Njeriu krijon marrëdhënie me realitetin duke kornizuar aspekte të veçanta të tij. Këto korniza mund të jenë ideologjike, mund të jenë politike, sociale, ekonomike, kulturore.

Dhe në këtë rast, Hotel “Dajti” çfarë aspekti të marrëdhënies me realitetin përfaqëson?
Duke ju referuar Zhizhekut, në momentin që njeriu vendos një kornizë realiteti që shikon brenda saj, nuk është më pjesë e realitetit që na rrethon, por fiton një autonomi simbolike të vetën.

Nëse e zhvendosim këtë diskutim filozofik në fushën e artit, atëherë artistët kornizojnë aspekte të caktuara të realitetit që na rrethon, për të cilat ne i dimë që janë aty, por nuk jemi të ndërgjegjshëm.

Ky është operacioni bazë i artistit dhe në këtë mënyrë ne e kemi marrë tezën filozofike të Zhizhekut dhe e kemi aplikuar në praktikën artistike të artistëve që janë ftuar në Bienale.

Si mund të aplikohet kjo tek Hotel “Dajti”?

Ne kemi pasur një marrëdhënie me Hotel “Dajtin”, e kemi përdorur për bienalet e kaluara.

Por tani, ndërtesa në mes të Tiranës, pritet të transformohet në Ministri të Punëve të Jashtme. Sido që të jetë, kjo ndërtesë është për ne korniza perfekte dhe eficenca simbolike e kësaj kornize është shumë e lartë.

Po të marrim aspektin arkitektonik të kësaj ndërtese, ajo përfaqëson një arkitekturë të caktuar, që është arkitektura racionale e përhapur dhe e zhvilluar gjatë kohës së fashizmit në Itali.

Kjo arkitekturë përfaqëson qartësisht një ideologji, e cila u pasua nga ideologjia e sistemit komunist. Hoteli u ndërtua për të sjellë shembuj të madhërishëm të një sistemi të ri që po përpiqej të hynte në Shqipëri nëpërmjet kolonizimit dhe pushtimit të vendit dhe nëpërmjet një forme apo stili tjetër jetese, të ndryshëm nga ai në të cilin gjendej Shqipëria në atë kohë.

Pas luftës, Hotel “Dajti” u përdor nga qeveria komuniste shqiptare si vendi ku, për të njëjtat arsye mund të tregohej sërish madhështia përmes arkitekturës së këtij objekti, silleshin të gjithë delegacionet apo turistët e kufizuar që vizitonin Shqipërinë, por vetë shqiptarët nuk lejoheshin të hynin brenda tij.

Pas kësaj u kthye në një hotel normal dhe filloi një proces degradimi. Pra historia e vetë objektit dhe arkitektura e tij na japin dorë për të bërë lidhjen mes diskursit filozofik, praktikës artistike dhe vetë vendit se ku do të bëhet ekspozita.

Si është pritur propozimi juaj?

Duhet kuptuar se kjo ide përkthehet në një kontekst global, pjesë e të cilit Shqipëria është, pa diskutim, me të gjitha problemet e veta. Ky propozim është pritur shumë mirë nga kuratorët që kemi ftuar, si dhe nga artistët.

Përgjatë ditëve të Bienales do të shfaqen punët e mbi 60 artistëve dhe arkitektëve nga rreth 30 vende të ndryshme të botës, si dhe do të organizohen një numër seminaresh dhe ekspozitash të tjera, që do të jenë të lidhura me Bienalen.

Si është bërë përzgjedhja e artistëve?

Përzgjedhja e artistëve është bërë duke pasur parasysh disa aspekte. Janë zgjedhur artistë që kanë punë që lidhen me momente tranzicioni, punë që kanë të bëjnë me perceptime emocionale dhe psikologjike, punë që kanë lidhje dhe me vetë Hotel “Dajtin”.

Për herë të parë do të ketë edhe aktivitete satelit, si për shembull dy net të dancit. Do të ftohen artistë dhe koreografë të dancit bashkëkohor Latifa Laâbissi, Jerôme Bel dhe Pichet Klunchun, që do të sjellin një numër performancash të mahnitshme për publikun vendas.

Cila është pjesa që mendon se mund të tërheqë ndjeshëm vëmendjen e publikut?

Është episodi i dytë i Bienales, i gjithi për arkitekturën. Natyrisht që Bienalja do të ketë artistë të arteve pamore, por që kanë një marrëdhënie të caktuar me arkitekturën.

Kjo, së pari për arsye se tema jonë lidhet me Hotel “Dajtin”, dhe me gjurmimin e mënyrës se si arkitektura ndikon në shoqëri ose se si reflekton fazat e ndryshme të zhvillimit shoqëror. Së dyti, edhe për arsye se ne mendojmë që Shqipëria, sidomos Tirana, në këto vite ka një zhvillim të shfrenuar arkitekturor, në të cilin ka shumë gjëra që janë bërë, po ka shumë pak diskutim.

Episodi kushtuar arkitekturës lidhet me gjurmimin e tensioneve që lindin aty ku përplasen interesat publike me ato private.
Qëllimi është që në këtë episod të hulumtohen zhvillimet urbane të kryeqytetit shqiptar, të rajonit të Ballkanit, por edhe mjaft zonave me interes të veçantë nga vende të ndryshme të botës.

Ti vetë si ndihesh?

I lumtur që ka vepra shumë të bukura, dhe që ftesës sonë pothuajse nuk i ka thënë jo asnjë prej artistëve që menduam të sillnim në Tiranë dhe ka shumë prej tyre që vijnë për herë të parë këtu.

Vijnë artistë të kalibrit si Aernout Mik, Francis Alys, Jane Alexander, Thomas Hirschhorn, Yang Fudong, Yael Bartana, Franz Ackermann, i cili do të ngrejë një murale të madhe tek holli i Hotel “Dajtit”. Marrin pjesë dhe një numër artistësh shqiptarë që punojnë në Shqipëri dhe në vende të ndryshme të botës si: Ardian Paci, Anila Rrubiku, Silva Agostini, Leonard Qylafi, Gazmend Ejupi etj.

Edicioni i sivjetshëm shënon një fazë të re në marrëdhënien e artit bashkëkohor dhe komunitetit të biznesit në Shqipëri, marrëdhënie e cila reflektohet në mbështetjen bujare të partnerëve të programit: Raiffeisen Bank, Princ Claus Fond, dhe AbiA – Austrian businesses in Albania.

Gjithashtu, episodet e T.I.C.A.B mundësohen nga bashkëpunimi me partnerët e eventeve si: Abissnet dhe Metro, Universiteti Polis dhe Co-Plan, si dhe Programi Kulturor Rajonal Zviceran. Kurse mjediset e Hotel “Dajtit” ofrohen bujarisht nga Ministria e Punëve të Jashtme të Shqipërisë, ndërkohë që i gjithë aktiviteti mbështetet nga një numër kompanish, ambasadash dhe fondacionesh brenda dhe jashtë vendit.

Do të thotë kjo që biznesi është ndërgjegjësuar për artin?

Sa për biznesin s’mund të them se është bërë më i ndërgjegjshëm, jo, por me sa duket, pritja 3-vjeçare ka bërë që Bienalja t’u mungojë edhe atyre.

Koleksione Dibbets ne Galerine e Arteve

New Dibbets
Elsa Demo

Ne proces koleksioni Dibbets, ekspozita kryesore e vjeshtës. Dhurata e artistit holandez për Galerinë Kombëtare të Arteve është shqyrtuar se çfarë ka origjinale dhe çfarë të printuar në seri. Shima thotë se ekspozohet i plotë dhe ngre një shqetësim: të ardhurat nga bileta duhet t’i mbeten Galerisë

Ka ekzistuar gjithnjë në Galerinë Kombëtare të Arteve edhe një fond i artistëve të huaj. Kësaj kategorie i përket edhe koleksioni Dibbets, me të cilin po punohet aktualisht si projekt që do të paraqitet i përfunduar në vjeshtë.

Ky koleksion iu dhurua galerisë në vitin 1999 nga artisti konceptualist holandez, Jan Dibbets.
Vetëm në shtator të vitit 2005 është bërë inventarizimi i koleksionit.

Drejtori Rubens Shima tha se është një koleksion i rëndësishëm, i cili është ekspozuar 2 herë jo i plotë. Pastaj ishte e nevojshme që “të sqarohej” se çfarë kishte ndër to origjinale, çfarë printime të limituara. Shima flet kësaj here për një regjistrim të kujdesshëm, kujdes që i kishte munguar regjistrimit të parë, ku ishin marrë për origjinale edhe printimet.

Janë 53 autorë vërtet shumë të mirë, do thoshte ai. Jan Dibbets u kishte kërkuar nga një vepër për këtë koleksion dhuratë, që ndoshta është gjëja më e mirë që ka në fondin e artistëve të huaj. Hyrja e tyre në GKA u bë falë bashkëpunimit me ish-drejtorin e asaj kohe, Gëzim Qëndro. Dibbets kishte kontribuar fillimisht për konkursin ndërkombëtar “Onufri”

Anselmo, Paladino, Golub, Lupertz, Bill Viola, Gilbert&George, Christo&Jeanne-Claude… Janë (mbi)emra të shquar të artit bashkëkohor në epokën para dhe pas kapërcimit të shekujve. Sidomos dyshja Christo&Jeanne-Claude zë vend mjaftueshëm.

Drejtori i GKA-së konfirmon se nga shqyrtimi që i është bërë koleksionit, rezulton se 40% e tij përbëhet nga vepra origjinale. “Edhe pse s’janë veprat më të rëndësishme të autorëve, janë emrat e tyre që janë kthyer në logo të artit bashkëkohor. E quaj të rëndësishëm ekspozimin e plotë të koleksionit, sepse është e vetmja mundësi që vizitorët dhe sidomos studentët, të jenë në kontakt nga afër me vepra të vërteta të artit bashkëkohor. Pastaj origjinale apo printime, është çështje teknike”.

Shima shton se ka artistë që printimin e kanë vepër origjinale, ka vepra në kopje të limituara. Tek Dibbets-i ynë ka autorë me vepra seri, me 1 ose 2 punë në 12 printime.
Ai veçon si një majë të koleksionit “pjesëmarrjen” e artistit britanik Damien Hirst, prej të cilit GKA-ja ka disa printime dhe një vepër origjinale.

Prezantimi i të gjithëve është një punë më vete, që do të kërkojë bashkëpunimin me galeritë që i përfaqësojnë këta artistë. Zakonisht, thotë Shima, veprat e dhuruara paraqiten edhe me skicën e ekspozimit ose me “manualin e veprës”. Shumica janë artistë konceptualë dhe vendosja e tyre në sallën e ekspozimit nuk mund të bëhet si për një ekspozitë rutinë.

Ai thotë se ky koleksion nuk është studiuar fare. Kjo ka ndodhur me krejt fondin e autorëve të huaj, por edhe me autorët shqiptarë. Ai e ka vënë re këtë gjë ndërsa ndërtonte linjën muzeale, për të cilën u desh të bënte një kërkim ndër 4000-5000 veprat e gjithë fondit të Galerisë.

Ishin lënë mënjanë punë shumë të mira të autorëve rilindas. Ndonjë që kishte realizuar për shembull një portret pashai, ishte identifikuar vetëm me peizazhe apo me Skënderbej. Ka ndodhur për shkak të mentalitetit për çka duhej të paraqiste arti dhe artisti, qoftë për ata artistë që jetuan nën regjimin, po edhe për ata që instalimi i regjimit nuk i gjeti gjallë.

Kështu edhe historia për një “Çifut shëtitës” të Rembrant, mbetet për Shimën një fiction urban. “Nuk mund të flitet në erë për shkollë të Rembrandit apo shkollë të Rubensit, sepse fondi është i pashqyrtuar. S’ka studim të punëve. Prandaj kanë qarkulluar histori fiction për konsum mediatik. Ka ardhur koha që gjërat të jenë më profesionale.”

Shima shpreson tek logjika e një galerie, aktivitetet e së cilës “të shiten”. Galeri si vend që afron publikun jo galeri si shtëpi e artistëve, do thoshte ai.

Duke iu referuar të dhënave të vizitueshmërisë të linjës së re muzeale, drejtori është optimist për tipin e aktiviteteve që prodhojnë të ardhura. Sepse, në fund të fundit, kjo do të thotë publik. “Galeria ka arritur të ketë, në rastin më të mirë, edhe 600 vizitorë në ditë, grupe turistike të shoqëruar me guida, siç ka pasur edhe rënie në 30 vizitorë në ditë.

Por ka edhe vizitorë frekuentë që janë kthyer të shohin muzeun për së dyti. Ky tip vizitori më gëzon në veçanti.”Shima thotë se shumë shpejt ka për të kërkuar tek autoritetet e kulturës shqyrtimin e një akti të veçantë për të ardhurat nga biletat, me kërkesën që këto të ardhura t’i mbeten institucionit.

Fondi i projekteve për GKA-në në një vit është 3 milionë lekë, por drejtuesi mendon se kjo galeri mund të jetë në gjendje ta trefishojë këtë vlerë me “produktet” e saj. Kështu që dy janë rrugët: ose të rritet fond i projekteve, ose të ardhurat që nxirren nga biletat, nga botimet, nga fitimet prej imazhit që përdor GKA-ja, t’i mbeten asaj.

Fondet janë gjithnjë të limituara. Pak nga pak galeria do të ketë një strukturë të konsoliduar: linjën muzeale, ekspozitat e përkohshme dhe parku i skulpturave, një projekt në proces. Shima di një gjë: shteti mbetet koprac “s’mund ta presësh të japë para. Është e vështirë të ndryshojnë gjërat, por jo e pamundur.”

“Minimalizmi i ëndrrave”

Nga Jeton Budima më 20.07.2009
Do të thuhet se e veçanta e edicionit të fundit “ Artistët e së nesërmes“ është ndryshimi i të kuptuarit ndryshe. Do të thuhet se ndryshimi do të mbillet dhe do të rritet duke ndikuar “konceptualisht“ te shumë krijues të rinj të cilët do ta shfrytëzojnë rastin të paraqiten edhe në edicionet e ardhshme.

Mirëpo, cila ishte tema e cila do të trajtohet në këtë edicion?

Ndoshta realiteti i brendshëm me të gjitha format manifestive: ëndrra, trauma, ideja, vizioni, psikoza…

Realiteti i brendshëm është parë te “impresionizmi tradicional”, i cili paraqitet te vizatimi i Lulzim Zeqirit (1978), edhe pse gjuha vizuele, vijat, koloriti, forma, njëkohësisht flasin për një art objektiv dhe një pikënisje alternative, e cila tash zhvillohet me kontradikta, për shkak se sipas mendimit tim pozicioni fillestar është realiteti i jashtëm, intuita, e cila prezantohet si dominante në raport me imagjinatën dhe refleksin. Ideja, koncepti ose normalisht zgjedhja e materialit mua më përkujtojnë “estetikën tradicionale”. Dallimi në stil, një manifestim psikologjik, nihilizmi me ndihmën e ngjyrave primare tash bie në sy te Bahrije Sahiti (1979), Kompozicioni i hapur, mungesa e dritës, Imitacioni i lëvizjes dhe ritmit, të gjitha këto krijojnë një “pikturë abstraksioni”.

Te Kushtrim Zeqiri (1988), abstraksioni është total, me veçori gjeometrike dhe mua personalisht ma kujton Kazimir Malevich, rikthimin e vazhdueshëm në kompozicionin 2D, e plasticitetin. Mirëpo ky koncept në ditët e sotme nuk është origjinal dhe është parë edhe më parë, disa herë, edhe në Kosovë, pavarësisht nga komenti i autorit.

Te Roland Masurica (1979), lidhen dy tablo në vazhdimësi kohe, duke shkaktuar një lloj kauzaliteti, i cili përkujton dramën. Lidhja mes tablosë A, e cila paraqet një arketip të renesancës, me tablonë B, e cila paraqet një temë të homoseksualizmit latent, si një koment i realitetit të cilin e jetojmë secilin dakik. Një poster shumë origjinal, spontan, i cili lidh ekstremet në një pike të vetme. Video-animacioni ose video-instalacioni i Shkëlzen Sejdiut, koncentrohet në disa lëvizje bazë me ndihmën e të cilave krijohet një sintezë e lëvizjeve. Tempo-ritmi, pushimi dhe lidhja e fazave ishte e njëtrajtshme, mirëpo e rëndësishme ishte krijimi i një fotografie plastike e cila do të zhvillohet në disa plane. Një eksperiment i guximshëm individual në mungesë të një shkolle të mirëfilltë vizatimi.

Monokromakia, “anarkia“, akti i procesit i cili dominon mbi kreacionin figurativ, instinkti e lirimi i plotë i nënvetëdijes bie në sy tek Miranda Thaqi (1986). Materiali thjesht, akrili e jo teknologjia dhe zhveshja e realitetit deri në esencë e cila mua personalisht më përkujton minimalizmin me Samuel Beket, ose muzikantin John Cage, ndoshta do të ndikojë që ky punim të shpërblehet nga juria në krye me Sisley Xhafa.

Për mua shumë interesant ishte revolta e artistit x, i cili ka rruar flokët e gjata deri në zero, duke krijua një relacion të ri mes performimit dhe audiencës, e cila e duartrokiste në vazhdimësi, veprim i cili transformon percepcionin me ndihmën e “everyday material“.

Minimalizmi i katalogut i cili përkujtonte një kuti me “kondoma”, ishte një gjetje shumë interesante, sepse secilit me dashje apo pa dashje do t’i mbetet një “kondom” në dorë!
Derisa mua më ra në dorë “kondomi” i zi, ministrit Valton Beqiri, “kondomi” i kaltër, e ish drejtorit Luan Mulliqit i kuqi, drejtori aktual Fahredin Spahia, mbeti pa “kondoma” i irrituar me deklaratat qëllimkëqija të Mulliqit, gjatë procesit të përzgjedhjes, në llogari të tij.

Debati shndrrohet në analizë

Nga Ilir Muharremi

Në mëngjesin e së shtunës, shumë artistë të arteve figurative, madje edhe atyre skenike, e kan pushtuar Galerinë e Arteve në Prishtinë, me qëllim të jenë pjesmarrës në debatin e nxehtë rreth ekspozitës “Artistët e së nesërmës 2009”, e cila është hapur para disa ditësh, por kjo gjë ishte vetëm në imagjinaten e tyre, ngase debati ishte shndrruar në një analizë të rëndomtë. Debati apo analiza udhëhiqej nga artisti me renome ndërkombëtare Sislej Xhafa, publicisti Shkëlzen Maliqi, neuropsikiatri Skënder Boshnjaku, kritiku i artit Mustafa Ferizi, skulptori Ismet Jonuzi, dhe artitist Albert Heta. Xhafa i pushtuar nga të pranishmit, madje edhe në shumë momente i kritikuar, qëllimin e ekspozitës e quajti si një ngacmim shpirtror, dhe një provokim emocional. Por, si mund të jetë ngacmim kur ekspozita në tërësi ishte boshe, pa ndonjë mesazh të thellë bashkëkohor, atëherë nëse qëllimi i Xhafës ka qenë të prezantoj një boshëllëk e ka aritur. Në analizë Xhafa përmendi, punimin fitues “Ëndrra” të piktorës Miranda Thaqi, duke e cilësuar si një punim të thellë dhe bashkëkohor, një punim i cili e meritonte shpërblimin, por a është në të vërtet kështu? A qëndron kjo teaori? Po të analizohet në strukturë, në formë në lojë ngjyrash, në aspektin psikologjik, punimi na del tejet depresiv i kapluar me brenga, ngase piktorja Thaqi nuk ka mundur të lirohet nga ngjyra e zezë e cila dominon në tërë sipërfaqen. Thellë në punim ajo ka paraqitur vetën, ku niset të shkon dikund , por prapë takohet me vetën, ose vetja e saj në vazhdimësi ia zë rrugën. Piktura ka koncept, por nuk posedon estetikë shprese. Vetja e saj është paraqitur me ngjyra të ndezuar të kuqe dhe ngjyrë të ftohët të kaltër. Në momente të caktuara piktorja përpiqet të shpërthej, por dicka vazhdimist e pengon, e pengesa nuk arsytohet, por vetëm shfaqet, ose ne si vëzhgues duhet të futemi në sekretin e saj. Ndërkaq, neuropsikiatri Boshnjaku, nuk debatoj, por bëri vetëm një analizë të punimeve dhe e kritikoj veprën e Thaqit duke e cilësuar si një pikturë që nuk tregon asgjë. Sipas tij, shpërblimin e meritonte video i artistit Shkëlzen Sejdiut i titulluar “Ritualet”. Por, cfarë fshihet pas asaj videoje? Aty artisti paraqet një problem me të cilin ballafaqohemi cdo ditë, me kryerjen e nevojës fiziologjike. Një person i ulur në dërrasen e toaletit vazhdimisht kryn nevojën, por cili është i tërë koncepti i kësaj, ku fshihet arsyeja dhe qëllimi? Mendoj se artisti këtu ballafaqohet me një botë reale nga e cila marrim gjëra dhe sërish i kthejmë, thjeshtë graviteti i tokës na detyron të mos mbesim fare borxh, edhe pse njeriu përpiqet të vendos, por nuk ka forcë, natyra gjykon, njeriu sipas këtij artisti, nuk mund ta tejkalon vetën, por të jetë i burgosur në vetën e tij dhe i udhëhequr nga natyra. Video kishte estetikë, ngjyra e kaltër me të bardhën nuk ngulfatëshin, puqeshin mirë njëra me tjetrën. Ky punim në shikim të parë me ndihmën e estetikës tërheq mjaftë vëmendjen, por nëse përqendrohesh thellë nuk do gjesh ndonjë koncept bashkëkohor, ndonjë problem global.

Për Xhafën, gjashtë pjesmarësit e meritonin cmimin sepse punimet e tyre ishin ngacmuese, por nuk e dij se ku fshihej ai ngacmim, as në motiv, as në estetikë, as në gjuhë figurative, thjeshtë askund.

Disa të pranishëm të vecantën të këtij edicioni e quanin ndryshimi i të kuptuarit ndryshe, por ku ndohet ky ndryshim, në rënimin e estetitkës, në tretjen e formës, apo në bastardimin e konceptit? Në asnjë punim nuk trajtohej ndonjë problem bashkëkohor, ndonjë krizë globale ose dic tjetër. Po të analizohet vepra e artistit Lulzim Zeqiri “Vizatim”, do i gjemë dy femra me flokë të gjata, njëra prej tyremban një vazo të mbushur me ujë, duke e derdhur mbi kokën e vajzëz tjetër. Autori, nuk ballafaqohet me ngjyra të gjalla, me ngjyra të ndricuara, thjeshtë ngjyrën e përdorë si kufizim të formës, ti ndaj objektet jo si ushqim i shpirtit, atëherë ku është estetika, mesazhi? Me këto elemente artistët fare nuk janë ballafaquar.

Ndërkaq, punimi “Kodi i Da Vinqit” i autorit Roland Masurica, në vehet ngërthen homoseksualitetin e piktorit të madh Leonardo Da Vinqi. Homoseksualitetin ai e shfaq përmes dy trupave lakuriq të meshkujve. Cfarë bënë ky artist? Ky vetëm na tregon se mjeshtri i mesjetës ka qenë homoseksual, asgjë më shumë, përpiqet të tregoj dcika intime të mjeshtrit.

Atëher, nëse selektorët e punimeve kan pas për qëllim pasqyrimin e monotonisë, boshllëkut, i’a kan ariturr.

Kush i sheh pikturat tona!

SUELA FURRIKU
Në stinën e nxehtë të verës, Galeria Kombëtare bën llogarinë e vizitorëve; pas një periudhe rikonstruksioni është e vështirë të përcaktohet qoftë nga biletat, por dhe nga një sondazh i sportelit të saj, se kush ka qenë ekspozita më e ndjekur. “Jetojmë së bashku” ka pasur numrin më të madh të vizitorëve; ndërsa tani që galeria është “rrudhur” nga ngritja e linjës muzeale, vizitorët pothuajse janë rralluar krejtësisht; të huajt vazhdojnë të jenë miqtë më besnikë dhe adhurues të arteve pamore shqiptare

Galeria Kombëtare e Arteve në vitin 2009 është ndjerë inferiore nga ana e vizitorëve. Por nga një sondazh në galeri, të huajt janë evidentuar si vizitorët më të rregullt, admirues të artit pamor shqiptar. Ndërkohë që ekspozitat që janë hapur në GKA që në fillim të vitit e deri më tani janë vizituar nga një numër i vogël adhuruesish arti, për shkak të kushteve jo shumë të përshtatshme që kaloi ky institucion, duke rikonstruktuar mjediset për linjën e re muzeale. Këtë e pohojnë edhe vetë punonjësit e galerisë, të cilët tregojnë të hamendësuar mbi këto rezultate për shkak të mungesës së statistikave. Kjo për arsye se ekspozitat janë lejuar të shikohen falas, pra pa bileta, nga të gjithë shtresat e njerëzve, duke përfshirë këtu edhe vizitorë të huaj që vijnë nga shtete të ndryshme. Gjatë këtij viti janë çelur disa ekspozita, por ajo që është parë me më shumë interes dhe ka pasur më tepër vizitorë, shënohet “Jetojmë se bashku”, një ekspozitë fotografike mbi diversitetet dhe kohezionin social, si dhe edicioni XV i Ekspozitës Ndërkombëtare të Arteve Pamore “Onufri”. Ky është një përfundim që kanë nxjerrë punonjësit e Galerisë së Arteve, të cilët janë marrë drejtpërdrejt me personat që kanë vizituar ekspozitat çdo ditë të këtij viti, mbi bazën e një numri të rrumbullakosur vizitorësh. Sipas tyre, “Leaving Together” është një prej ekspozitave më të vizituara dhe numri i përafërt i tyre shkon rreth 650 vizitorë. “Është një ekspozitë që ka pasur shumë vizitorë, e më së shumti nxënës shkollë, të cilët vinin grupe–grupe, sidomos fundjavave, studentë dhe shumë njerëz të tjerë të statuseve të ndryshme”, – shprehet një prej punonjëseve, një mesogrua me flokë të shkurtra, e cila përmend edhe rëndësinë e vizitorëve të huaj.

Kjo ekspozitë ishte eventi përmbyllës i një projekti dyvjeçar të “British Council” në Evropën Juglindore, që si duket garancinë për t’u parë më shumë ia ka dhënë synimi mbi eksplorimin e një dialogu ndërkulturor në Evropën e sotme, pra atë moderne.

Se si elementi artistik hyn në debatin social është konsideruar si pjesë e rëndësishme e ekspozitës, duke i shndërruar vizitorët në pjesë të saj, si reflektues. Punimet e ekspozuara ishin më të mirat jo vetëm të artistëve profesionistë që punuan në këtë projekt (Alban Hajdinaj, Shpëtim Kërçova dhe Idlir Koka), por ishin pasuruar edhe nga këndvështrimi origjinal i të rinjve të angazhuar me projektin.

Pas kësaj ekspozite, që si duket tregon se për çfarë ka nevojë sot publiku – pra domosdoshmërinë e identifikimit- është edhe ekspozita ndërkombëtare e arteve pamore “Onufri”. Kjo ekspozitë si çdo vit, – na tregon punonjësja e sportelit të biletave, – është vizituar nga një numër i konsiderueshëm adhuruesish. Ajo shpjegon se edhe në këtë rast njerëzit nuk kanë qenë të gjithë të detyruar të shikojnë ekspozitën vetëm me bileta, apo ftesa. Megjithatë edhe pse falas, numri i vizitorëve ka arritur deri në 400, jo më shumë. Sërish punonjëset e sportelit justifikojnë rënien e numrit të tyre vetëm për shkak të rikonstruksionit të Galerisë Kombëtare të Arteve mbi linjën muzeale dhe ndërhyrje të tjera. Ata nuk lanë pa vënë në dukje edhe faktin se në GKA tashmë ekziston vetëm një sallë ekspozitash e për këtë edhe numri i vizitorëve ka ardhur duke u kufizuar, në krahasim me më parë, kur hapeshin edhe dy të tilla në të njëjtën kohë. “Onufri” ka qëndruar e hapur për gjashtë javë të plota kalendarike deri më datë 29 janar 2009, që nga data 18 dhjetor 2008. Ekspozita e përvitshme “Onufri” erdhi nën kurimin e profesorit italian të fenomenologjisë, Ricardo Caldura, duke zgjedhur si titull një varg të Gëtes, “A e dini vendin ku lulëzojnë limonët?” pasi kishte ndryshuar fjalën e fundit me “paradokset”. Në fakt Gëte i referohet Italisë si vendit të limonëve, ndërsa Caldura e huazon shprehjen, duke iu referuar Shqipërisë si vendit të paradokseve. Ky edicion i “Onufrit” erdhi si një paraqitje e skenës më emergjente të artit shqiptar, ndërsa kuratori ishte fokusuar në një numër të vogël artistësh, por të prezantuar në mënyrë të zgjeruar në ekspozitë. Edicioni u fituar nga artisti Heldi Pema.*

Ekspozita falas

Galeria Kombëtare e Arteve gjatë këtij viti nuk ka funksionuar me bileta shitjeje për çdo ekspozitë të çelur. Kështu që, sipas punonjësve, nga shumë ekspozita të çelura nuk arrihet të merret një evidencë e saktë për numrin e vizitorëve, kjo si shkak i rikonstruksionit të GKA-së. Por shifrat e mësipërme, ata janë detyruar t’i nxjerrin për arsye të interesave të brendshme mes ambasadave, të cilat kanë kontribuar në organizmin e aktiviteteve. Ndërkohë që në bazë të vëzhgimeve të këtyre punonjëseve, pa bazë shifrash, edhe ekspozita të tjera kanë qenë të vizituara, sidomos nga të huajt. Kështu njëra prej tyre do të veçonte ekspozitën e piktorit Hasan Nallbanit, ku u paraqitën 68 piktura në telajo në teknikën vaj mbi kanavacë. Ajo qëndroi e hapur nga data 20 maj 2009 deri më datë 16 qershor 2009, ekspozita e piktorit dhe nëndrejtorit të GKA-së, Buron Kaceli gjatë periudhës elektorale “Korridori i shqiptarëve”, me 35 punime, peizazhe nga rruga “Durrës-Kukës-Morinë” etj.

Të huajt, vizitorë më të rregullt se shqiptarët

Ata vijnë nga vende të ndryshme të botës për të parë nga afër Shqipërinë. Në axhendën e tyre me sa duket aktiviteti i GKA-së nuk mungon asnjëherë. Kjo, pasi sipas të dhënave, në galeri vizitorët e huaj kanë qenë shumë të rregullt në ekspozitat e çelura gjatë këtij viti, e sidomos mbi linjën muzeale. “It’s beautiful” (shumë e bukur), shprehen vizitorët e huaj”, – pohon më tej punonjësja e Galerisë Kombëtare, duke treguar se nuk kanë qenë të rralla edhe rastet kur ata edhe janë treguar indiferentë ndaj ekspozitave që në kohë të ndryshme qëndronin hapur. Sipas saj, aktualisht, në këto ditë të nxehta vere, pothuajse vetëm të huajt i japin jetë gjallërisë së Galerisë Kombëtare të Arteve. Për këtë arsye dihet dhe projekti që realizohet aty nga “miqtë e Galerisë”, i përbërë nga të huajt, të cilët shpeshherë kanë organizuar projekte “aperitivi”, por ndihmuar dhe në promovimin e pikturës shqiptare në vendet nga vijnë.

*Reportuar gabimisht nga Gazeta Standart. Cmimi u fitua nga Driant Zeneli.

Konkursi “Gjon Mili” shtyhet

M. Hasimja
Express
Konkursi për ekspozitën “Gjon Mili”, i cili qe planifikuar të mbyllet sot, është shtyrë deri më 9 gusht. Sipas Samir Karahodës, kuratori i ekspozitës, edicionet e kaluara kanë bërë që fotografët profesionistë të tërhiqen nga konkurrimi. Një problem tjetër është se kjo ekspozitë ka kuratorë, por edhe komision seleksionues. Atëherë pse duhet kuratori?

Nga Milot Hasimja më 25.07.2009 në ora 9:00
Samir Karahoda, kurator i ekspozitës së fotografisë “Gjon Mili”, ka shtyrë deri më 9 gushtë aplikimin e fotografëve që do të marrin pjesë në edicionin e nëntë ndërkombëtare të Fotografisë Artistike – Çmimi “Gjon Mili”.
Konkursi ishte dashur të mbyllej ditën e sotme, por për shkak të interesimit të vogël, kjo ka bërë që konkursi të shtyhet. “Me të thënë të drejtën është shtyrë për shkak se interesimi nuk ka qenë aq i madh duke marrë parasysh që profesionistët nuk kanë aplikuar mjaftueshëm”, tha Karahoda për Express.

Karahoda thotë se pse ka ardhur deri te kjo gjendje është se edicionet e kaluara të kësaj ekspozite kanë qenë më shumë të fokusuara në fotografë amatorë. “Kjo ndoshta ka qenë edhe shkaktar që këta fotografë profesionistë të mos marrin pjesë”, u shpreh Karahoda. Tema e këtij edicioni është „E çmendura, botë e jona“. Të interesuarit duhet që punimet e tyre t’i dorëzojnë të pakornizuara me të gjitha shënimet e autorit dhe teknikës. Autorët duhet të konkurrojnë me seri fotografike 3 ose 5 punime.

Në pyetjen se a mos do të ishte një kufizim nëse thuhet se duhet të sillen një seri e 5 fotografive e më pak, Karahoda shprehet: “Kjo po bëhet për shkak të hapësirës që ka galeria. Por, problem është që shumica e fotografëve nuk i kanë as edhe tri fotografi. Unë kam pas e maila të dërguar, ku ata janë ankuar se nuk kanë 3 fotografi të së njëjtës seri. Tash nëse ai nuk i ka tri, atëherë nuk e di si do t’i ketë dhjetë”, tha Karahoda. Një problem qëndron te fakti pse duhet të ketë një komision seleksionues kur është kuratori i ekspozitës, në këtë rast Samir Karahoda.

“Kjo po ndodh në çdo edicion, sa kam dëgjuar unë nga kuratorët e mëhershëm. Marrëveshja ime me Zeni Ballazhin(ish drejtor i përkohshëm) ka qenë që unë do të vendos përzgjedhjen e punimeve , konceptin dhe mënyrën e ekspozimit. Por, tash ka ardhur një urdhëresë që patjetër duhet të ketë një bord seleksionues.

Edhe pse unë i kam konfirmuar disa nga fotografët e huaj sepse unë vetë i kam ftuar që të marrin pjesë. Nuk e di se si do të jetë fundi”, tha Karahoda. Deri në ditën e sotme kanë konkurruar më shumë se 50 fotografë, ku 20 prej tyre janë fotografë të huaj. Me datën 15 gusht do të shpallen emrat e fotografëve që do të marrin pjesë, ndërsa ekspozita planifikohet të mbahet në javën e parë të muajit shtator, derisa data e saktë nuk dihet.”Gjon Mili” sivjet po hyn në vitin e nëntë të tij, ndërsa gjerë më tani për këtë ekspozitë kanë konkurruar afro 3.500 fotografë vendorë e ndërkombëtarë, ndërsa në këto tetë ekspozita kanë ekspozuar afro 710 fotografë.

Fotografia, 150 vjet nga poza e kaçakut

A.Mile
Fotografia, 150 vjet nga poza e kaçakut

Nga Alma Mile më 25.07.2009 në ora 15:00
Është i vetmi art, të cilit i dihet ditëlindja e saktë, në Shqipëri. Daton 150 vjet më parë e megjithatë, duket si e lënë në hije. Ishte viti 1858, kur italiani i shqiptarizuar Pjetër Marubi, fiksoi në pllakat e tij fotografike, të parën fotografi në Shqipëri. Nuk ishte ndonjë femër e pashme, por një burrë me një pëllëmbë mustaqe e armatosur gjer në dhëmbë. Falë kësaj fotoje, Hamz Kazazi mbeti në histori, më shumë se për bëmat e tij si luftëtar shkodran. Prej asaj shkrepjeje mori udhë fotografia shqiptare.

Këtë rrugëtim, studiuesi i fotografisë, Qerim Vrioni e ka përmbledhur në një libër, të titulluar “150 vjet fotografi shqiptare”, si aktiviteti që organizoi një vit më parë në Galerinë Kombëtare të Arteve. Është një libër prej 120 faqesh, ku në mënyrë të thukët autori Qerim Vrioni pasqyron gjithë jetën e fotografisë shqiptare, qysh prej shkrepjes së parë deri në ditët tona. Por jo vetëm histori, por edhe jetë njerëzore. Shkurtimisht mund të mësosh mbi fotografët e parë, fatet e tyre. Libri shoqërohet përveçse nga një album i vogël fotografish, disa prej të cilave botohen për herë të parë, por edhe nga një fjalorth me terma nga fusha e fotografisë.

Historinë e fotografisë Vrioni e ka ndarë në tre periudha, në atë që fillon me portretin e Hamz Kazazit, deri në 1944, për të vijuar me periudhën 1944-1990, që përkon me vitet e regjimit komunist dhe ajo post diktaturë, pas viteve ‘90, ku fotografia, nga e mbyllur në kornizat e propagandës, fitoi të gjitha liritë e shprehjes, në tematikë dhe teknika. Historia fillon me Pjetër Marubin, i cili themeloi edhe dinastinë “Marubi”, me pasardhësit e tij Kel (Kodheli) dhe Geg Marubi. Fotografitë që ai realizonte ishin nga më të ndryshmet, që nga fotografitë familjare, tek ato me temë sociale, historike madje ka realizuar edhe foto-peizazhin e parë.

Gati në të njëjtën kohë, u shfaq në jug të vendit një tjetër fotograf, një prift ikonograf nga Dardha, Jani Zengo. Sipas Vrionit, është interesant fakti, që fotografia shfaqet në një fshat të Shqipërisë, që do të thotë se terreni ka qenë i favorshëm, për zhvillimin e këtij arti. E vijuan më tej Kol Idromeno, i cili edhe pse njihet më shumë si piktor dhe si realizuesi i Pikturës “Motra Tone”, ka qenë edhe një fotograf shumë i mirë, i cili ka fiksuar momente të rralla, si “Pendimi i një mëkatari”, “Shitësi i qymyrit”, apo portrete atdhetarësh, si Mjeda, apo Hil Mosi. Për të vijuar me Kristo Shulin, i cili i la historisë fotot e Mësonjëtores së parë shqipe, apo Petro Dhimitri, i cili përjetësoi Çerçiz Topullin e Mihal Gramenon.

Një tjetër fotograf i fundshekullit XIX, fillim i XX, është edhe Vani Burda, i cili ka realizuar fotografitë e vëllezërve Frashëri, por edhe fotoportretin e famshëm të Ismail Qemalit, që ilustron gjithë librat historik, por fatkeqësisht pak dihet për autorin e saj. Kristal Sotiri renditet ndër emrat e nderuar të fotografisë për portretet e tij, të cilat nuk ishin thjesht pozime, por edhe një pasqyrë psikologjike. Ka realizuar portretin e këngëtares Tefta Tashko Koço, por edhe personazheve të rrugës, si “kurbatka”, “gajdexhiu”, “prostitutka”, etj. Vëllezërit Manaqi e çuan më tej artin e fotografisë dhe kanë mbetur në histori edhe si kineastët e parë të Ballkanit.

Të tjerë janë Shan Pici, Ded Jakova, Ymer Bali e Jani Ristani, të cilët realizuan albumet e para me fotografi e morën të parat çmime ndërkombëtare. Në historinë e fotografisë, nuk mund të mos përmenden mjeshtërit Mehmet Kallfa, Petrit Kumi, Refik Veseli, etj, të cilët arritën të bënin art edhe gjatë viteve të diktaturës, ku fotografia i shërbente më së shumti politikës, si mjet propagandues. Për të vijuar me fotografët që gjetën më shumë hapësira pas diktaturës, si Roland Tasho e Gani Xhengo, deri tek më të rinjtë që me artin e tyre kanë bërë emër jashtë vendit, si Lala Meredith Vula, Anri Sala e Mimoza Veliu. Një vend të veçantë zënë korifenjtë e fotografisë Gjon Mili dhe Dhimitër Mborja, që e zhvilluan karrierën e tyre në Amerikë. I pari me fotografi të rralla nga fusha e artit, kryesisht baleti e xhazi.

Të famshme, fotot realizuar Pikasos, Edit Piafit, apo “Nudo duke zbritur shkallët”. Ndërsa Mborja shquhet më shumë për fotografitë nga lufta. Në qendrën muzeale “Douglas MacArthur” në Norfolk, janë grumbulluar rreth 45 mijë foto e diapozitiva të Mborjes, ndërsa në Japoni janë botuar dy albume fotografike me punët e tij.

Historiku i parë

Titullohet “150 vjet fotografi shqiptare” dhe është i pari në llojin e vet. Për autorin, Qerim Vrioni, fotograf dhe studiues i apasionuar, është vepra e dytë mbi fotografinë, ndërsa po përgatitet për një të tretë. Libri paraprihet nga një hyrje e shkurtër, ku autori shpjegon arsyet pse e botoi këtë libër, si dhe një parathënie e studiueses Suzana Varvarica Kuka, e cila e vlerëson këtë libër, jo vetëm sepse është i pari në llojin e vet, por edhe për sasinë e informacionit që përcjell dhe mënyrën se si ai ofrohet. Më tej një informacion të shkurtër për lindjen e fotografisë në botë, në 19 gusht të vitit 1839 nga Niepse dhe Daguerre në Francë, për të ardhur edhe në Shqipëri, vetëm 20 vjet më vonë. Libri është botuar nga shtëpia botuese “Milosao” dhe kushton 500 lekë.

Alban Hajdinaj, pjesërisht në Bienalen e Venecias

Artisti Alban Hajdinaj ekspozoi për rreth një muaj punët e tij në galerinë “Contemporaneo” në Venecia.

Ekspozita “Origjina e së majtës dhe të djathtës” është një nga aktivitetet e shumta që zhvillohet paralelisht me Bienalen. Artisti thotë se kjo është hera e parë që puna e tij i shpëton etiketës “art lindor”

Sot është dita e fundit e ekspozitës së tij të parë personale në Itali, por Alban Hajdinaj nuk ndodhet në galerinë “Contemporaneo” për të mbledhur, mbështjellë dhe për të vendosur në kuti punët e tij.

Nuk ishte aty as dje kur po në këtë galeri dy kuratorët e ekspozitës “Origjina e së majtës dhe e së djathtës” Riccardo Caldura dhe Daniele Capra prezantuan katalogun e punëve të tij. Arsyeja e mungesës është ajo që ka çdo shqiptar që do të kalojë kufirin: mungesa e vizës dhe të qenit artist, me sa duket nuk përbën asnjë përjashtim.

Hajdinaj thotë se ka qenë prezent vetëm në ditët e para të hapjes së ekspozitës dhe më pas nuk ka mundur ta ndjekë dot. Për të kjo është përballja e parë individuale me një publik të zgjedhur siç është ai italian.

Më parë është prezantuar në ekspozita të përbashkëta ku kujtojmë “Manifesta 4″ dhe “Eurasia”, si dhe pjesëmarrjen e tij në dy vite më parë në edicionin e 52-të të Bienales së Venecias. Në fakt “Origjina e së majtës dhe të djathtës” është një nga aktivitetet e shumta që zhvillohen në Venecia, paralelisht me Bienalen.

Sipas Hajdinajt, kjo është një mënyrë për t’i ofruar publikut një shumëllojshmëri zgjedhjesh. Më poshtë ai tregon për ekspozitën, bashkëpunimin me galerinë italiane “Contemporaneo” dhe përballjet me cilësimin “art lindor”.

Sot është dita e fundit që punët e tua qëndrojnë në galerinë “Contemporaneo”në Venecia. Çfarë i ka ofruar publikut italian ekspozita jote “Origjina e së majtës dhe së djathtës” për gati një muaj?

“Origjina e së majtës dhe së djathtës” përmban rreth 40 punë, të cilat janë të ndara në disa cikle. Janë dy video, një seri prej 20-25 pastelesh të përmasave të vogla, të punuara kryesisht mbi çanta letre të produkteve të ndryshme të tregut.

Përveç këtyre janë edhe një seri e vogël vizatimesh të bëra nga nxënësit, mbi librat e shkollës. Cikli i fundit përmban një seri fotografish, të cilat tregojnë pjesën e pasme të pikturave që janë në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve.

Ekspozita është në kuadër të një bashkëpunimi që ka filluar disa vite më parë mes Galerisë Kombëtare të Arteve dhe galerisë “Contemporaneo” të Mestres, në Venecia. Pjesë e këtij bashkëpunimi ishte edhe ardhja e kuratorit Riccardo Caldura, në Tiranë, për të kuruar “Onufrin”.

Përse është zgjedhur ky moment për të ekspozuar në Venecia?

Kjo ekspozitë është pjesë e të gjitha aktiviteteve që ndodhin në Venecia në të njëjtën kohë me Bienalen. Ka një fluks aktivitetesh që zhvillohen në të njëjtën kohë me hapjen e Bienales dhe këto quhen ngjarje anësore.

Besoj se kjo ka për qëllim shtrirjen e gjeografisë së artit në të gjithë qytetin dhe në zonat përreth. Aty ka pasur edhe aktivitete që janë zhvilluar shumë larg qytetit, në hapësira alternative, p.sh., në baza ushtarake që nuk përdoren më.

Tendenca është që ta zgjerojnë sa më shumë këtë aktivitet, në mënyrë që vizitorëve që vijnë t’u ofrohen sa më shumë gjëra për të parë në të njëjtën kohë. Edhe ekspozita ime është përfshirë në këtë projekt të madh, por gjithsesi nuk mund të quhet pjesë e Bienales së Venecias, është thjesht një aktivitet që bëhet në të njëjtën periudhë, por vetëm kaq.

Dje në galerinë “Contemporaneo” është prezantuar edhe një katalog i përgatitur nga kuratori Riccardo Caldura dhe kritiku Daniele Capra. Çfarë përmban ky katalog?

Katalogu ilustron vetëm ekspozitën që është hapur në Mestre. Kjo është një praktikë pune e galerisë “Contemporaneo”, e cila e përgatit katalogun gjatë kohëzgjatjes së ekspozitës dhe e promovon në ditët e fundit.

Katalogu i dedikohet ekspozitës së hapur në hapësirën e tyre dhe jo punëve apo ndonjë lloj retrospektive të artistit. Kështu që kjo galeri paraqet imazhe nga mënyra se si janë instaluar punët në hapësirën e saj. Gjithashtu përmban edhe dy recensione kritike të autorëve.

Ekspozita juaj zhvillohet nën titullin “Only one (artist)”. Cila është domethënia e tij?
Ky është një projekt i galerisë “Contemporaneo”. Ekspozita ime ishte e para dhe pas saj projekti do të vijojë me disa ekspozita të tjera personale të artistëve të ndryshëm italianë. “Only one” është thjesht një titull.

Kjo është ekspozita juaj e parë personale në Itali. Çfarë vendi zë në aktivitetin tënd artistik?

Nuk është e lehtë të hapësh një ekspozitë individuale, aq më tepër jashtë Shqipërisë, sepse hapësirat janë të rezervuara për artistë që kanë një emër, kanë një karrierë. Është më e lehtë të marrësh pjesë në një ekspozitë grupi, por kur vjen puna tek një personale është shumë e vështirë, sepse duhet të kalosh nëpër filtra më të fortë, më të imët për sa i përket cilësisë së punës.

Përveç kësaj, një ekspozitë personale është një lloj sfide individuale për çdo artist, sepse përballesh më punën tënde në përgjithësi.

Në momentin që mbush një hapësirë me punët e tua, krijon një marrëdhënie tjetër, krejt ndryshe nga marrëdhënia që ke me punën në studio ose kur ekspozon një punë në një ekspozitë grupi. Është një lloj ndërmarrjeje krejtësisht tjetër, më e madhe, më e vështirë dhe kërkon një lloj përgjegjshmërie më të lartë.

A ka pasur në kritikën italiane tendenca për ta klasifikuar punën tënde si art lindor?

Kjo është një gjë e pashmangshme, por në këtë rast nuk ndodhi. Nuk pati asnjëlloj tendence për të bërë klasifikime apo për ta quajtur kështu apo ashtu. Unë personalisht jam kundër këtyre termave lindor apo perëndimor.

Por kjo gjë ndihet dhe për mendimin tim është një nga shfaqjet më të shëmtuara të kulturës bashkëkohore. Për mua Shqipërinë e mban peng kulturalisht pikërisht kjo lloj klisheje. Unë nuk ndihem inferior sepse jam shqiptar, unë e ndjej veten artist.

Fakti që unë vij nga Shqipëria, për mua nuk ka ndonjë rëndësi shumë të madhe. Kam jetuar në Paris, Berlin dhe nuk vuaj nga klishetë e identitetit që të përcaktojnë se kush je.

Gjatë këtij muaji që ka qëndruar e hapur ekspozita, ju është blerë ndonjë punë?
Galeria “Contemporaneo” është një galeri publike, nuk është një galeri private që merr përsipër shitjen e punëve. Unë shes punë, por me këtë ekspozitë nuk kam shitur asnjë punë.

Demetja dhe Zonja në 18m Gallery në Berlin

Shekulli Online | 19/07/2009 | Kulture

Dy artistë të rinj shqiptarë, Adela Demetja dhe Enkelejd Zonja ekspozojnë nga dje në 18m Gallery në Berlin. Fotografi dhe pikturë në ekspozitën që quajtur “Südlicht” (Drita e jugut).
Demetja ekspozon në Berlin pas përvojës që ka pasur në këtë qytet në menaxhimin e artit, ka kontribuar me prezantimin e disa artistëve të rinj shqiptarë. Ndërsa Zonja sapo është diplomuar në Akademinë e Arteve si nxënës i një emri të njohur të pikturës shqiptare, Edi Hila.

Ekspozita e tyre qëndron e hapur deri më 10 shtator.

Dilemat e skulptorëve të rinj

Dilemat e skulptorëve të rinj

Trembëdhjetë artistë prezantojnë krijimet e tyre

Shqip
Ata kanë ngacmimet e tyre artistike. Të përkthyera në vepra arti, skulpturë, kërkojnë hapësirat e komunikimit me publikun. Tembëdhjetë artistë të rinj janë takuar në një ekspozitë të përbashkët që mban titullin “Në kërkim të skulpturës së re”. Është çelur në “Galerinë e vogël”, me mbështetjen e Ministrisë së Kulturës. Një pjesë e tyre vazhdojnë ende studimet në Akademinë e Arteve, të tjerë të sapodiplomuar i bashkon nxitja për të krijuar. Të përzgjedhur nga kuratori Gentjan Tabaku, i cili ka ndjekur zhvillimin e tyre nga pozicioni i asistentpedagogut në degën e skulpturës, kanë ekspozuar secili nga një vepër. Nudo, vazo, tors, një skulpturë e abstraguar, të tjera pa titull, shprehin edhe zhvillimet apo tendencat e fundit të skulpturës në Shqipëri. “Ky projekt është një përpjekje për të evidentuar këto tendenca. Fakulteti i Arteve të Bukura në Akademinë e Arteve luan një rol të rëndësishëm në kultivimin e artistëve të rinj, ku skulptura zë një vend të rëndësishëm. Kjo është një mundësi e evidentimit të krijimtarisë së këtyre të rinjve, një prezantim i tyre me publikun, duke pasur parasysh një klimë artistike ku skulptura zë një vend më të vogël prezantimi në krahasim me gjinitë e tjera të artit”, shprehet Tabaku. Kjo ekspozitë është e dyta e këtij lloji, në vijim të ekspozitës së organizuar disa vite më parë në “Galerinë e vogël” me titull “Skulptura e re në Shqipëri”. Si murator ai ka përzgjedhur artistët më kreativë, të cilët ngacmimet apo problematikat e realitetit i kanë shprehur në skulpturë, realizuar në qeramikë, dru, allçi, duke e bërë edhe më të larmishme këtë ekspozitë. “Skulptorët e rinj kanë shumë për të thënë. Ata kanë mënyrën e vet për të shpallur të vërtetat e tyre, mënyrë kjo që është shprehje e një diversiteti, në gjuhë konceptuale dhe teknika të larmishme. Qëllimi ynë është që këto të vërteta, të dhëna me mjete vizuale, t‘i prezantohen publikut shqiptar”, shprehet Tabaku. Sipas tij, kjo do të ndihmonte që jo vetëm të përcillnin një mesazh artistik me veprat e tyre, por në të njëjtën kohë të përftonin edhe ata vetë një mesazh nga publiku mbi atë çka prezantojnë. Kjo do t‘i ndihmonte dhe nxiste më tej në krijimtari. Kuratori shprehet se do të synojnë që kjo ekspozitë të kthehet në një aktivitet të përvitshëm, një hapësirë që do t‘u japë mundësi promovimi artistëve të rinj të skulpturës. Ekspozita do të qëndrojë e çelur deri më datën 21 korrik.

Artistët e së nesërmes

Janë përzgjedhur gjashtë artistët e rinj të konkursit tradicional “Artistët e së nesërmes”. Në ekspozitën që do të mbahet më 17 korrik do të dihet edhe fituesi i këtij konkursi

Nga Alfred Beka më 07.07.2009 në ora 10:54
“Artistët e së nesërmes” është ekspozita që organizohet për të shtatën herë në Prishtinë, e cila ka për qëllim bashkëpunimin ndërmjet artistëve të rinj të vendeve të ndryshme të botës.

Ekspozita “Artistët e së nesërmes” do të hapet më 17 korrik, ku do të bëhet i ditur edhe fituesi. Komisioni përzgjedhës, në përbërje të Arta Agani, Fitore Isufi – Koja, Sislej Xhafa dhe Zeni Ballazhi, tashme ka përzgjedhur gjashtë finalistët prej tridhjetë kandidatëve që kanë konkurruar.

Finalistët e edicionit të sivjetmë të “Artistët e së nesërmes” janë Lulzim Zeqiri, Miranda Thaçi, Bahrije Sahiti, Shkelzen Sejdiu, Roland Masurica dhe Kushtrim Zeqiri. Ky çmim u ndahet artistëve të rinj të arteve pamore. Fituesit e deritashëm të këtij çmimi, të cilët kanë fituar qëndrim gjshtëjavësh në New York, janë: Tahar Alemdar (2002), Jakup Ferri (2003), Kadër Muzaqi (2005), Fitore Isufi – Koja (2006), Fatmir Mustafa – Carlo (2007), Bekim Gllogu (2008).

Artisti që fiton, i mundësohet qëndrimi në ICSP (Studio kuratoriale për artistë) me ç’rast gjatë gjashtë javëve qëndrimi në këtë studio i mundësohen edhe vizita në muze dhe galeri të ndryshme si dhe takime me kuratorë eminentë të botës së artit. Pas kthimit në Kosovë, fituesi e ka të drejtën për ekspozitë personale në Galerinë e Arteve të Kosovës.

Simpoziumi i skulpturës

Mbyllet simpoziumi i skulpturës
Shqip
Tetë vepra arti do të vendosen në vende publike të qytetit

Simpoziumi ndërkombëtar i skulpturës i ka dhënë qytetit të Korçës një tjetër pamje. Atë të një qyteti me skulptura guri të bardha. Tetë artistë të huaj kanë punuar për më shumë se një javë në parkun “Rinia”, në këtë edicion të dytë të aktivitetit. Në përfundim të simpoziumit, tetë vepra arti që mbajnë mbishkrimin e artistëve pjesëmarrës, që kthyen në një ekspozitë natyrore mjedisin e ndërtuar si një shesh për gdhendjen e blloqeve të gurit të bardhë, i mbeten Korçës. Një ceremoni e veçantë dhe vizitorë të shumtë kanë përshëndetur punën e skulptorëve pjesëmarrës. Bashkë me këto vepra ka mbetur edhe mesazhi që artistët u kanë veshur atyre. Të gdhendura në gur të bardhë janë sjellë në tematikë të lirë, por me forma abstrakte, spiralet e ujit, nyja e dashurisë, një pëllumb, një strukturë arkitekturore e qytetërimit antik, një katedrale, por edhe një gërshetim i gurit me elementin e çelikut. “Ky është një projekt që synon ta shndërrojë Korçën në një lloj galerie arti në natyrë. Janë parashikuar që këtyre objekteve t‘i shtohen edhe shumë skulptura të tjera krahas atyre të realizuara një vit më parë në gur të zi. Këto vepra arti të krijuara nga artistët pjesëmarrës do t‘i vishen Korçës së kulturës, duke u vendosur në vende e sheshe publike, në parqe dhe lulishte dhe do t‘i shtohen fondit të artit figurativ të trashëgimisë sonë kulturore”, ka thënë Niko Peleshi, kryetari i bashkisë. Në këtë edicion morën pjesë skulptorë të mirënjohur nga Gjermania, Anglia, Zelanda e Re, Japonia, Italia, Egjipti e Shqipëria.

Jehona nga frymëzimet partiake

Jorgos Jakumis* | 06/07/2009 Shekulli
Duke marrë shkas nga ekspozita historike e Galerisë Kombëtare të Arteve. Një përpjekje e suksesshme, megjithëse dallohet një këmbëngulje për tek sasia e krijimeve të periudhës enveriste. Po arti bizantin shqiptar, shek. XVI-XIX, a nuk ka të drejtë të jetë ashtu siç e meriton, pjesë në një ekspozitë kombëtare?

Zhvillimi historik i çdo populli pasqyrohet në krijimtarinë artistike, sa të krijuesve me emër, aq dhe të atyre më pak të njohur. Njëkohësisht, besoj se krijimtaria artistike ka qenë vegël e promovimit të sistemeve popullore (ose dhe antipopullore). Në këtë pikë, arti kthehet në vegël të rrezikshme në dispozicion të regjimeve totalitare, të interesave kapitaliste, flirtit religjioz, të propagandës shtetërore, të mekanizmave që blejnë apo rimorkiojnë ndërgjegjen. Sepse arti është “eksplozivi” ose “opiumi” më i fuqishëm intelektual, i cili shpall të vërtetën ose fshihet mbas gënjeshtrës – sipas rastit. Kështu, pa pasur mundësi tjetër, dalim tek problemi i pazgjidhur:

Art për art, apo art për të vërtetë? Art pa udhëzime, apo art i angazhuar? Art pa qëllim, apo art me qëllim (civilizimin e njeriut të përjetshëm)?

Ekspozita e hapur së fundi në Galerinë Kombëtare, me titull “120 vjet art, pikturë dhe skulpturë në Shqipëri”, shërbeu si material për bisedat tona mbi artin e angazhuar, mbi artin e rezistencës, mbi artin kombëtar, mbi artin joetik (tej qëllimshmërisë), e shumë të tjera.
Me të vërtetë, puna e kryer nga grupi i të frymëzuarit Rubens Shima dhe i bashkëpunëtorëve të tij të ngushtë, shfaqte guxim dhe aluzione, ideologji dhe paanësi, impersonalizim dhe dashamirësi.

Eksponentët duheshin përzgjedhur mes një mase të stërmadhe materiali pamor që u përket shekujve XIX-XX, duheshin renditur dhe klasifikuar si prodhim i kësaj apo asaj ideologjie, stili, deviance estetike (prirjeje, ose kategorie), duheshin vendosur në kuadrin e sistemeve ideologjike, çdo hapësirë e ekspozitës duhej përdorur në mënyrë të tillë që një punë me dimensione të vogla të mos mbetet në hije pranë punimit me përmasa gjigante, ndriçimi të jetë funksional, vendosja e punëve duhej të krijonte “grupe të një fryme”, të cilat flasin propagandikisht, dhe grupe të cilat… heshtin qëndrestarisht në vargun e gjatë të punëve ku ndjehet kontrapunkti dhe njëzëshmëria e kontekstit; duhej bërë pajisja e punëve me legjenda sipas grupeve me ide të përbashkëta, duheshin grumbulluar rreth boshtit të mesazheve që përcjellin, ose “heshtjes” shurdhuese…

Vendimi i organizatorëve për të vëzhguar udhën e zhvillimit që ka ndjekur arti i pikturës shqiptare (ose, shprehur më mirë, “arti i pikturës në Shqipëri”, siç deshën ta quanin, me plot të drejtë, organizatorët) na u duk përpjekje e suksesshme – paçka se dalluam një këmbëngulje për tek sasia e krijimeve të periudhës enveriste, ndoshta duke pasur si qëllim që vizitori ta çojë mendjen tek asosacionet që lëvrijnë nën cipën e ironisë tragjike, të humorit të hidhur, të (auto)sarkazmës bishtnuese dhe, ndoshta, tek një logjikë që do të na entuziazmonte fort, po të kishte si pikënisje të parën shkollë “kombëtare” të pikturës (sipas atyre që kam lexuar, dhe s’bie dakord) në Beratin e shek. XVI.

Kur merr të përshkruash zhvillimin/udhëtimin e një krijimtarie artistike, nuk mund të flijosh “bijtë” e mallkuar të disa instruktorëve ideologjikë. Edhe ajo krijimtari është pjesë e historisë. Por, pikërisht për këtë arsye nuk mund të interpretojmë pse ekspozitës i mungonin punë nga vepra e pasur e piktorëve të tjerë shqiptarë (dhe po kujtoj këtu një emër të nderuar, person të cilin e kam njohur dhe kam patur fatin të bisedoj me të), siç është patriarku i pikturës epike, Naxhi Bakalli, por dhe piktorë të tjerë mjaft të zotë të skicës dhe të ngjyrës – përjashto rastin kur këtyre piktorëve është menduar t’u bëhet vend më vonë.

Duke iu bashkuar edhe unë sfidës së organizatorëve që si spektator të vihem në mendime mbi veprat e shumta të “realizmit” socialist (nëse “realizëm” është kundërshtia mes mesazhit dhe realitetit, duke krijuar realitete plastike të formës idealiste), duhet të shpreh përvojën e brendshme që ndjeva përpara atyre jehonave të stilizuara që vinin nga frymëzimet partiake – frymëzime të cilat i provuan shumë shtete, fqinje ose jo. Dëshmoj, pra, se pashë piktura pompoze proletarësh të gëzuar që punonin të veshur pastër në fabrikat e luksit popullor, pashë punëtorë të lumtur tek u gëzoheshin vendeve të punës si në parajsë, pashë bujq që fluturonin nga gëzimi tek shkonin për piknik në viset idilike të lulëzuara rreth fshatit të tyre, pashë metalurgë truplidhur tek kthenin çelikun në furrnaltë, pashë qytetarë të narkotizuar nga lavdia e (së vetmes) parti…

E ç’nuk pashë… Askund nuk pashë mbeturina (për ato e ka fajin republika); nuk pashë njerëz të uritur dhe fatkeqë (për ta e ka fajin Perëndimi); nuk pashë internime, burgosje, ekzekutime të kundërshtarëve (këto i pashë vetëm në koleksionin vetjak të Alush Shimës…); nuk dallova veç 3-4 aluzione ndërgjegjesh që kundërshtonin (dhe pastaj mora vesh se njëri vrau veten, tjetri u internua etj., etj.). Asgjë prej këtyre (që pashë dhe jetova mes viteve 1990-1997) nuk pashë, pasi të gjithë e dinin se ç’ndodh me delen që del jashtë vathës së angazhimit.

Po, kishte të drejtë Alush Shima kur më thoshte se kush e di mirë ç’ishte ai regjim, vetëm ky kupton se i vetmi veprim qëndrese që mund të bënte artisti mendjeçalët, ishte heshtja. Ashtu si në muzikë, pauza është pjesë e sistemit zanor të veprës, kështu dhe në pikturë, heshtja është një lloj tabloje pamore e artistit të frymëzuar për qëndresë.
- Po, Alush, kjo heshtje shurdhuese është e sinqertë. Më mirë që heshte nga frika, duke mos ndenjur shtrembër për të folur drejt, se do të ishte fort e shëmtuar po të rrinte drejt dhe të fliste shtrembër. Përpara llafazanërive pamore të angazhuara (që flasin për parajsa shqiptare të mbidheshme) është më e respektuar heshtja (të njëjtën gjë bëri dhe Nobelisti Seferis në Greqinë e juntës!).

Si përfundim, mendja më shkoi tek një libër shqiptar që u shkrua në vitet ‘70-të. Bëhet fjalë për veprën e Dhorka Dhamos Pikturat murale mesjetare në Shqipëri (Nëntori, Tiranë 1974). Atje, bizantinologia e respektuar dhe historiania e artit shtron mendimin e saj (të paangazhuar, ma merr mendja) mbi pikturën bizantine në Shqipëri, duke thënë se ky lloj arti funksiononte si mjet për larjen e trurit të shtetasve pa shkollë dhe si mënyrë për t’i kontrolluar ata nëpër kisha; klasa drejtuese, thotë autorja, e përdorte pikturën bizantine si instrument propagandistik që e shkëpuste popullin e mjerë nga hallet e tij tokësore, duke i premtuar një gënjeshtër qiellore, domethënë Parajsën – le ta themi, pak më të thjeshtuar, parajsën që portretizon realizmi socialist i pesëdhjetëvjeçarit enverist; apo mos vallë gabohem në krahasim?

Pohoj se ky zhvlerësim (i modelit leninist?) i pikturës bizantine më drejtoi tek pjellat e “vezëve të gjarprit”, të cilat, si u ça lëvozhga e vezës, nxorën në dritë tablo-gjarpërinj plot me lumturi të pashprehshme, entuziazëm, festa popullore dhe lavde për “përparimin” e socializmit – që ngjante kaq shumë me “arritjet” e artistit bizantin (i cili, të paktën, premtonte parajsa qiellore!) dhe me “zografin” e angazhuar të parajsave tokësore enveriste… Mes idealizmit dhe cinizmit kaosi është i pamatë, apo jo?

Për këto arsye, mendoj t’i referohem (në artikuj të tjerë), sa përmbajtjes intelektuale dhe dinamikës simbolike të pikturës bizantine (e cila nuk premton duke mashtruar, por shprehet duke hyjnizuar Njeriun), aq dhe mendimeve që i shtynë drejtuesit e Galerisë Kombëtare të Arteve të mos përfshinin në këtë galeri arritjet pamore bizantine që ndodhen në Shqipëri (mendime të cilat kemi qëllim t’i nxjerrim nga një intervistë/dialog me z. Shima).

Kështu, tërthorazi i sugjerojmë organikës së GKA-së dhe drejtorisë së saj të studiojnë mundësinë e një ekspozite të pikturave bizantine të Shqipërisë, që nga shek. XVI (epoka e Onufrit), deri në shek. XIX (epoka e vëllezërve Çetiri) – në mënyrë që kështu të plotësohet “historia” (deri më sot pa krye) e pikturës në Shqipëri, ashtu siç e meriton, pasi edhe ky koleksion ka të drejtën të jetë pjesë në një ekspozitë kombëtare kaq fisnike si ajo e Galerisë Kombëtare të Arteve.

Ilustrimet nga koleksioni i ekspozuar i GKA-së:

1. Komandanti Enver. I pagabueshmi, i hyjnizuari, oborrtarët e tij dhe populli i tradhtuar gati të çhyjnizojë torturuesin e tij. Ende naiv ose dinak, i sinqertë ose hipokrit, i pavullnetshëm ose që vepron me paramendim.

2. Plaku mes partizanëve – Vepër e Edison Gjergos. Vepër revizioniste dhe heretike, pra e dënueshme dhe hedhur poshtë nga regjimi. Një këngëtar plak, i verbër, “flet” për ato që “shikon”, pavarësisht verbërisë… Rreth tij partizanët e armatosur e dëgjojnë me vëmendje dhe të menduar – jo të mbushur me entuziazëm për arritjet e partisë. Një plak që të bën të mendohesh është i rrezikshëm kur shfaqet në kanavacë. Pra, edhe piktori është po kaq i rrezikshëm! Prandaj vepra u censurua, kurse piktori u dënua me burg.

3. Vajzat kooperativiste – Vepër e Bajram Matës. Realizëm socialist i diktuar. Vajza të lumtura vrapojnë për në punë, ashtu siç do të vraponin vajzat e kapitalizmit për t’u takuar me jaranin. Çfarë “botë e bukur, e moralshme, botë engjëllore” e krijuar nga partia… A nuk është kështu? Pa melankoli dhe skepticizma! Optimizëm, marshim përpara, vizione të lumtura, rinia, bukuria, parimet e partisë, të gjitha bashkë në konservën e një tabloje. Ky është “realizmi socialist”.

Autori drejton Fondacionin Grek të Kulturës në Tiranë. Titulli redaksional. Titulli i autorit: Një “Galeri” e të vërtetave kombëtare…
Shqipëroi: Sokol Çunga

Arti i tyre në Bienalen e Venedikut

G. Ekspress
Kosova dhe Shqipëria nuk kanë pavijone të tyre brenda Bienales së Venedikut. Por disa artistë shqiptarë si Alban Hajdinaj, Eliza Hoxha, Artan Shabani, Robert Aliaj, Klodian Dedaj dhe Venera Kastrati do t’i prezantojnë punët e tyre në disa lokacione në kuadër të Bienales së Venecias që hapet për publikun më 7 qershor. Këta artistë janë pjesë e iniciativës së “Art Kontakt” nga Shqipëria. Lexoni më poshtë për punën më të cilën do të paraqitet Eliza Hoxhës.

Nga Milot Hasimja më 02.06.2009 në ora 12:33
Kosova si shtet nuk do të prezantohet në njërën prej bienaleve më të madhe të botës, atë të Venecias, e cila hapet për publikun më 7 qershor.

Por një pjesë e Kosovës do të jetë në këtë bienale përmes punës së artistes Eliza Hoxha dhe organizatës “Art Kontakt”, e udhëhequr nga artisti shqiptar Andi Tepelena.

Projekti i Hoxhës, ka të bëjë me konditat e qytetit të ndarë të Mitrovicës, ndërsa do të prezantohet, siç duket, me ekspozitë të veçantë në lokacionin “Forte Marghera”, pasi Shqipëria nuk ka një pavijon të saj të veçantë në Bienalen e Venedikut.

”Fokusi është në lumin si kufi psikologjik dhe hapësinor dhe urën e cila është pikë kalimi, referimi, bashkëdyzimi e çka jo tjetër. Por ura në Mitrovice ka një kuptim të rrokullisur dhe është jashtë idesë për çka ura vërtet është dhe në funksion të çkafit është”, tha Hoxha për Express.

Hoxha thotë se ka hulumtuar opinionet e njerëzve nga Mitrovica, qoftë nga veriu ose jugu, duke dashur të dijë se çfarë kuptojnë ata me urën dhe çfarë domethënie ka ura për ta.

“Është interesante se përgjigjet janë afërsisht të njëjta nga të dy anët e qytetit. Disa shkojnë aq larg sa që përgjigjen e kthejnë në pyetje… Ku është ajo urë?, për faktin që asnjë here pas luftës nuk e kanë kaluar atë”, shtoi Hoxha.

Sipas Hoxhës, ura në fakt është në vendin e saj por nuk është.

“Ajo nuk reflekton bashkëdyzim por zbrazëti dhe kufi të diçkaje apo dikujt”, tha Hoxha.
Koncepti i Hoxhës është që opinionet e veriut dhe jugut do të vazhdojnë të qëndrojnë ballë për ballë njëra-tjetrës, ndërsa, siç shton ajo, “tutje do të krijohet
përshtypja për veriun dhe jugun përmes fotografive të shumta si emocion dhe mbamendje kolektive”.

Hoxha tregon se breg lumi do prezantohet fillimisht në formatin si është aktualisht, si një zonë e askujt për momentit, e lënë anash, e degraduar dhe e shpërfillur.

”Ideja është që të përdoren mjetet e dizajnit për vizionimin e breglumit për ta shndërruar në një zonë atraktive, të jetueshme, me shërbime, që plotësojnë nevojat dhe kërkesat e qytetarëve në të dy anët dhe vetvetiu me një tempo të ngadalshme por pa imponim të fillojë të ndodhë integrimi në të ardhmen”, shpjegon Hoxha punë e saj.

Puna e saj do të simulohet në një hapësirë prej 25 m2, ndërsa projekti prek disa forma të medias si dhe formës së shprehjes artistike, si: dizajn urban-arkitekture, fotografi,
Përveç Hoxhës do të paraqiten edhe artistë të tjerë shqiptarë në ekspozita të ndryshme. Ata janë Alban Hajdinaj, Rober Aliaj, Klodian Dedaj dhe Venera Kastrati.